Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1281-1285 жылдар аралығында болған IV Мартин папа (латынша: Martinus IV; шамамен 1210/1220 – 28 наурыз 1285), әскери атақты Симон де Брион, 22 ақпан 1281 жылдан өліміне дейін, 28 наурыз 1285 жылға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папа мемлекеттерінің билеушісі болды. Ол Римде сот өткізген соңғы француз папасы еді; кейінгі барлық француз папалары сотты Авиньонда өткізді (Авиньон папалығы).

Ерте өмір

Симон де Брайон, Жанның ұлы, сийр де Брайон, 1210 жылдан кейінгі онжылдықта Францияның Иль-де-Франс аймағындағы Майнпинсьен сарайында дүниеге келді. Оның Жило есімді ағасы болған, ол Сен епархиясының рыцары еді. Брион әулеті, олардың есімі Джойньи маңындағы Брионнан шыққан, бри-француздық аймағында гүлденді. Ол Париж университетінде білім алды, кейін Падуа мен Болоньяда құқық тағылымдады. Папаның қолдауымен 1238 жылы Сент-Квентинде каноник қызметіне тағайындалды және 1248–1259 жылдар аралығында Руан соборының канонигі болып, соңында архидиакон болды. Сонымен қатар, Франция королі Людовик IX оны Турдағы Сент-Мартин шіркеуінің қазынашысы етіп тағайындады, ол 1281 жылы папа болып сайланғанға дейін бұл лауазымда қызмет етті. 1255–1259 жылдары король Людовик IX Лонгшампта Кедей Кларалар (Минорессалар) үшін француз корольдік монастырын құрды; корольдың қарындасы Изабелла оның қамқоршысы болды (бірақ ол өзі монастырға кірген жоқ), ал Симон де Брайон оның қорғаушысы болды. 1259 жылы ол корольдің кеңесіне мүше болып тағайындалды, король оны Ұлы мөрдің сақшысы, Франция канцлері және король үйінің жоғары шенеуніктерінің бірі етті. Ол Франция королі Людовик IX-ның (1260–1261) канцлері болды.

Кардинал Симон де Брион

17 желтоқсан күні 1261 жылы жаңа француз папасы Урбан IV (Жак Панталеон) де Брион канцлерін кардинал діни қызметкер етіп тағайындап, Киелі Сесилия шіркеуінің титулын берді. Бұл Симон де Брионның Римде тұруын қажет етер еді, бірақ папа Урбанның істері король Людовик IX және оның бауыры Анжу мен Прованс графымен жеке кездесу үшін ең жоғары деңгейдегі өкілді Францияға жіберуді талап етті. Симонның француз сарайындағы бұрынғы тәжірибесі оны легат ретінде тамаша кандидат етті. Кардинал Симон осылайша 1264-1268 жылдары Урбан IV-нің және кейіннен Климент IV-нің папалық легаты ретінде Францияға оралды. 1264 жылы ол Парижде жалпы синод өткізді. 1 тамыз күні 1274 жылы папа Григорий X оны қайтадан тағайындады және ол 1279 жылға дейін Францияда үздіксіз қызмет етті. Оның алғашқы міндеті – Гогенштауфен Манфредке қарсы крест жорығына қолдау көрсету және қаржы жинау болды. Ол бірден Сицилия тағын Анжулық Карлға беру үшін папаның қолдауын алу бойынша келіссөздерге белсенді түрде қатысты. Легат ретінде ол реформалар және папа Григорийдің крест жорығына қаражат жинау туралы бірнеше синодтарға төрағалық етті. Олардың ең маңыздысы 1276 жылдың 13 қыркүйегінде Буржеде өтті. Папалық бұйрықтарға қойылған қолдар кардинал Симонның 1268 жылдың 11 қаңтарына дейін Витербоға оралғанын көрсетеді. 1268 жылдың 14 немесе 15 қаңтарында папа Климент IV кардинал Симон де Брионға жолдаған хатында кардиналдың жылқыдан құлап, сол апатта аяғын жарақаттағанын естігенін айтты. Ол сондай-ақ Конрадин мен Бавария герцогы Людвиг Веронада екенін және Павияға үнсіз қысым көрсетіп жатқанын жазды. Жалпы соғыс болуы мүмкін еді. Кардинал Симонның жарақаты ауыр болмаған болуы керек, өйткені 1268 жылдың 3 сәуірінде папа оған Германияға (Тевтонияға) легация жасауды сұрады (бұйрық емес, өтініш). Папаға парасатты, адал, қолы таза және көзі ашық адам қажет болды, ол мәселеге назар аударып, оңға да, солға да ауытқымауы керек, империяны сақтай білуі керек, Апостолдық орынды жаңжалдан, ал көрші елдерді қауіптен сақтай білуі керек еді. Ықтимал кандидаттарды қарастырғанда Симон ең қолайлысы болып көрінді. Папа Климент IV (Гай Фолкс) Киелі Сесилия мерекесінде (22 қараша) ауырып, 1268 жылдың 29 қарашасында Витербода қайтыс болды. Ол шіркеуді үш жыл, тоғыз ай және жиырма төрт күн басқарды. Петірдің тағы екі жыл тоғыз ай бойы бос тұрды. Кардинал Симон де Брион Франциядан Витербодағы Сан-Лоренцо кафедральді сотының жанында орналасқан епископ сарайында өткен конклавқа қатысу үшін келді. Ол ең үлкен кардинал діни қызметкер еді. 1270 жылғы Алғашқы өнім мейрамында (1 маусым) кардинал Симон мен Сан-Анджелодан келген кардинал Риккардо Аннибальди денсаулығына қарай конклавтан шығып, өздерінің резиденцияларына қайтуға мәжбүр болды. 1270 жылдың 22 тамызында ол Витербо қаласының капитаны Райнерий Гаттиге кардиналдар мен олардың сүйіктілеріне жасалған мазақтауды тоқтату туралы кардиналдар жіберген наразылық хатына қол қойды. Ол 1270 жылдың қыркүйегінде жаңа папаны сайлауды алты адамнан тұратын комиссияға тапсыру туралы сайлау шартына қол қойған кардиналдардың бірі болды, сондай-ақ комиссияның шешімін қабылдауға уәде берді. Алайда, ол 1270 жылдың 1 қыркүйегінде папа ретінде архидиакон Теобальдо Висконтиді таңдаған келісім комиссиясының алты кардиналының бірі емес еді. Жаңадан сайланған папа Витербода болмады, бірақ Англия королі Эдуард I-мен бірге крест жорығында болды. Ол Италияға 1271 жылдың 1 қаңтарында келді және Витербоға сапар шекті, ол ақпан айының басында келді. Ол сайлауды қабылдап, Григорий X деп аталуды шешті. Ол Куриямен бірге 13 наурызда Римге келді. 19 наурызда ол діни қызметкер болып тағайындалды, ал 27 наурызда епископ болып тағайындалды, содан кейін кардинал Джованни Гаэтано Орсини оны таж кигізді.

1276 жылғы үш конклав

Симон де Брионның 1 тамыз 1274 жылы Папа Григорий тағайындаған Франциядағы легаттығы 1276 жыл бойына жалғасты. Ол 1276 жылдың 1 қаңтарында Пётр Тарантиздікті Папа Иннокентий V ретінде сайлаған конклавқа қатыса алмады. Сондай-ақ, 2-11 шілдеде Оттобоно Фиескиді Папа Адриан V ретінде сайлаған конклавқа да қатыса алмады. Ол қыркүйекте өткен және 8 қыркүйекте Пётр Юлианды Папа Иоанн XXI ретінде сайлаған конклавқа да қатыса алмады. Әрбір сайлау оған хабарланғанға дейін және Франциядан Орталық Италияға сапар шегуге үлкермес бұрын аяқталды. Бұл Грегорий X-тің конклав өткізу ережелерінің бір кемшілігі еді.

Николай III сайлануы

Рим папасы Иоанн XXI кардинал Симонмен байланыста болды. Ол оған 3 наурызда 1277 жылы хат жазып, Кастилиялық Альфонсоға қатысты мәселелер бойынша Франция патшасымен сөйлесуді бұйырған. Бірақ Рим папасы сегіз айлық биліктен кейін күрт қайтыс болды. Ол әлі де Витербодағы епископ сарайында тұрды, онда Адриан V (Фиески) қайтыс болған және ол сайланған еді. Сарай құрылысы аяқталмай тұрғанда, бір бөлменің шатыры күрт құлап түсті. Сол сәтте Рим папасы бөлмеде болды және ауыр жарақат алды. Ол үш (немесе алты) күннен кейін, 1277 жылдың 20 мамырында қайтыс болды. Кардинал Симон де Брион Конклав басталғанда әлі Францияда болды, бірақ ол Конклавтың 25 қарашаға дейін созылатынын болжай алмады, сондықтан қатыса алмады. Витербода барлығы жеті кардинал болды, себебі Иннокентий V, Адриан V және Иоанн XXI есімдерін жаңа кардиналдардың тізіміне қоспаған. Олар папаны таңдау үшін үздіксіз пікірталас жүргізіп, келісімге келе алмады. Анжулік Карл I және оның мүдделерін қолдаған үш кардинал болды, ал оған қарсы шыққандар да үш еді. Кардинал Бертран де Сен-Мартин, Сабина епископы, жалғыз тірі кардинал-епископ, орташа позицияны ұстанды, немесе екі тараптың біріне де толық сеніммен келісе алмады. Соңында, олар римдік кардинал Джованни Гаетаниді (Орсиниді) таңдады, ол S. Nicola in Carcere шіркеуінің диаконы және аға диакон, сондай-ақ Ватикан базиликасының бас діни қызметкері еді. Николай III дереу Римге аттанды, онда 18 желтоқсан күні 1277 жылы діни қызметкер болып тағайындалды және 19 желтоқсан күні Рим епископы болып киеленді. Ол 26 желтоқсан күні 1277 жылы Ватикан базиликасында Әулие Степан күнінде таққа отырғызылды. Бұл Конклавтың нәтижесіне біреу қатты наразы болды – Сицилия королі Карл I. Жаңа Орсини папасы Анжуліктердің жауы болды және Карл Николай III-тен ешқандай жақсылық күтпеді. Николай III сайланғаннан кейін бір апта өткен соң, жаңа папа әлі Францияда легат болып жүрген Симонға хат жазып, Франция патшасы Филипп III және Леон мен Кастилия патшасы Альфонсо Мудрый арасында татулық орнатуға шақырды. Арагон патшасы Петр III (Сицилиялық Констанцаға үйленген) Сицилия үшін Карл I-мен күреске қатысқандықтан, бұл бейбітшілік бастамасы Карл патшаға тікелей қауіп төндірді. 1279 жылдың 22 сәуірінде Папа Николай кардинал Симонға король Филипп туралы хат жазды. Папа турнирлерге тыйым салған, бірақ король Филипп және оның барондары бұл тыйымды ашық бұзып жатқан. Кардинал Симонға Франция короліне айып тағу бұйрығы берілді. Анжуліктерге қарсы жеңісін нығайту үшін Николай III қасиетті кардиналдар коллегиясын кеңейтуді шешті. Бірінші мүмкіндігінде, 12 наурыз күні 1278 жылы ол он кардиналды тағайындады. Бес кардинал-епископ аталды: Латино Франгипани Малабранка, ОП, Рим (Николай III-нің әпкесі Мабилияның ұлы); Эрдвард де Лессинес (Лессинь), Лангр, Гвилламның ұлы, Шампан маршалы; Бентивенга де Бентивенгис, О. Минор, Акваспарта; Кентербери архиепискобы Роберт Килвардби, ОП; және Брага епископы Ордоньо (Ордеонио) Альварес. Екі кардинал-пресвитер тағайындалды: Пармалық Герардо Бьянки және Пиценумдық Джироламо Маски д’Асколи, О. Минор. Сондай-ақ ол үш кардинал-диаконды тағайындады: Рим папасы Николай III-нің інісі Джордано Орсини, Римдік Джакомо Колонна және Пьяченцалық Герардо Купалатес, О. Минор. Бұл тағайындамалар қасиетті коллегиядағы Анжуліктердің ықпалын әлсіретіп, монастырлық элементті, әсіресе францискандық элементті күшейтті. Николай III францискандықтардың басқарушысы, түзетушісі және қорғаушысы болғандығын еске алу қажет. Римдіктердің ықпалы да артты. Бұл одан кейінгі папа да Сицилиялық Карл I-нің мүддесін қорғайтын болмайтынын білдірді. Соңында, 1279 жылдың 19 қазанында Папа Николай кардинал Симон де Брионды қайтарды.

1280-1281 жылғы конклав

Папа Николай III (Джованни Каэтано Орсини) 1280 жылғы 22 тамызда Витербо епархиясындағы Кастро Сорианода сөйлеу қабілетін жоғалтып, инсульттан қайтыс болды. Дегенмен, оның уланғаны туралы әңгіме тарады. 1280 жылғы 22 тамыздағы қайтыс болған кезде он үш кардинал болды. Бұл бес жыл ішіндегі бесінші конклав болатын. Карл патша Риккардо Аннибальди бастаған Аннибальди фракциясымен қарым-қатынас орнатуға тырысты, олар Орсинилердің жауы болған және Николай III-нің қайтысынан кейін Римдегі көше шайқасынан қуылған еді. Олар Витербоға паналап, енді, сәйкессіздік бойынша, сол жерде болып, Карл I және өздері үшін қиындықтар тудыруға дайын болды. Аннибальди Витербода төңкеріс жасап, қайтыс болған папаның жүйесі Орсо Орсиниді қаладан қуды. Анжевиндер содан кейін Конклавта басымдыққа ие болды, онда Григорий X-тің ережелері әлі күшінде болмады. Бірақ Александр III-нің әлі де қолданыстағы конституциясына сәйкес, папаны сайлау үшін конклавтың үштен екісінің дауысы қажет болды. Орсини фракциясы да, француз фракциясы да сайлауға жеткілікті дауыс жинамады, бірақ олардың әрқайсысы сайлауды тоқтатуға жеткілікті дауысқа ие болды. Қыста дағдарыс жалғасты. 1281 жылғы 2 ақпанда, Құдайдың анасының Тазару күнінде, наразылық толқыны епископ сарайына кіріп, конклав өтіп жатқан жерде екі кардиналды – Маттео Россо Орсини мен Джордано Орсиниді (кездейсоқ папаның інісін) ұрлап әкетті. Олардың қарсылығы болмағандықтан, Симон де Брион 1281 жылғы 22 ақпанда бірауыздан папалыққа сайланды және Мартин IV деген ат алды. Он бес жыл ішінде үшінші рет Витербо папалық конклавқа табан тіреп тұрды. Үшінші рет сайлаудың заңдылығына және қатысушылардың өміріне қауіп төндіретін тәртіпсіздіктер орын алды. Витербоға экскоммуникация және кардиналдарды түрмеге қамау туралы тыйым салынды. Сондықтан таққа отырғызу рәсімін Витербода өткізу мүмкін болмады. Бірақ Рим жек көрінетін французды папа ретінде қабылдауға мүлдем дайын емес еді. Мартин IV Римге екі кардиналды – Латино Орсини мен Гофредо да Алатриді хатпен жіберіп, оны Римде Квадрагезима жексенбісінде таққа отырғызуды ұсынды. Римдіктер таққа отырғызу рәсімінің Римде өтуіне рұқсат бермеді. Бірақ олар қоғамдық жиналыс өткізіп, Жованни Каетани Орсиниді жеке тұлға ретінде сенатор етіп сайлады және оған өзінің орнына кез келген адамды тағайындауға уәкілеттік берді. Сондықтан Мартин IV орнына 1281 жылғы 23 наурызда Орвиетода таққа отырғызылды. Ол өзінің понтификаты кезінде Римге ешқашан бармады. Оның орнына ол дереу өзінің викариі Петр Лаваньяны Римге жіберді. Бірақ 1281 жылғы 30 сәуірде папа Мартин сенаторлық билікті король Карлға өзінің билігінің соңына дейін тапсырды.

Папалық

Жаңа папаның барлық ісінде Анжулық Шарльға тәуелділігі соншалық, ол оны Рим сенаторы лауазымына дереу тағайындады. Шарльтің талабымен Мартин IV, Шарльдің төртінші крест жорығынан кейін құрылған Шығыс Латын империясын қайта жаңғырту жоспарына кедергі келтірген Шығыс Рим императоры Михаил VIII Палеологты айыптады. Осылайша, ол 1274 жылы Лион соборында грек және латын шіркеулері арасындағы шатқақ келісімді бұзды және одан әрі келісуге мүмкіндік болмады. 1282 жылы Шарль Сицилия аралын «Сицилиялық кеш» деп аталатын қырғыннан кейін бақылаудан шығарды. Сицилиялықтар Пётр III Арагонды патшалыққа сайлады және папалық бекітуді іздеді, бірақ Сицилияны папаның вассалдық аймағы ретінде қайта бекітуге дайын болды. Мартин IV Сицилияны Анжу үйі үшін сақтап қалу үшін арагондықтарға қарсы барлық рухани және материалдық ресурстарын жұмсады. Ол Пётр III-ті қауымнан шығарды, Арагон патшалығын тартып алды деп жариялады және оған қарсы крест жорығын жариялады, бірақ бәрі бекер болды. Орвието капитаны Рейнерийдің дұшмандығынан және гвельфтер мен гиббелиндер арасындағы үздіксіз күрестерден папа Мартин Орвиетода қала алмады. 1284 жылдың 26 маусымында ол Папалық Куриямен бірге Орвиетодан кетіп, 4 қазанда Перуджаға келді. Ол 1285 жылдың 28 наурызында Перуджада қайтыс болды. Николай III-тің үлгісін ұстанған Мартин IV папа, 1281 жылдың 12 сәуірінде, оразаның Quattuor Tempora күнінде, алғашқы мүмкіндігін пайдаланып, жаңа кардиналдарды тағайындады. Жаңа кардиналдардың қатарында: 1273 жылдан бері Арль архиепискобы болған Нимдік Бернард Лангисселло; Йорк каноны және Ворчестер архидиаконы Эвешемдік Хью; Париж архидиаконы Гервасиус де Глинкамп Манс; Рота аудиторы, Миландық Комес Джузиан; Париж кафедральді соборының деканы Гауфрид (Жофруа) де Барро немесе Барбо, Бургундиядан; Бове епархиясындағы Нойнтр ауылынан шыққан, Филип III, Филип IV және Мартин IV папасының жеке досы Иоганн Шолети (Шоле); және 1295 жылдың 24 желтоқсанында Бонифаций VIII папасы болып сайланған Аньанилік Бенедетто Гаэтано. Француздық ықпал айқын байқалады, ал кардинал Гаэтано ғана Рим маңынан шыққан.

Өлім

Папа Мартин IV 1285 жылы 25 наурыздағы Пасха жексенбісінде Перуджа соборында салтанатты түрде әйін тартуы жасады, бұл күн Жариялану мерекесімен де сәйкес келді. Әдеттегі түскі асын дін қызметкерлерімен бірге ішкеннен кейін, ол кенеттен ауырып қалды. 28 наурыздағы Пасха сәрсенбісінде, түннің бесінші сағатында қайтыс болды. Ол Перуджадағы Сан-Лоренцо соборында жерленді. Ол төрт жыл мен бір ай патшалық құрды. Оның ізбасары төрт күннен кейін, 2 сәуірде сайланды. "Құдайлық комедияда" Данте Мартин IV-ті Тазарту орнында көреді, онда оқырманға бұрынғы папаның Болсена көлінің шабақтары мен Верначча шарабына деген құштарлығы еске түсіріледі.