Бірінші дүниежүзілік соғысындағы Монс шайқасы және 1918, 1944 жылғы шайқастар

Кіріспе

1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы шайқас, 1918 және 1944 жылдардағы шайқастар. Монс шайқасы – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Британ экспедициялық корпусының (BEF) алғашқы маңызды шайқасы. Бұл шайқас Франция шекарасында Германиямен болған Шекара шайқасының бір бөлігі болды. Монс шайқасында британ армиясы Мон-Конде каналын ұстап тұрып, алға жылжып келе жатқан неміс 1-ші армиясына қарсы тұруға тырысты. Британдықтар жақсы күресіп, сандар жағынан артық немістерге пропорционал емес шығын келтірді, бірақ немістердің күштілігі және француз 5-ші армиясының күрт кері шегінуі салдарынан олар шегінуге мәжбүр болды, бұл британдық оң қанатын ашық қалдырды. Бастапқыда қарапайым тактикалық шегіну ретінде жоспарланған британдықтардың Монстан шегінуі екі аптаға созылды және BEF-ті Париж маңына жеткізді, содан кейін француздармен бірлесіп Марна шайқасында қарсы шабуылға шықты.

Өмірбаян

Ұлыбритания 1914 жылғы 4 тамызда Германияға соғыс жариялады, ал 9 тамызда BEF Францияға аттанды. Еуропалық континенттік әскерлерден өзгеше, 1914 жылғы BEF өте шағын болды. Соғыс басталғанда неміс және француз әскерлерінің әрқайсысы миллионнан астам сарбазды құрады, олар тиісінше сегіз және бес жедел әскерге бөлінді; BEF-те ұзақ мерзімді қызмет өткен еріктілер мен резервтік сарбаздардан құралған, толық кәсіби сарбаздардан тұратын екі корпуста шамамен 80 000 сарбаз болды. BEF, 1914 жылғы Еуропа әскерлерінің арасында ең жақсы жаттығудан өткен және тәжірибелі әскер саналды. Британдық жаттығулар жылдам ату дағдысын жетілдіруге баса назар берді және орташа британдық сарбаз Ли-Энфилд мылтығымен белгілі бір қашықтықта минут сайын он бес рет адам өлшеміндегі нысананы дәл тигізе алды. Мұндай жоғары дәлдікпен көп көлемде ату қабілеті 1914 жылғы BEF шайқастарында маңызды рөл атқарды. Монс шайқасы, шекара шайқасының бір бөлігі ретінде өтті, онда алға жылжыған неміс әскерлері франко-бельгиялық және франко-неміс шекаралары бойындағы одақтас әскерлермен қақтығысты. BEF одақтастардың сол жағында орналасқан еді, олардың желісі шығыста Эльзас-Лотарингиядан басталып, оңтүстік Бельгиядағы Монс және Шарлеруаға дейін созылды. Британдықтардың француздық фланкідегі орналасуы олардың неміс 1-ші армиясының жолында тұрғанын білдірді – бұл Шлиффен жоспарымен (Aufmarsch I West және Aufmarsch II West әскери жоспарларының үйлесімі) көзделген үлкен «оң қанатын» құрады, оның мақсаты шекарада одақтас әскерлерін жеңіп, Солтүстік Франция мен Бельгияны тастап кетуге мәжбүр ету немесе жою қаупіне ұшырату болды. Британдықтар 22 тамызда Монсқа жетті. Сол күні түстен кейін француз 5-ші армиясының қолбасшысы генерал Шарль Ланрезактан, фельдмаршал сэр Джон Френчке жолданған хабар келді, онда BEF-тің фон Бюловтің алға жылжыған фланкіна қарсы оңға бұрылуы сұралды. Француз 5-ші армиясы, BEF-тің оң жағында орналасқан, Шарлеруа шайқасында неміс 2-ші және 3-ші армияларымен шайқасты. Френч бас тартты, оның орнына неміс 1-ші армиясының француздық сол фланкіге қауіп төндіруіне жол бермеу үшін Конде-Монс-Шарлеруа каналының бойында жиырма төрт сағат бойы тұруға келісті. Британдықтар күні бойы каналдың бойында бекініс қазды.

Britain declared war on Germany on 4 August 1914 and on 9 August, the BEF began embarking for France. Unlike Continental European armies, the BEF in 1914 was exceedingly small. At the beginning of the war, the German and French armies numbered well over a million men each, divided into eight and five field armies respectively; the BEF had c. 80,000 soldiers in two corps of entirely professional soldiers made up of long service volunteer soldiers and reservists. The BEF was probably the best trained and most experienced of the European armies of 1914. British training emphasised rapid fire marksmanship and the average British soldier was able to hit a man sized target fifteen times a minute, at a range of with his Lee–Enfield rifle. This ability to generate a high volume of accurate rifle fire played an important role in the BEF's battles of 1914. The Battle of Mons took place as part of the Battle of the Frontiers, in which the advancing German armies clashed with the advancing Allied armies along the Franco Belgian and Franco German borders. The BEF was stationed on the left of the Allied line, which stretched from Alsace Lorraine in the east to Mons and Charleroi in southern Belgium. The British position on the French flank meant that it stood in the path of the German 1st Army, the outermost wing of the massive "right hook" intended by the Schlieffen Plan (a combination of the Aufmarsch I West and Aufmarsch II West deployment plans), to pursue the Allied armies after defeating them on the frontier and force them to abandon northern France and Belgium or risk destruction. The British reached Mons on 22 August. In the afternoon of that same day arrived a message from the French Fifth Army commander, General Charles Lanrezac, sent to Field Marshal Sir John French requesting the BEF to turn right to attack von Bülow's advancing flank. The French Fifth Army, located on the right of the BEF, was engaged with the German 2nd and 3rd armies at the Battle of Charleroi. French refused, instead agreeing to hold the line of the Condé–Mons–Charleroi Canal for twenty four hours, to prevent the German 1st Army from threatening the French left flank. The British spent the day digging in along the canal.

Британдық препараттар

Монс шайқасында БЭФ-тің 80 000 сарбаздан тұратын Кавалерия дивизиясы, тәуелсіз кавалерия бригадасы және әрқайсысы екі жаяу әскер дивизиясынан құралған екі корпусы болды. I корпустың қолбасшысы сэр Дуглас Хейг болды, ол 1-ші және 2-ші дивизиялардан құралды. II корпустың қолбасшысы сер Хорас Смит Дорриен болды, ол 3-ші және 5-ші дивизиялардан тұрды. Әр дивизияда 18 073 сарбаз және 5 592 ат болды, олар төрт батальоннан тұратын үш бригадаға бөлінді. Әр дивизияда батальонға екіден 24 «Викерс» пулеметі, 54 18 фунттық зеңбірекпен 3 далалық артиллерия бригадасы, 18 4,5 дюймдік гаубицадан тұратын 1 далалық гаубица бригадасы және 60 фунттық төрт зеңбірекпен ауыр артиллерия батареясы болды. II корпусы британдық шептің сол жағында Монс–Конде каналы бойында қорғаныс позициясын иеленді, ал I корпусы Монс–Бомонт жолы бойында (суретті қараңыз) каналдан тік бұрышпен қашықталды. I корпусы француздар Шарлеруадағы позицияларынан шегінуге мәжбүр болған жағдайда, БЭФ-тің оң қанатын қорғау үшін осылай орналастырылды. I корпусы канал бойында орналаспады, демек шайқасқа көп қатыспады, ал неміс шабуылына негізінен II корпусы қарсы тұрды. Шайқас алаңының ең маңызды географиялық ерекшелігі – Монстан Ними ауылына қарай иілген каналдың бөлігі болды. Бұл иілген бөлік қорғауға қиын болатын кішкентай шығыңқыны құрады және шайқастың орталық нүктесіне айналды. Екі армия арасындағы алғашқы қақтығыс 21 тамызда болды, британдық велосипедтік барлау тобы Обург маңында неміс күштеріне кездесті, ал жеке сарбаз Джон Парр соғыста қаза тапқан алғашқы британдық сарбаз болды. Бірінші маңызды шайқас 22 тамызда таңертең болды. Сағат 06:30-да 4-ші Корольдік Ирландиялық драгундары Монстан солтүстік-шығысқа қарай Касто ауылының жанында неміс найзашыларының тобына тұзақ қойды. Немістер тұзақты байқап, кері шегінгенде, капитан Чарльз Хорнби бастаған драгундар тобы оларды қуды, ал олардың соңынан бүкіл эскадрилья, барлығы семсерлерін суырып алып, ілесіп кетті. Шегініп келе жатқан немістер британдықтарды үлкен күшке бастап келді, олар дереу шабуылға көшті. Хорнби Ұлы соғыста қарсыласты өлтірген алғашқы британдық сарбаз болды, ол найзаға қарсы семсермен ат үстінде шайқасты. Тағы бірнеше шақырым қуғаннан кейін немістер бұрылып, ирландтық атты әскеріне оқ жаудырды, сол кезде драгундар аттан түсіп, жауап берді. Жеке сарбаз Э. Эдвард Томас, атты әскердің сарбазы және барабаншы, британдық армия үшін соғыстың алғашқы оғын атқан деп есептеледі, ол неміс сарбазын жарақаттады. Сол күні британдық барлау ұшақтары мен Ланрезактың армия штабына жіберген хабарларын пайдаланып, БЭФ-тің барлау бөлімінің бастығы полковник Джордж Макдоног сэр Джон Френчке үш неміс армия корпусы тікелей оларға қарсы жылжып келе жатқанын ескертті. Фельдмаршал бұл ескертулерді елемеуді жөн көрді, оның орнына Сойниге қарай жылжуды ұсынды.

At the Battle of Mons the BEF had some 80,000 men, comprising the Cavalry Division, an independent cavalry brigade and two corps, each with two infantry divisions. I Corps was commanded by Sir Douglas Haig and was composed of the 1st and 2nd Divisions. II Corps was commanded by Sir Horace Smith Dorrien and consisted of the 3rd and 5th Divisions. Each division had 18,073 men and 5,592 horses, in three brigades of four battalions. Each division had twenty four Vickers machine guns – two per battalion – and three field artillery brigades with fifty four 18 pounder guns, one field howitzer brigade of eighteen 4.5 inch howitzers and a heavy artillery battery of four 60 pounder guns. The II Corps, on the left of the British line, occupied defensive positions along the Mons–Condé Canal, while I Corps was positioned almost at a right angle away from the canal, along the Mons–Beaumont road (see map). I Corps was deployed in this manner to protect the right flank of the BEF in case the French were forced to retreat from their position at Charleroi. I Corps did not line the canal, which meant that it was little involved in the battle and the German attack was faced mostly by II Corps. The dominant geographical feature of the battlefield, was a loop in the canal, jutting outwards from Mons towards the village of Nimy. This loop formed a small salient which was difficult to defend and formed the focus of the battle. The first contact between the two armies occurred on 21 August, when a British bicycle reconnaissance unit encountered a German force near Obourg and Private John Parr became the first British soldier to be killed in the war. The first substantial action occurred on the morning of 22 August. At 6:30 a. m., the 4th Royal Irish Dragoons laid an ambush for a patrol of German lancers outside the village of Casteau, to the north east of Mons. When the Germans spotted the trap and fell back, a troop of the dragoons, led by Captain Charles Hornby gave chase, followed by the rest of his squadron, all with drawn sabres. The retreating Germans led the British to a larger force of lancers, whom they promptly charged and Hornby became the first British soldier to kill an opposing soldier in the Great War, fighting on horseback with sword against lance. After a further pursuit of a few miles, the Germans turned and fired upon the Irish cavalry, at which point the dragoons dismounted and returned fire. Private E. Edward Thomas, a cavalryman and drummer, is reputed to have fired the first shot of the war for the British Army, hitting a German trooper. That very same day, having used British reconnaissance planes along with Lanrezac's messaging to his Army Staff, BEF's Chief of Intelligence, Colonel George Macdonogh warned Sir John French that three German army corps were advancing straight against them. The Field Marshal chose to ignore these claims, instead proposing to advance towards Soignies.

Неміс препараттары

Британдықтарға қарсы Александр фон Клюк басқаратын 1-ші неміс армиясы жылжуда болды. 1-ші армия төрт жедел корпус (II, III, IV және IX корпус) және үш резервтік корпус (III, IV және IX резервтік корпус) құрамында болды, алайда Монстағы шайқасқа тек жедел корпус қатысты. Неміс корпусының әрқайсысында екі дивизия, сондай-ақ атқыштар мен артиллерия болды. 1-ші армия неміс армияларының ең күшті шабуылдық әлеуетіне ие болды, майданның әр шақырымына шамамен 18 000 адамнан, яғни онға жуық адамнан шоғырланды. 20 тамыз күні 2-ші армияның қолбасшысы, генерал Карл фон Бюлов, 1-ші армияға солтүстікте Самбр өзенінен тактикалық бақылауды жүзеге асырды, британдықтармен кездесудің ықтимал еместігіне сенді және француз бөлімшелеріне назар аударуды қалады, олар Шарлеруа мен Намюр арасында, Самбрдың оң жағалауында орналасқан. Кешке жасалған барлау француз күштерінің күшін немесе ниеттерін анықтауға мүмкіндік бермеді. 2-ші армияға келесі күні Бинше, Фонтен-л’Эвек және Самбрға жететін сызыққа шығуға бұйрық берілді, бұл 23 тамызда Самбрдың оңтүстігінен өту арқылы 3-ші армияға Моза арқылы көмектесуге бағытталған. 1-ші армияға солтүстікте Брюссель мен Антверпенді, оңтүстік-батыста Маубеугені қорғауға дайындық тапсырылды. Клюк пен 1-ші армия штабы британдық әскерлермен кездесуді күтті, мүмкін Лилль арқылы, бұл оңтүстікке бұрылуды ертерек жасады. Клюк маневр жасау еркіндігін сақтап қалу үшін оңтүстік-батысқа жылжуды қалады және 21 тамызда Бюловты 1-ші армияға маневрді жалғастыруға рұқсат беруге көндіруге тырысты. Бюлов бас тартты және 1-ші армияға Маубеугені оқшаулауды және 2-ші армияның оң жақ қанатын қолдауды, Лессиннен Сойниге дейінгі сызыққа жылжуды бұйырды, ал III және IV резервтік корпус Антверпеннен оңтүстікке қарай бельгиялық операциялардан армияның тылын қорғау үшін солтүстікте қалды. 22 тамызда VII корпустың 13-ші дивизиясы 2-ші армияның оң жақ қанатында Биншенің солтүстігінде британдық атқыштармен кездесті, ал армияның қалған бөлігі шығыста Самбр өзенінен француздың Бесінші армиясына қарсы шабуыл жасады. Кешке қарай 1-ші армияның басым бөлігі Силлиден Торикурға, Лувиньеге және Мигнаға дейінгі сызыққа жетті; III және IV резервтік корпус Брюссельді басып алды және Антверпенді қоршады. Кавалерия мен әуе барлауы армияның батысындағы аймақта әскердің жоқ екенін және британдық әскерлердің Кортрей (Куртрай), Лилль және Турнай маңында шоғырланбағанын, бірақ Бесінші армияның сол жақ қанатында, Монстан Маубеугеге дейін орналасқанын көрсетті. Сол күні ертерек британдық атқыштар Монстан солтүстік-шығысқа қарай Кастоуда байқалған. 20 тамызда Лувенде (Леувен) британдық ұшақ байқалды және 22 тамыздың түстен кейін Маубеугеден келе жатқан британдық ұшақ 5-ші дивизия тарапынан атып түсірілді. IX корпусына жеткен хабарлар бойынша, колонналар Валенсиеннен Монсқа қарай жылжып барады, бұл британдықтардың орналасуын анық көрсетті, бірақ 1-ші армия штабына жеткізілмеді. Клюк 1-ші армияның 2-ші армияға бағыныстылығы аяқталды деп есептеді, өйткені Самбр өзенінен өту мәжбүрлі болды. Клюк оңтүстікке қарсы күштердің сол (батыс) қанатын қоршауға алуға ниеттенді, бірақ 23 тамызда оңтүстік-батысқа емес, оңтүстікке қарай жылжуға бұйрық берілді. 22 тамыздың соңында британдықтардың Нимиден Виль-сюр-Энге дейінгі Орталық каналдың өткелдерін басып алғаны туралы хабарлар келді, бұл британдық позициялардың орналасқан жерін көрсетті, олардың сол жақ қанатынан басқа. 23 тамызда 1-ші армия Маубеугеден солтүстік-батысқа қарай Басеклден Сент-Гислейнге және Джемаппеске дейінгі сызыққа қарай жылжуды бастады. Ауа райы бұлтты және жаңбырлы болды, бұл күндіз ауа райының жақсаруына қарамастан, 1-ші армияның Flieger Abteilung-ін күні бойы жерге қадады. Турнайға пойызбен көптеген әскерлердің келгені туралы хабарлар келіп түсті және Турнайдан келген хабарларды тексергенге дейін жылжу тоқтатылды. IX корпустың дивизиялары төрт колоннада Монстан солтүстікке қарай Рёльске дейін Орталық каналға қарсы жылжуда болды, ал сол жақ (шығыс) қанатында француз әскерлерімен кездесті, бұл британдық және француз күштерінің қосылған жері деп саналды. Корпус командирі генерал фон Куаст, тоқтату бұйрығы алынбастан, өткелдерді басып алу үшін сағат 9:55-те шабуыл жасауға бұйрық берді. ІІІ корпустың екі дивизиясы Сент-Гисленге жақын болды және генерал Эвальд фон Лохов оларға Тертреден Глинге шабуыл жасауға дайындық тапсырды. IV корпус аймағында генерал Сист фон Армин Перувельц пен Блатон канал өткелдеріне шабуыл жасауға және 8-дивизияға Турнайдан Кондеге дейін барлау жүргізуге және Höhere Kavallerie Kommando 2 (HKK 2, II кавалерия корпусы)мен байланыс орнатуға бұйрық берді.

Advancing towards the British was the German 1st Army, commanded by Alexander von Kluck. The 1st Army was composed of four active corps (II, III, IV, and IX Corps) and three reserve corps (III, IV and IX Reserve corps), although only the active corps took part in the fighting at Mons. German corps had two divisions each, with attendant cavalry and artillery. The 1st Army had the greatest offensive power of the German armies, with a density of c. 18,000 men per of front, or about ten per
Late on 20 August General Karl von Bülow, the 2nd Army commander, who had tactical control over the 1st Army while north of the Sambre, held the view that an encounter with the British was unlikely and wished to concentrate on the French units reported between Charleroi and Namur, on the south bank of the Sambre; reconnaissance in the afternoon failed to reveal the strength or intentions of the French. The 2nd Army was ordered to reach a line from Binche, Fontaine l'Eveque and the Sambre next day to assist the 3rd Army across the Meuse by advancing south of the Sambre on 23 August. The 1st Army was instructed to be ready to cover Brussels and Antwerp to the north and Maubeuge to the south west. Kluck and the 1st Army staff expected to meet British troops, probably through Lille, which made a wheel to the south premature. Kluck wanted to advance to the south west to maintain freedom of manuoeuvre and on 21 August, attempted to persuade Bülow to allow the 1st Army to continue its manoeuvre. Bülow refused and ordered the 1st Army to isolate Maubeuge and support the right flank of the 2nd Army, by advancing to a line from Lessines to Soignies, while the III and IV Reserve corps remained in the north, to protect the rear of the army from Belgian operations southwards from Antwerp. On 22 August, the 13th Division of the VII Corps, on the right flank of the 2nd Army, encountered British cavalry north of Binche, as the rest of the army to the east began an attack over the Sambre river, against the French Fifth Army. By the evening the bulk of the 1st Army had reached a line from Silly to Thoricourt, Louvignies and Mignault; the III and IV Reserve corps had occupied Brussels and screened Antwerp. Reconnaissance by cavalry and aircraft indicated that the area to the west of the army was free of troops and that British troops were not concentrating around Kortrijk (Courtrai), Lille and Tournai but were thought to be on the left flank of the Fifth Army, from Mons to Maubeuge. Earlier in the day, British cavalry had been reported at Casteau, to the north east of Mons. A British aeroplane had been seen at Louvain (Leuven) on 20 August and on the afternoon of 22 August, a British aircraft en route from Maubeuge, was shot down by the 5th Division. More reports had reached the IX Corps, that columns were moving from Valenciennes to Mons, which made clear the British deployment but were not passed on to the 1st Army headquarters. Kluck assumed that the subordination of the 1st Army to the 2nd Army had ended, since the passage of the Sambre had been forced. Kluck wished to be certain to envelop the left (west) flank of the opposing forces to the south but was again over ruled and ordered to advance south, rather than south west, on 23 August. Late on 22 August, reports arrived that the British had occupied the Canal du Centre crossings from Nimy to Ville sur Haine, which revealed the location of British positions, except for their left flank. On 23 August, the 1st Army began to advance north west of Maubeuge, to a line from Basècles to St. Ghislain and Jemappes. The weather had turned cloudy and rainy, which grounded the 1st Army Flieger Abteilung all day, despite an improvement in the weather around noon. News that large numbers of troops had been arriving at Tournai by train were received and the advance was suspended, until the reports from Tournai could be checked. The IX Corps divisions advanced in four columns against the Canal du Centre, from the north of Mons to Roeulx and on the left (eastern) flank, met French troops at the canal, which was thought to be the junction of the British and French forces. The corps commander, General von Quast, had ordered an attack for 9:55 a. m. to seize the crossings, before the halt order was received. The two III Corps divisions were close to St. Ghislain and General Ewald von Lochow ordered them to prepare an attack from Tertre to Ghlin. In the IV Corps area, General Sixt von Armin ordered an attack on the canal crossings of Péruwelz and Blaton and ordered the 8th Division to reconnoitre from Tournai to Condé and to keep contact with Höhere Kavallerie Kommando 2 (HKK 2, II Cavalry Corps).

Таңертең

23 тамызда таңертең неміс артиллериясы британдық бекіністерін бомбалауды бастады; күні бойы немістер каналдың иірімдеріндегі шығыңқыға орналасқан британдық әскерлерге күшін жұмсады. Сағат 9:00-де немістердің алғашқы жаяу әскер шабуылы басталды, олар каналды кесіп өтетін төрт көпірге күшпен өтуге тырысты. Төрт неміс батальоны 4-ші батальонның ротасымен қорғалған Ними көпіріне шабуыл жасады, Корольдік фюзелиерлер және лейтенант Морис Диз басқарған пулемет бөлімі. Алғашқыда тығыз колоннада, "парадтық формация" бойынша шабуылдаған немістер мылтықшылар үшін оңай нысана болды, олар неміс сарбаздарын мылтық, пулемет және артиллерия оғымен қырып салды. Британдық мылтық атысының күші соншалық, кейбір немістер өздерін пулеметтер батареясымен бетпе-бет кездескендей сезінді. Неміс шабуылы өте қымбатқа түсті, содан кейін немістер ашық формацияға көшіп, қайтадан шабуыл жасады. Бұл шабуыл сәтті болды, себебі ысырапты формация ирландтықтардың жылдам шығын келтіруін қиындатты. Аз санды қорғаушылар көп ұзамай канал өткелдерін қорғауға тырысты, ал Ними және Глин көпірлеріндегі Корольдік ирланд фюзелиерлері тек біртіндеп күшейтіліп, екі батальонның пулеметшілерінің ерекше батылдығымен ғана тұрды. Ними көпірінде Диз бөлімнің қалған бөлігі қаза тапқаннан немесе жараланғаннан кейін пулеметті бақылауға алды және бірнеше рет жараланса да, оқ атып жіберді. Бесінші жараланғаннан кейін ол батальонның медициналық пунктына эвакуацияланды, онда қайтыс болды. Әскери Сидни Годли соғыс соңында фюзелиерлердің шегінуін қамтамасыз етіп, оларды жапты, бірақ шегіну кезінде қаруды бөлшектеп, каналға лақтырып, жарамсыз етіп, содан кейін бағынды. Диз мен Годлиге Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы наградалары – Виктория кресті табысталды. Капитан Теодор Райт, Корольдік инженерлер, үш шақырымдық қашықтықта канал арқылы өтетін бес көпірді жарылуға тырысып, осындай батылдық көрсетті. Ол Джемаппес асуын жоя алды, бірақ Мариеттеде жарылғыш заттарды орнату кезінде оның басына снарядтың сынығы тиіп, кері шегінуге мәжбүр болды. Ұзақ уақыт шегінгеннен кейін, ол Нортумберленд фюзелиерлерінің қорғаныс атысымен қорғалған күйде қайтадан тырысты. Алайда ол сығанақтап, каналға құлап түсті, жолдасы құтқарып, бүкіл әрекеттен бас тартуға мәжбүр болды. Осы ісі үшін ол да Виктория кресімен марапатталды. Теодор Райт келесі айда Вейлидегі шайқаста қаза тапты. Корольдік фюзелиерлердің оң жағында 4-ші батальон, Миддлсекс полкі және 1-ші батальон, Гордон Хайлендерс, неміс шабуылынан бірдей қысымға ұшырады. Саны жағынан кем болған екі батальон да көптеген шығынға ұшырады, бірақ Корольдік ирланд полкінен, дивизиялық резервтен және дивизиялық артиллерияның қолдауымен олар көпірлерді ұстап тұруға қол жеткізді. Немістер шабуылдарын кеңейтіп, шығыңқының батысындағы каналдың тік бөлігі бойындағы британдық қорғанысқа шабуыл жасады. Немістер каналдың солтүстік жағындағы шыршалы орманды жасырынған жер ретінде пайдаланып, британдықтарды пулемет пен мылтықпен ату үшін каналға жүз метрдей жақындады. Неміс шабуылы әсіресе 1-ші батальон, Корольдік Батыс Кент полкі және 2-ші батальон, Корольдің Шотландиялық шекарашыларына ауыр тиді, олар көптеген шығынға қарамастан, күні бойы немістерді кері қайтарды.

At dawn on 23 August, a German artillery bombardment began on the British lines; throughout the day the Germans concentrated on the British at the salient formed by the loop in the canal. At 9:00 a. m., the first German infantry assault began, with the Germans attempting to force their way across four bridges that crossed the canal at the salient. Four German battalions attacked the Nimy bridge, which was defended by a company of the 4th Battalion, Royal Fusiliers and a machine gun section led by Lieutenant Maurice Dease. Advancing at first in close column, "parade ground formation", the Germans made easy targets for the riflemen, who hit German soldiers at over , mowing them down by rifle, machine gun and artillery fire. So heavy was the British rifle fire throughout the battle that some Germans thought they were facing batteries of machine guns. The German attack was a costly failure and the Germans switched to an open formation and attacked again. This attack was more successful, as the looser formation made it harder for the Irish to inflict casualties rapidly. The outnumbered defenders were soon hard pressed to defend the canal crossings and the Royal Irish Fusiliers at the Nimy and Ghlin bridges only held on with piecemeal reinforcement and the exceptional bravery of two of the battalion machine gunners. At the Nimy bridge, Dease took control of his machine gun after the rest of the section had been killed or wounded and fired the weapon, despite being shot several times. After a fifth wound he was evacuated to the battalion aid station, where he died. Private Sidney Godley took over and covered the Fusilier retreat at the end of the battle but when it was his time to retreat he disabled the gun by throwing parts into the canal then surrendered. Dease and Godley were awarded the Victoria Cross, the first awards of the First World War. An equally brave attempt was made by Captain Theodore Wright of the Royal Engineers, who attempted to blow up five of the bridges that crossed the canal in a three mile run. He managed to destroy the Jemappes pass but while setting up charges at Mariette he was struck in the head by a projectile fragment and had to retreat. Having retreated for a small while, he nonetheless tried again protected by the cover fire of the Northumberland Fusiliers. However, he slipped and fell in the canal, being saved by a comrade and forced to give up the whole endeavour. For this action he was also awarded a Victoria Cross. Theodore Wright would be killed in action the following month at Vailly. To the right of the Royal Fusiliers, the 4th Battalion, Middlesex Regiment and the 1st Battalion, Gordon Highlanders, were equally hard pressed by the German assault on the salient. Greatly outnumbered, both battalions suffered many casualties but with reinforcements from the Royal Irish Regiment, from the divisional reserve and support from the divisional artillery, they managed to hold the bridges. The Germans expanded their attack, assaulting the British defences along the straight reach of the canal to the west of the salient. The Germans used the cover of fir plantations that lined the northern side of the canal and advanced to within a few hundred yards of the canal, to rake the British with machine gun and rifle fire. The German attack fell particularly heavily on the 1st Battalion, Royal West Kent Regiment and the 2nd Battalion, King's Own Scottish Borderers, which despite many casualties, repulsed the Germans throughout the day.

Қайту

Түстен кейін британдықтардың позициясы ұстауға келмейтіндей болды; 4-ші Миддлсекс полкі 15 офицер мен 353 қатардағы сарбазды (Ұлыбритания) қаза тапқан немесе жараланған күйі жоғалтты. Британдық позицияның шығысында IX корпустың бөлімдері каналды күшпен кешіп, британдықтардың оң фланкіна қауіп төндірді. Нимидегі жеке сарбаз Оскар Нимейер британдықтардың аты астында каналды жүзіп өтіп, айналмалы көпірді жабуға арналған механизмді іске қосты. Ол қаза болса да, оның әрекеті көпірді қайта ашты және немістерге 4-ші Корольдік фюзельерлерге қарсы қысымды күшейтуге мүмкіндік берді. Валенсиеннен оралған Бас қолбасшы сэр Джон Френч жақын арада шабуылға өтуге болатынына сенімді болды, алайда сағат 15:00-ге дейін 3-дивизияға Монстан оңтүстікке қарай, ал 5-дивизияға осыған сәйкес шегінуге бұйрық берілді. Түнде II корпус Монтрюль, Буссу, Васмес, Патураж және Фрамери ауылдары арқылы өтетін жаңа қорғаныс шебін құрды. Немістер канал арқылы көптеген понтондық көпірлер салып, британдық позицияларға жақындап келе жатты. Француздың Бесінші армиясы шегініп жатыр деген хабар келді, бұл британдық оң фланкті қауіпті жағдайға түсірді. 24 тамызда сағат 02:00-де II корпусына Францияға оңтүстік-батысқа қарай шегініп, Валенсиен-Маубеж тас жолындағы қорғаныс позициясына жетуге бұйрық берілді. Сэр Джон соңында шабуылға өту мүмкін емес екенін мойындады және BEF үшін салдары ауыр болмас үшін тез шегіну керек екенін түсінді. Дайындалған қорғаныс шебінен қарсылас алдында шегіну туралы күтпеген бұйрық II корпусына немістерге қарсы бірнеше қарсы шабуылдар жасауды талап етті. Шегінудің бірінші кезеңінде Смит Дорриен 23 тамыздағы ауыр шайқастарға қатыспаған 5-дивизияның 15-ші бригадасын арттырушы күш ретінде тағайындады. 24 тамызда олар Патураж, Фрамери және Одрегниде әртүрлі шаралар жасады. Одрегнидегі шайқаста Чешир және Норфолк полктерінің 1-ші батальондары Киеврен мен Бейзиеуден неміс шабуылын тоқтатты, олардың саны кем болғанына және ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, 25 тамызда таңертеңге дейін. 5-бригада артиллериясының қолдауымен олар шабуылдаған неміс полктеріне көптеген зиян келтірді. Cheshires 1-ші батальонының аты-жөнін тексеру, олар шегіну бұйрығын алмаған, олардың құрамы 80 пайызға жуық қысқарғанын көрсетті. Бұйрықсыз кері қайтудан бас тартуы Смит Дорриенді кейінірек 1-ші батальонның, Чеширдің, Веллингтон герцогының полкімен бірге "BEF-ті құтқарып қалды" деп мәлімдеуге итермеледі. Васместе 5-дивизияның бөлімдері үлкен шабуылға ұшырады; неміс артиллериясы таңертең ауылды бомбалауды бастады, ал сағат 10:00-де III корпустың жаяу әскерлері шабуыл жасады. Немістер тізім бойынша шабуылдады, бірден мылтық пен пулеметтен атылған оқтарға ұшырады және "шөптей қиылып түсті". Тағы екі сағат бойы Нортумберленд фюзилерлері, 1-ші Батыс Кентс, 2-ші батальон, Корольдің өз Йоркшир жеңіл жаяу әскері, 2-ші батальон, Веллингтон герцогының полкі және 1-ші батальон, Бедфордшир полкі, көптеген шығынға қарамастан, ауылға неміс шабуылын тоқтатты, содан кейін жақсы тәртіппен Сент-Вастқа шегінді. Британдықтардың сол жақ фланкінде 5-дивизияның 14-ші және 15-ші бригадалары немістердің қаптап шабуыл жасауына тап болды және көмекке атты әскерді шақыруға мәжбүр болды. 2-ші кавалерия бригадасы, 119-шы батарея Корольдік далалық артиллериясы (RFA) және L батарея RHA оларға көмекке жіберілді. Аттан түсіп, кавалерия және екі артиллерия батареясы төрт сағатқа созылған қарқынды шайқаста 14-ші және 15-ші бригадалардың шегінуін қамтамасыз етті.

By the afternoon, the British position in the salient had become untenable; the 4th Middlesex had suffered casualties of 15 officers and 353 [[Other ranks (UK) killed or wounded. To the east of the British position, units of the German IX Corps had begun to cross the canal in force, threatening the British right flank. At Nimy, Private Oskar Niemeyer had swum across the canal under British fire to operate machinery closing a swing bridge. Although he was killed, his actions re opened the bridge and allowed the Germans to increase pressure against the 4th Royal Fusiliers. Having returned from Valenciennes, Commander in Chief Sir John French was still convinced that an advance could soon be made, however, by 3:00 p. m., the 3rd Division was ordered to retire from the salient, to positions a short distance to the south of Mons and a similar retreat towards evening by the 5th Division to conform. By nightfall, II Corps had established a new defensive line running through the villages of Montrœul, Boussu, Wasmes, Paturages and Frameries. The Germans had built pontoon bridges over the canal and were approaching the British positions in great strength. News had arrived that the French Fifth Army was retreating, dangerously exposing the British right flank and at 2:00 a. m. on 24 August, II Corps was ordered to retreat south west into France to reach defensible positions along the Valenciennes–Maubeuge road. Sir John finally accepted that an advance would not be able to take place and admitted that a retreat had to be made quickly, else the consequences would be irreparable for the BEF. The unexpected order to retreat from prepared defensive lines in the face of the enemy, meant that II Corps was required to fight a number of sharp rearguard actions against the Germans. For the first stage of the withdrawal, Smith Dorrien detailed the 15th Brigade of the 5th Division, which had not been involved in heavy fighting on 23 August, to act as rearguard. On 24 August they fought various holding actions at Paturages, Frameries and Audregnies. During the engagement at Audregnies the 1st Battalions of the Cheshire and Norfolk Regiments halted the German advance from Quiévrain and Baisieux until the morning of 25 August despite being outnumbered and suffering ruinous losses, and with the support of the 5th Brigade artillery, they also inflicted many casualties on the advancing German regiments. An evening roll call of the Cheshires 1st Battalion, who had not received a withdrawal order, indicated that their establishment had been reduced by almost 80 per cent. Their refusal to fall back without orders led Smith Dorrien to later state that on reflection the 1st Battalion, Cheshires together with the Duke of Wellington's regiment had "saved the BEF". At Wasmes, elements of the 5th Division faced a big attack; German artillery began bombarding the village at daybreak, and at 10:00 a. m. infantry of the German III Corps attacked. Advancing in columns, the Germans were immediately met with massed rifle and machine gun fire and were "mown down like grass". For a further two hours, soldiers of the Northumberland Fusiliers, 1st West Kents, 2nd Battalion, King's Own Yorkshire Light Infantry, 2nd Battalion, Duke of Wellington's Regiment and the 1st Battalion, Bedfordshire Regiment, held off German attacks on the village, despite many casualties and then retreated in good order to St. Vaast. On the extreme left of the British line, the 14th and 15th Brigades of the 5th Division were threatened by a German outflanking move and were forced to call for help from the cavalry. The 2nd Cavalry Brigade, along with the 119th Battery Royal Field Artillery (RFA) and L Battery RHA, were sent to their aid. Dismounting, the cavalry and the two artillery batteries screened the withdrawal of the 14th and 15th Brigades in four hours of intense fighting.

Германияның 1-ші армиясы

23 тамызда IX корпустың 18-ші дивизиясы алға жылжып, Мазиер мен Сент-Дени маңындағы британдық қорғанысты бомбалауды бастады. Солтүстік Шлезвигтен келген даниялықтардың көпшілігі бар 35-ші бригаданың бір бөлігі Нимден шығысқа қарай каналды аз шығынмен кесіп өтіп, таңертең темір жолға жетті, бірақ Нимге жасалған шабуыл кері қайтарылды. 36-шы бригада Обургтағы көпірлерді қатаң қарсылыққа қарамастан басып алды, содан кейін Ними қорғаушылары біртіндеп шегінді; солтүстікке қарайғы көпірлер сағат 16:00-де басып алынып, қала шабуылға алынды. Кваст 18-ші дивизияға Монсты басып алып, оңтүстікке қарай Куесм мен Месвинге қарай ілгерілеуді бұйырды. Монс қарсылықсыз басып алынды, тек оңтүстік шетінде шайқас болды. Қараңғыда 35-ші бригада Куесм мен Хён маңында болды. Монстан шығысқа қарай биік жерде қорғаныс жалғасты. 17-ші дивизияның алдында британдық ат әскері Виль-сюр-Хайне мен Тьёдағы каналдан шегініп, дивизия Сент-Симфориен–Сент-Гислен жолына жетті. Сағат 17:00-де дивизия командирі Монстан шығысқа қарай британдықтарға шабуыл жасауға бұйрық берді, олар Монс-Гиври жолында тұрып қалғаннан кейін кері шегінді. Сағат 11:00-де IV, III және IX корпустардың есептері британдықтардың Сент-Гисленде және батысқа қарай каналдан өтуде, Поммероэульдегі көпірге дейін, Конденің шығысында әскерлердің жоқ екенін көрсетті. 22 тамыздағы барлау мәліметтері бойынша, 30 000 әскер Дур арқылы Монсқа қарай қозғалды. 23 тамызда 40 000 адам Монстан оңтүстікке қарай Генлиске бара жатқан жолда, тағы да көп әскер Джемаппеске жетіп келді. Биншенің солтүстігінде 2-ші армияның оң жақ флангілік дивизиясы британдық ат әскерімен оңтүстік-батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Түстен кейін II ат әскер корпусы түнде Тиелт–Кортрик–Турнай аймағын басып алып, француз бригадасын Рубедің оңтүстік-шығысына кері қайтарды. Бұл есеп оң жақ флангі одақтас әскерлерден таза екенін көрсетіп, Клюк III корпусына Сент-Гислен мен Джемаппенен өтіп, IX корпустың оң жағына, ал IV корпусына Хенсис пен Тулиге қарай ілгерілеуді бұйырды; IV корпус қазірдің өзінде Канал дю Центрде шабуыл жасап жатты, II корпус және IV резервтік корпусы армияның негізгі бөлігі артында қозғалды. III корпус шөптесінен өтіп, қиылысы аз кедергіге жетті, олардың барлығы жойылған. 5-ші дивизия оң жақтан Тертреге қарай алға жылды, ол басып алынды, бірақ содан кейін теміржол көпіріндегі алға жылжуды каналдан келген кіші қарулы оқтар тоқтатты. Сол жақ флангта дивизия Уасмуелдің солтүстік-шығысындағы көпірге қарай алға жылды және ақыры Сент-Гислен мен Хорнуға қарай бұрылмас бұрын, табанды қарсылыққа қарсы каналдан өтті. Қараңғы түскен кезде Васмуел басып алынды, ал Сент-Гисленге жасалған шабуылдар автоматтық оқтармен кері қайтарылды, бұл әскерлердің түнде тоқтаған Тертреден басқа каналдан өтуіне жол бермеді. 6-шы дивизия Джемапптан оңтүстікке қарай жоғары жерге қарай алға жылжымас бұрын, Глинде қарсы шабуылға ұшырады. Ауылдағы британдықтар дивизияны кіші қарумен тоқтатты, бірақ кішігірім топтар Глиннен Джемаппеске дейінгі жолдың батысында баспана тапты. Бұл оқшауланған топтар ауылдың солтүстігіндегі өткелге бірнеше далалық қарулардың қолдауымен шабуыл жасады, содан кейін ауыл басып алынды. Дивизияның қалған бөлігі каналдан өтіп, Фрамери мен Сиплиге қарай қуғынға шықты, бірақ қараңғы түскенде тоқтады. IV корпус түстен кейін келді, 8-шы дивизия Хенсис пен Тулинге жақындады, ал 7-ші дивизия Виль Поммероэуилге қарай алға жылды, онда екі канал жолды бөгеді. 8-шы дивизия британдықтарға ең солтүстік каналда, Поммероэуилден батысқа қарай кездесті және қорғаушыларды кері шегіндірді, бірақ содан кейін екінші каналдың алдында, оңтүстік жағалаудан автоматтық оқтар астында тұрып қалды. Түн түскеннен кейін шабуыл тоқтатылды және британдықтар көпірді жарылды. 7-ші дивизия британдықтарды теміржол беткейінен және каналдан, Поммероэуилдің шығысына қарай кері шегіндірді, бірақ өткелден кері сүрінді. Кішігірім топтар қараңғыда салынған жаяу жүргіншілер көпірінен өтіп, жарылған көпірді жөндеушілерді қорғады, бұл әскерлерге каналдың оңтүстігіне, Тулинге баратын жолдың екі жағына да өтуге және бекінуге мүмкіндік берді. Күннің соңында II корпус пен IV резервтік корпусы 24 тамыздағы шайқасқа қатысу үшін тым артта қалғандықтан Ла Хамайде мен Биергестегі жүріс бағыттарында демалды. 23 тамызда түстен кейін IV корпусына демалуға бұйрық берілді, өйткені майданнан келген хабарлар британдық қорғаныстың жеңілгенін және 1-ші армия штабының оң (батыс) флангты қорғау үшін Мабеужге жиналмауын қалағанын көрсетті. Кешке Клюк IX корпустан алынған хабарламалардан кейін бұл бұйрықты қайтарды, олардың барлау ұшағы Монсқа қарай қозғалған ұзын колоннаны көргенін хабарлады. Мальплаке жолында екі қосымша колонна және Кев-Генли және Кюви-Генли жолдарында үлкен күш байқалды, Аскиллиес маңында үлкен күш болды және шығысқа қарай ат әскері табылған, бұл BEF-тің көп бөлігі 1-ші армияға қарсы тұрғанын көрсетті. IX және III корпустың жеткені сияқты, каналдың екінші өткелдерін басып алу өте маңызды деп есептелді. IV корпусына маршын жалғастырып, сол қанатын Тулинге қарай жылжытуға бұйрық берілді, бірақ ол қазірдің өзінде канал өткелдерінде шайқас жүргізіп жатты. Күндізгі III және IX корпусының шабуылы "қатал, көрінбейтін жауға" қарсы сәтті аяқталды, бірақ шабуылды жалғастыру қажет болды, өйткені армияның оң жақ флангі ғана BEF-тің артына өте алатыны көрінді. 1-ші армия штабында кешке жағдай нақты болмады, өйткені басқа оң жақ флангі армияларымен байланыс үзілді және 2-ші армияның оң жақ флангілік бөлімі VII корпусының Туин маңындағы шайқасы ғана хабарланды. Клюк 24 тамызда Мабеуждің батысынан шабуылды жалғастыруға бұйрық берді, ал II корпусы армияның оң жақ флангінің артынан жетеді. IX корпусы Бавайдың шығысына, III корпусы ауылдың батысына, IV корпусы Варни-ле-Гранға қарай, ал II ат әскер корпусы британдықтардың шегінуін кесу үшін Денайға қарай бағытталды. Түнде британдықтар бірнеше қарсы шабуылдар жасады, бірақ егер де германдық дивизиялардың ешқайсысы каналдан кері шегіндірілмеді. Таңда IX корпусы алға жылжуын жаңартты және түске дейін кері шегінуге қарсы тұрды, содан кейін корпустың сол жақ флангінің жағдайына және Мабеужге жақындығына байланысты алға жылжу тоқтатылды. Сағат 16:00-де ат әскерінің хабарламалары Квасты алға жылжуды жаңартты, ол Мабеуждің кедергілерімен және III корпустың жолдарды тоңдыруымен баяулады. III корпустың алдындағы 6-шы дивизия таңда Фрамериге шабуыл жасады, ол сағат 10:30-ға дейін тұрды, содан кейін Ла Бувери мен Патюражға ие болды, содан кейін британдықтар шегіне бастады; дивизия Варкиньиге қарай батысқа бұрылды және 5-ші дивизияға. Сент-Гисленге 5-ші дивизия артиллериялық дайындықтан кейін шабуыл жасады, онда 10-шы бригада каналдан өтіп, үйден үйге шайқаста ауылды басып алды, содан кейін Хорнудың оңтүстік шетіне жетті. Британдықтар Дур-Васмес теміржолында қорғаныс шебін құрды, бұл германдықтардың алға жылжуын тоқтатты және сағат 17:00-ге дейін 9-шы бригаданы аударды, содан кейін британдықтар шегінді. Германдық жаяу әскері шаршап, қуғын-сүргінді Дур мен Варкиньиде тоқтатты. Күндіз Клюк корпустың штабтарына байланыс офицерлерін жіберіп, армияның Мабеужға жиналмауы, керісінше, британдықтардың сол (батыс) флангін қоршауға дайын болуын қатыстырды. IV корпустың штабы дивизияларына таңда каналдан шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ...

On 23 August, the 18th Division of IX Corps advanced and began to bombard the British defences near Maisières and St. Denis. Part of the 35th Brigade, which contained large numbers of Danes from Northern Schleswig, got across the canal east of Nimy with few casualties and reached the railway beyond in the early afternoon but the attack on Nimy was repulsed. The 36th Brigade captured bridges at Obourg against determined resistance, after which the defenders of Nimy gradually withdrew; the bridges to the north were captured at 4:00 p. m. and the town stormed. Quast ordered the 18th Division to take Mons and push south to Cuesmes and Mesvin. Mons was captured unopposed, except for a skirmish on the southern fringe and by dark, the 35th Brigade was in the vicinity of Cuesmes and Hyon. On higher ground to the east of Mons, the defence continued. On the front of the 17th Division, British cavalry withdrew from the canal crossings at Ville sur Haine and Thieu and the division advanced to the St. Symphorien–St. Ghislain road. At 5:00 p. m., the divisional commander ordered an enveloping attack on the British east of Mons, who were pushed back after a stand on the Mons–Givry road. By 11:00 a. m., reports from the IV, III and IX corps revealed that the British were in St. Ghislain and at the canal crossings to the west, as far as the bridge at Pommeroeuil, with no troops east of Condé. Intelligence reports from 22 August, had noted 30,000 troops heading through Dour towards Mons and on 23 August, 40,000 men had been seen on the road to Genlis south of Mons, with more troops arriving at Jemappes. To the north of Binche, the right flank division of the 2nd Army had been forced back to the south west by British cavalry. In the early afternoon, the II Cavalry Corps reported that it had occupied the area of Thielt–Kortryk–Tournai during the night and forced back a French brigade to the south east of Roubaix. With this report indicating that the right flank was clear of Allied troops, Kluck ordered the III Corps to advance through St. Ghislain and Jemappes on the right of IX Corps and for IV Corps to continue towards Hensis and Thulies; IV Corps was already attacking at the Canal du Centre, the II Corps and the IV Reserve Corps were following on behind the main part of the army. III Corps had to advance across meadows to an obstacle with few crossings, all of which had been destroyed. The 5th Division advanced towards Tertre on the right, which was captured but then the advance on the railway bridge was stopped by small arms fire from across the canal. On the left flank, the division advanced towards a bridge north east of Wasmuel and eventually managed to get across the canal against determined resistance, before turning towards St. Ghislain and Hornu. As dark fell, Wasmuel was occupied and attacks on St. Ghislain were repulsed by machine gun fire, which prevented troops crossing the canal except at Tertre, where the advance was stopped for the night. The 6th Division was counter attacked at Ghlin, before advancing towards higher ground south of Jemappes. The British in the village stopped the division with small arms fire, except for small parties, who found cover west of a path from Ghlin to Jemappes. These isolated parties managed to surprise the defenders at the crossing north of the village, with the support of a few field guns around 5:00 p. m., after which the village was captured. The rest of the division crossed the canal and began a pursuit towards Frameries and Ciply but stopped as dark fell. The IV Corps arrived in the afternoon, as the 8th Division closed on Hensies and Thulin and the 7th Division advanced towards Ville Pommeroeuil, where there were two canals blocking the route. The 8th Division encountered the British at the northernmost canal, west of Pommeroeuil and forced back the defenders but then bogged down in front of the second canal, under machine gun fire from the south bank. The attack was suspended after night fell and the British blew the bridge. The 7th Division forced the British back from a railway embankment and over the canal, to the east of Pommeroeuil but was pushed back from the crossing. Small parties managed to cross by a footbridge built in the dark and protected repair parties at the blown bridge, which allowed troops to get across and dig in south of the canal, on either side of the road to Thulin. Late in the day, the II Corps and the IV Reserve Corps rested on their march routes at La Hamaide and Bierghes, after marching respectively, behind the front, too far behind to take part in the battle on 24 August. In the mid afternoon of 23 August, IV Corps was ordered to rest, as reports from the front suggested that the British defence had been overcome and the 1st Army headquarters wanted to avoid the army converging on Maubeuge, leaving the right (western) flank vulnerable. In the evening, Kluck cancelled the instruction, after reports from IX Corps reporting that its observation aircraft had flown over a column long, moving towards Mons along the Malplaquet road. Two more columns were seen on the Malplaquet–Genly and the Quevy–Genly roads, a large force was seen near Asquillies and cavalry was found further east, which showed that most of the BEF was opposite the 1st Army. It was considered vital that the second canal crossings were captured along the line, as had been achieved by the IX and part of III corps. IV Corps was ordered to resume its march and move the left wing towards Thulin but it was already engaged at the canal crossings. The III and IX corps attack during the day, had succeeded against "a tough, nearly invisible enemy" but the offensive had to continue, because it appeared that only the right flank of the army could get behind the BEF. The situation remained unclear at the 1st Army headquarters in the evening, because communication with the other right flank armies had been lost and only fighting near Thuin by VII Corps, the right flank unit of the 2nd Army had been reported. Kluck ordered that the attack was to continue on 24 August, past the west of Maubeuge and that II Corps would catch up behind the right flank of the army. IX Corps was to advance to the east of Bavay, III Corps was to advance to the west of the village, IV Corps was to advance towards Warnies le Grand further to the west and the II Cavalry Corps was to head towards Denain, to cut off the British retreat. During the night there were several British counter attacks but none of the German divisions was forced back over the canal. At dawn the IX Corps resumed its advance and pushed forwards against rearguards until the afternoon, when the corps stopped the advance due to uncertainty about the situation on its left flank and the proximity of Maubeuge. At 4:00 p. m. cavalry reports led Quast to resume the advance, which was slowed by the obstacles of Maubeuge and III Corps congesting the roads. On the III Corps front to the west, the 6th Division attacked Frameries at dawn, which held out until 10:30 a. m. and then took La Bouverie and Pâturages, after which the British began to retreat; the division turned west towards Warquignies and the 5th Division. St. Ghislain had been attacked by the 5th Division behind an artillery barrage, where the 10th Brigade had crossed the canal and taken the village in house to house fighting, then reached the south end of Hornu. A defensive line had been established by the British along the Dour–Wasmes railway, which stopped the German advance and diverted the 9th Brigade until 5:00 p. m., when the British withdrew. The German infantry were exhausted and stopped the pursuit at Dour and Warquignies. During the day Kluck sent liaison officers to the corps headquarters, stressing that the army should not converge on Maubeuge but pass to the west, ready to envelop the British left (west) flank. The IV Corps headquarters had ordered its divisions to attack over the canal at dawn but found that the British had blown the bridges and withdrawn. Repairs took until 9:00 a. m. and the 8th Division did not reach Quiévrain until noon; the 7th Division reached the railway at Thuin during the morning and then took Élouges late in the afternoon. As the 8th Division moved on, the vanguard was ambushed by British cavalry before an advance to Valenciennes could begin and then attacked a British rearguard at Baisieux, which then slipped away to Audregnies. The rest of the division skirmished with French Territorials south west of Baisieux. The IV Corps attack forced back rearguards but inflicted no serious damage, having been slowed by the bridge demolitions at the canals. The cavalry divisions had advanced towards Denain and the Jägerbattalions had defeated troops of the French 88th Territorial Division at Tournai and then reached Marchiennes, after a skirmish with the 83rd Territorial Division near Orchies.

Әуе операциялары

Неміс әуе барлауы 21 тамызда британдық әскерлерді Ле Катодан Мобегеге, ал 22 тамызда Мобегеден Монсқа қарай жылжып бара жатқанын анықтады, басқа көздер тоқтау орындарын көрсеткенімен, байланыстың нашарлығы мен әуе операцияларын жүйелі түрде басқарудың болмауы салдарынан 22-23 тамызда Кондеден Биншеге дейінгі BEF жиналуы немістерге белгісіз болды. Британдық барлау ұшулары 19 тамызда екі рет, ал 20 тамызда тағы екі рет жүргізілді, олар неміс әскерлерінің қозғалысын байқамады. 21 тамызда тұман ұшуды кешіктірді, бірақ түстен кейін Кортрик маңында неміс әскерлері көрінді және үш ауылдың өртенгені туралы хабарлама келіп түсті. 22 тамызда он екі барлау рейсі жасалды, олар BEF-ке көптеген неміс әскерлерінің жақындап келе жатқанын, әсіресе Брюссель-Ниньове тас жолындағы әскерлердің қоршау маневрін жүзеге асырып жатқанын хабарлады. Бір британдық ұшақ атып түсірілді, ал британдық бақылаушы ұшу кезінде жараланған алғашқы британдық сарбаз болды. Кешке қарай сэр Джон Френч өзінің командирлерімен әуе бақылауы арқылы алынған BEF маңындағы неміс әскерлерінің орналасуы, неміс күштерінің саны, Самбр өзенінен өтуі және немістердің Гераардсбергеннен айналып өту мүмкіндігі туралы пікір алмасты. 23 тамыздағы шайқас кезінде әуе экипаждары майданның артында әскерлердің қозғалысын және неміс артиллериялық батареяларын іздеу үшін ұшты.

Талдау

24 тамызда түнде британдықтар Валенсиен–Маубеж жолындағы жаңа қорғаныс шебіне шегінді. Неміс 1-ші армиясы санда басымдық танытып, француз 5-ші армиясы да кері шегінгендіктен, BEF-тің басқа амалы қалмады – I корпус Ланкрезиге, II корпус Ле-Катоға қайта шегінді. 25 тамыздағы Ландрезидегі жағдай шатасу мен қаосқа толы болды, тіпті жоғары шенді офицердің бірі "есінен жаңылып, көшеде револьверін оқтап жібергені" хабарланды. Ұлы шегіну екі аптаға созылып, 250 мильден (402 км) астам қашықтықты қамтыды. Британдықтарды немістер тызғын қуып, Ле-Като шайқасы (26 тамыз), Этреудегі артқы саптық шайқас (27 тамыз) және 1 қыркүйектегі Неридегі шайқас сияқты бірнеше артқы саптық шайқастарға қатысты. Әскер бөлімдері жоғалып кетті, ал "Америка Тәуелсіздік соғысынан бері ең көп қару-жарақ жоғалды". Монс шайқасында екі тараптың да жетістіктері болды: британдықтар 3:1 есебімен сандарда кемдікке ұшырағанына қарамастан, 48 сағат бойы неміс 1-ші армиясына қарсы тұрып, немiстерге зор зиян келтіріп, содан кейін ұқыпты түрде шегінді. BEF өзінің басты стратегиялық мақсатына – француз 5-ші армиясын қоршаудан сақтауға – қол жеткізді. Бұл шайқас британдықтар үшін маңызды моральдық жеңіс болды, өйткені Қырым соғысынан бері құрлықтағы алғашқы шайқасы болғандықтан, олардың қалай өнер табатынына қатысты үлкен күмәндер болды. Нәтижесінде, британдық сарбаздар Монстағы шайқаста жеңіске жеткендерін анық сезініп, қайта оралды. Немістер оларды елеусіз армия деп санағандықтан, оларға ауыр соққы бергенін мойындағандай болды. Неміс жазушысы және жаяу әскер офицері Вальтер Блум былай деп жазды:

Немістер үшін Монс шайқасы тактикалық сәтсіздік, бірақ стратегиялық табыс болды. Клюк штабы екі күндік шайқаста британдықтарды толығымен қоршауға мүмкін болмағанын мәлімдеді, себебі армия Бюловқа және 2-ші армия штабына бағынышты болды, олар 1-ші армияның Монстың батысынан шабуыл жасаған емес, батыс жағына жақын қалуын талап етті. БЭФ-тің тек бір бөлігі қатысқандығы және Валенсиеннен Бавайға дейінгі негізгі қорғаныс шебі болғандығы туралы пікірлер айтылды, содан кейін Клюк 25 тамызда оны қоршауға бұйрық берді. 1-ші армия британдықтардың кешіктіруінен және көптеген шығындарға ұшырады, бірақ Монс–Конде каналын кесіп өтіп, Францияға қарай жылжуын бастады. Немістер BEF және француз әскерлерін Парижге дейін ығыстырды, бірақ Марна шайқасында тоқтатылды.

Шығындар

Британдық ресми тарихшы Дж. Эдмондс "біршама" 1600-нан астам британдық қаза болғанын тіркеді, олардың көп бөлігі 8-ші бригаданың екі батальонында болды, ол осы маңызды бөлікті қорғаған. Ол неміс әскерінің жоғалтулары "өте ауыр болған тиіс" деп жазды, бұл түнгі уақытта 8-ші бригаданың осалдығын, британдық желідегі басқа да кемшіліктерді және әскердің шегінуін түсіндірді. Джон Киган неміс әскерінің жоғалтуларын шамамен 5000 адам деп бағалады. 1997 жылы Д. Ломас немістердің 3000-нан 5000-ға дейін адам шығынына ұшырағанын хабарлады. 2009 жылы Гервиг 1600 британдық және шамамен 5000 неміс қаза болғанын тіркеді, Клюк пен Кул 1-ші армияның жоғалтуларын жарияламағандарына қарамастан. Соғыстан кейінгі неміс деректері 20-31 тамыз аралығында 1-ші армияда 2145 өлген және хабарсыз кеткен, ал 4932 жараланған деп көрсетеді. Теренс Зубер неміс полкінің тарихын қолданып, неміс әскерінің жоғалтуларын "2000-ден аспайды" деп көрсетті.

Мұра

Монс шайқасы дерлік мифтік мәртебеге ие болды. Британ тарихнамасында бұл, Агинкур шайқасындағы ағылшын жеңісіне ұқсас, күшті қарсыластың үстінен күтпеген жеңіс ретінде танымал. Монс екі аңызға толы: біріншісі – ғажайып оқиға, онда Монстың періштелері – кейде Агинкурдың садақшылары деп сипатталатын періштелік жауынгерлер – неміс әскерлерін тоқтатып, британ армиясын құтқарды. Екіншісі – Монс иті, онда неміс ғалымы түнде британ сарбаздарына қарсы жіберу үшін тозақ итін жасады делінген. Монста шайқасқан BEF сарбаздары 1914 жылғы жұлдыз деп аталатын медальға ие болды, ол 1914 жылдың 5 тамызынан 22 қарашасына дейін Бельгияда немесе Францияда шайқасқан әскерлерді құрметтеді. 19 тамыз 1914 жылы Кайзер Вильгельм бұйрық жариялап, оның бір бөлігінде былай деді: „…әскерлерімді алдымен опасыз ағылшындарды жоюға, фельдмаршал Френчтің жеңіл армиясын басып тастауға жіберсін”. Бұл британдық BEF-тің «Томмилерінің» өзін «Ескі жеңілтектер» деп мақтан етуіне әкелді. Неміс мұрағаттарында бұл бұйрыққа ешқандай дәлел табылған жоқ және бұрынғы кайзер оны бергенін жоққа шығарды. «Соғыс уақытындағы жалғандық» деген даулы кітапта айтылғандай, генерал Фредерик Морис жүргізген тергеу бұл бұйрықтың британдық GHQ-да туындағанын көрсетті, онда ол үгіт мақсатында жасалған. Немістер германиялық және британдық қаза тапқандарға арналған ескерткіш ретінде Сент-Симфориен әскери зиратын құрды. Зираттың ортасындағы төбеде, 1914 жылдың 23-24 тамызында Монс маңындағы шайқаста қаза тапқан неміс және ағылшын сарбаздарының есімін сақтаған сұр граниттен жасалған биік обелиск орнатылды. Бастапқыда зиратта 245 неміс және 188 британ сарбазы жерленген. Көптеген британдық, канадалық және неміс қабірлері басқа жерлеу орындарынан зиратқа көшірілді және Сент-Симфориенде 500-ден астам сарбаз жерленді, олардың 60-тан астамы белгісіз. Аты-жөні белгісіз қабірлерге жерленген деп саналатын Корольдік Ирландия полкінің бес сарбазына арналған арнайы ескерткіштер орнатылды. Басқа арнайы мемориалдарда немістердің Обург шіркеуіне жерлеген төрт британ сарбазының есімдері жазылған, бірақ олардың қабірлерін таба алмады. Сент-Симфориен зиратында Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ең алғашқы (Мидлсекс полкінің 4-ші батальоны, 21 тамыз 1914 ж.) және соңғы (Канадалық 28-ші жаяу әскер полкінің жеке құрамы Гордон Прайс, 11 қараша 1918 ж.) сарбаздардың қабірлері де бар. Зираттағы тақташада Жан Хозу де Лехаидің жерді сыйға тартқаны көрсетілген. Обург теміржол станциясының қабырғасына британдық сарбаздардың Обург маңында қаза болғандарын еске түсіретін қола тақта орнатылды, оның ішінде аты-жөні белгісіз сарбаз өзінің өмірін құрбан етіп, жолдастарын қорғау үшін станцияның үстіне шығып тұрды делінеді. 1980 жылы ғимараттың қалған бөлігі бұзылғанда тақтаны ұстап тұрған қабырғаның кішкентай бөлігі сақталды.

The Battle of Mons has attained an almost mythic status. In British historical writing, it has a reputation as an unlikely victory against overwhelming odds, similar to the English victory at the Battle of Agincourt. Mons gained two myths, the first being the a miraculous tale that the Angels of Mons—angelic warriors sometimes described as phantom longbowmen from Agincourt—had saved the British Army by halting the German troops. The second one was the Hound of Mons, which alleged a German scientist engineered a hellhound to be unleashed on British soldiers at night. Soldiers of the BEF who fought at Mons became eligible for a campaign medal, the 1914 Star, often colloquially called the Mons Star, honouring troops who had fought in Belgium or France 5 August – 22 November 1914. On 19 August 1914, Kaiser Wilhelm allegedly issued an Order of the Day which read in part: ". . my soldiers to exterminate first the treacherous English; walk over Field Marshal French's contemptible little Army." This led to the British "Tommies" of the BEF proudly labelling themselves "The Old Contemptibles". No evidence of the Order of the Day has been found in German archives and the ex Kaiser denied giving it. According to the controversial book Falsehood in War Time, an investigation conducted by General Frederick Maurice traced the origins of the Order to the British GHQ, where it had been concocted for propaganda purposes. The Germans established the St Symphorien Military Cemetery as a memorial to the German and British dead. On a mound in the centre of the cemetery, a grey granite obelisk tall was built with a German inscription: "In memory of the German and English soldiers who fell in the actions near Mons on the 23rd and 24th August 1914." Originally, 245 German and 188 British soldiers were interred at the cemetery. More British, Canadian and German graves were moved to the cemetery from other burial grounds and more than 500 soldiers were eventually buried in St. Symphorien, of which over 60 were unidentified. Special memorials were erected to five soldiers of the Royal Irish Regiment believed to be buried in unnamed graves. Other special memorials record the names of four British soldiers, buried by the Germans in Obourg Churchyard, whose graves could not be found. St. Symphorien cemetery also contains the graves of the two soldiers believed to be the first (Private John Parr, 4th Battalion, Middlesex Regiment, 21 August 1914) and the last (Private Gordon Price, 28th Canadian Infantry Regiment, 11 November 1918) Commonwealth soldiers to be killed during the First World War. A tablet in the cemetery sets out the gift of the land by Jean Houzeau de Lehaie. A bronze tablet was erected on a wall of Obourg railway station, commemorating British soldiers who lost their lives around Obourg including an unnamed soldier who is said to have stayed behind at the cost of his own life, perched atop the station, in order to cover his withdrawing comrades. The small portion of the wall supporting the plaque was preserved when the rest of the building was demolished in 1980.