Кіріспе

Картвель тілі (Батыс Грузияның картвель тілі) Мингрель тілі немесе Мегрель тілі (მარგალური ნინა, margaluri nina) – Батыс Грузияда (Мингрелия және Абхазия аймақтарында) негізінен Мингрел халқы қолданатын картвель тілі. Мингрель тілі тарихи Грузия мемлекеттерінің және кейін қазіргі Грузияның шегінде әрдайым аймақтық тіл болып келді. Оны сөйлейтін жастардың саны күрт азайды, сондықтан ЮНЕСКО оны "қатты қорқауға түскен тіл" деп жариялады.

Тарату және мәртебесі

Мингрель тілінде сөйлейтін адамдардың нақты саны белгісіз, бірақ шамамен 300 000 мен 500 000 аралығында деп есептеледі. Көбінесе олар Грузияның Мингрелия (немесе Самегрело және бұрынғы Одиши) аймағында тұрады, ол Одиши төбелері мен Колхис жазығын, Қара теңіз жағалауынан бастап Сван таулары мен Цхенистскали өзеніне дейінгі аймақты қамтиды. Абхазияда да шағын топтар болған, бірақ ондағы азаматтық дау-дамаздар мен тұрақсыздық салдарынан көптеген мингрель тілінде сөйлейтін адамдар Грузияның басқа аймақтарына көшіп кетті. Олардың географиялық таралуы салыстырмалы түрде жинақы, бұл тілдің ұрпақтан ұрпаққа берілуіне көмектесті. Мингрель тілі көбінесе грузин әліпбиінде жазылады, бірақ оның ресми жазу стандарты мен мәртебесі жоқ. Көптеген сөйлеушілер екі тілді: олар мингрель тілін көбінесе күнделікті және бейресми әңгімелерде пайдаланады, ал басқа жағдайларда грузин тілін (немесе, елден тыс жерде тұратындар үшін – жергілікті ресми тілді) қолданады.

Тарих

Мингрель тілі – картвель тілдерінің бірі. Ол Лаз тілімен тығыз байланысты, одан негізінен соңғы 500 жылда, солтүстік (мингрельдік) және оңтүстік (Лаз) қауымдастықтары түркі шапқыншылықтарынан бөлінгеннен кейін ерекшеленді. Бұл грузин тілімен одан аз байланысты, екі тармақ б.з.д. бірінші мыңжылдықта немесе одан да ертерек уақытта бөлініп кетті, ал Сван тілімен тіпті алыс туыс, оның б.з.д. екінші мыңжылдықта немесе одан да ертерек бөлінгені саналады. Мингрель тілі тек Лаз тілімен ғана өзара түсіністікке ие. Кейбір тіл білімі мамандары Мингрель және Лаз тілдерін зань тілдері деп атайды. Алайда, зань тілі ерте заманда Мингрель және Лаз тілдеріне бөлініп кеткен, сондықтан бүгінде біртұтас зань тілі туралы айту қалыпты жайт емес. Мингрель тіліндегі ең көне сақталған мәтіндер 19 ғасырға жатады, олар негізінен этнографиялық әдебиет үлгілері. Мингрель тілінің алғашқы тіл білімі зерттеулеріне Александр Цагарелидің фонетикалық талдауы (1880 жыл), Иосеб Кипшидзедің (1914 жыл) және Шалва Беридзенің (1920 жыл) грамматикалық еңбектері жатады. 1930 жылдан 1938 жылға дейін Мингрель тілінде бірнеше газет жарық көрді, мысалы, «Казахский Газети», «Комуна», «Самарголош Чай», «Наразеншиш Чай» және «Самарголош Тутуми». Соңғы кезде Отар Каджаяның Мингрель-грузин сөздігі, Отар Каджая мен Хайнц Фенрихтің Мингрель-неміс сөздігі, Лаша Гахария, Эдем Изория, Лаша Гвасалия, Гури Отобая, Георгий Сичинава, Джумбер Кукава, Вахтанг Харчилаваның өлеңдер жинақтары, «Скани» журналы, Мингрель тіліндегі Уикипедия, сондай-ақ Ехоба куәгерлері басып шығарған кітаптар мен журналдар жарық көрді.