Кіріспе

Құрт-құрттардың бейресми тобы. Түптерек қоңыздары - нәжіспен қоректенеді. Кейбір түрі бір түнде өз салмағынан 250 есе көп нәжіс көміп қоя алады. Көптеген түптерек қоңыздары, "домалақтап жеушілер" деп белгілі, нәжісті дөңгелек шарларға домалатып, оны тамақ ретінде немесе көбейіп өсіруге пайдаланады. Еуонитицелл интермедиус сияқты басқалары, "ұңғыма қазушылар" деп аталады, нәжісті тапқан жерінде көмеді. Үшінші топ, "мекендеушілер", домалатпайды да, ұңғыма қазбайды да, жай ғана нәжісте өмір сүреді. Олар көбінесе жер қазған сұңқарлардың жинаған нәжісіне тартылады. Түрлі түстер мен өлшемдердегі түптерек қоңыздардың түрлері бар, ал дене массасы (немесе биомассасы) және аяқтарының ұзындығы сияқты функционалдық белгілері жоғары деңгейде өзгергіш болуы мүмкін. Барлық түрлер Scarabaeoidea суперотбасының құрамына кіреді, олардың көпшілігі Scarabaeidae (қоңыздар) отбасының Scarabaeinae және Aphodiinae кіші отбасыларына жатады. Scarabaeinae кіші отбасының көпшілігі тек нәжіспен қоректенетіндіктен, олар көбінесе "нағыз түптерек қоңыздары" деп аталады. Geotrupidae (жерді қазып жейтін түптерек қоңызы) сияқты, басқа отбасыларға жататын нәжіс жейтін қоңыздар да бар. Тек Scarabaeinae кіші отбасында 5000-нан астам түр кездеседі. Түнгі африкалық түптерек қоңызы Scarabaeus satyrus - Галактика арқылы бағыттап, өзін бағдарлай алатын сирек омыртқасыз жануарлардың бірі.

Экология және мінез-құлық

Қаңқалы қоңыздар шөл, дала, саванна, егістік жерлер, туған және отырғызылған орман сияқты көптеген орталарда тіршілік етеді. Олар қоршаған ортаның жағдайына өте сезімтал. Көбінесе олар саңырауқұлақтармен, шіріген жапырақтармен және жемістермен қоректенеді. Неотропикалық Deltochilum valgum, D. kolbei және D. viridescens түрлері көп аяқтыларды жейтін етқоректілер. Бразилиядан таралған Canthon dives және Canthon virens түрлері жапырақ кескіш құмырсқалардың патшайымдарымен және қанатты түрлерімен қоректенеді. Иберия түбегіндегі Thorectes lusitanicus түрі емен жемісімен қоректенеді. Қаңқалы қоңыздарға қосымша тамақ немесе су ішудің қажеті жоқ, себебі тыңайтқыш барлық қажетті қоректік заттарды қамтамасыз етеді. Көбінесе қаңқалы қоңыздар тыңайтқышты иіс сезу арқылы табады. Кейбір кішкентай түрлер тыңайтқыш берушілерге жай ғана жабысып, тыңайтқыштың пайда болуын күтеді. Тыңайтқышты ұстағаннан кейін, қаңқалы қоңыз оны кедергілерге қарамастан түзу сызықпен домалайды. Кейде қаңқалы қоңыздар басқа қоңыздан тыңайтқыш шарларын ұрлап алуға тырысады, сондықтан қаңқалы қоңыздар тыңайтқыш шарларын домалағаннан кейін оны ұрламау үшін жылдам қашықтауға мәжбүр болады. Қаңқалы қоңыз өзінің салмағынан 10 есе ауыр тыңайтқышты домалай алады. Onthophagus taurus қоңызының еркегі өзінің салмағынан 1141 есе артық күшпен тарта алады, бұл адамның алты екі қабатты автобустың ішіндегі жолаушыларды тартуға тең келеді. Африкалық Scarabaeus zambesianus түрі ай сәулесіндегі поляризациялық үлгілер арқылы навигация жасайды, бұл туралы бірінші рет белгілі болды. Қаңқалы қоңыздар Сүт Жолы немесе жарқын жұлдыздар шоғыры көрінетін кезде де навигация жасай алады, бұл оларды Сүт Жолы арқылы бағдарлайтын жалғыз жәндіктер етеді. Суреттер тізбегінде қоңыздың тыңайтқыш шарларын домалатып жатқаны көрсетілген. Ол осылайша бағытты анықтайды. Камбефорт және Хански (1991) қаңқалы қоңыздарды олардың тамақтану және ұя салу стратегияларына негізделген үш функционалдық түрге бөлді: домалатушылар, тоннель қазушылар және тұрушылар. Домалатушылар тыңайтқыш шарларын азық сақтау үшін немесе ұрық шарын жасау үшін домалатып, көмеді. Соңғы жағдайда, екі қоңыз, ата және ана, домалату процесі кезінде тыңайтқыш шарларының маңында болады. Әдетте, аталық шарды домалатады, ал аналық қосылады немесе жай ғана соңынан ереді. Кейде аталық және аналық бірге домалатады. Жұмсақ топырақты тапқанда олар тоқтап, шарды көміп, жер астында жұптасады. Жұптасқаннан кейін, біреуі немесе екеуі де ұрық шарын дайындайды. Шар аяқталғаннан кейін, аналық оның ішіне жұмыртқа салады, бұл көп мөлшерде азықпен қамтамасыз етудің бір түрі. Кейбір түрлер осы кезеңнен кейін кетпейді, бірақ өз ұрпақтарын қорғау үшін қалады. Қаңқалы қоңыз толық метаморфозадан өтеді. Личинкалар ата-аналары дайындаған тыңайтқыштан жасалған ұрық шарында өмір сүреді. Личинка кезеңінде қоңыз өзінің айналасындағы тыңайтқышпен қоректенеді. Жан-Анри Фабрдің 19 ғасырдың соңындағы зерттеулеріне дейін қоңыздардың мінез-құлқы толыққанды түсініксіз болды. Мысалы, Фабр кедергілерге тап болғанда қаңқалы қоңыздың басқа қоңыздан көмек сұрайды деген аңызды жоңқаға шығарды. Байқаулар мен тәжірибелер арқылы ол көмектесіп жатқандай көрінгендердің шын мәнінде домалатушының азық көзін ұрлау мүмкіндігін күтіп тұрғанын анықтады. Олар экологиялық зерттеулерде климаттық өзгерістертің, мысалы, құрғақшылықтың және онымен байланысты өрттердің, сондай-ақ тропикалық биоәртүрлілік пен экожүйелердің жұмысына, мысалы, тұқымдардың таралуына, топырақтың биотурбациясына және қоректік заттардың айналымына адамның әсерін зерттеу үшін жақсы биоиндикаторлар тобы ретінде кеңінен қолданылады. Олар Оңтүстік Африкадағы қалпына келтірілген көмір кеніштерінде топырақтың жағдайын жақсартады және өсімдіктердің өсуін күшейтеді. Олар жануарлардың тыңайтқышындағы тұқымдардың таралуына да көмектеседі, бұл тропикалық орманды өсімдіктердің тұқымдарын көмуге және жаңа өсімдіктердің өсуіне әсер етеді. Олар мал, мысалы, сиыр малын зиянкестер, мысалы, шыбықтар сияқты зиянды ортаны қамтамасыз етуден сақтап, тыңайтқышты жою арқылы қорғай алады. Сондықтан көптеген елдер мал шаруашылығының пайдасына оларды енгізді. Америка Биологиялық ғылымдар институтының мәліметінше, қаңқалы қоңыздар тыңайтқыштың жер астына көмілуі арқылы АҚШ-тың мал шаруашылығына жыл сайын шамамен 380 миллион АҚШ долларын үнемдейді. Австралияда Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) 1965-1985 жылдар аралығында Джордж Борнемисса басқаруымен Австралияның қаңқалы қоңыздары жобасын тапсырыс берді, ол Оңтүстік Африкадан және Еуропадан қаңқалы қоңыздар түрлерін енгізуге бағытталған. 23 түрдің сәтті енгізілуіне қол жеткізілді, ең танымал түрлері Digitonthophagus gazella және Euoniticellus intermedius, бұл Австралияның мал жайылымдарының сапасы мен құнарлылығын жақсартты, сонымен қатар зиянды Австралия шыбықтарының саны шамамен 90%-ға төмендеді. 1995 жылы қаңқалы қоңыздар Сиднейдің Curl Curl жағажайында иттердің нәжісімен күресу үшін сынақтан өтті. Landcare Research жаңазеландияға 11 түрге дейін қаңқалы қоңыздарды әкелу үшін өтініш берді. Тыңайтқыштардың топырағын жақсартудан басқа, Dung Beetle Release Strategy Group оның азот оксидінің (жылухана газы) эмиссиясын төмендетуге әкелетінін айтады. Алайда, Окленд университетінің және басқалардың кейбір бөліктері қаңқалы қоңыздардың аурулардың таралушысы ретінде әрекет ету қаупіне байланысты күшті қарсылық білдіреді. Окленд университетінің қоғамдық денсаулық сақтау зерттеушілері қазіргі EPA тәуекел бағалаумен келіседі және Австралияда мектеп оқушыларының қаңқалы қоңыздарды жинауын қамтитын бірнеше Landcare бағдарламалары бар. Африкалық қаңқалы қоңыз (D. gazella) Солтүстік және Оңтүстік Американың бірнеше аймақтарына енгізілді және табиғи таралу және кездейсоқ тасымалдау арқылы басқа аймақтарға таралып, қазір Мексика мен Аргентина арасындағы елдердің көпшілігінде табиғаттандырылды. Экзотикалық түрлер коммерциялық аймақтарда мал ауруларын бақылауға көмектеседі және өзгертілген ландшафттарда туған түрлерді ығыстыруы мүмкін, бірақ оның табиғи ортадағы туған түрлерге тигізетін әсері туралы мәліметтер нақты емес және одан әрі бақылау қажет. Басқа көптеген жәндіктер сияқты, (кептірілген) қаңқалы қоңыз, қытай тілінде qiāngláng (蜣蜋) деп аталады, қытай дәстүрлі медицинасында қолданылады. Ол Materia Medica жинағының "Жәндіктер бөлімінде" (蟲部) жазылған, онда ол 10 ауруды емдеу үшін ұсынылады. Солтүстік-Шығыс Тайландтағы Исан аймағында жергілікті халық қаңқалы қоңызды қоса алғанда, әртүрлі жәндіктерді жейді. Исан әні "Гудзи хайай пайнин" ("Қаңқалы қоңыз қайда кетті") су буйволдарын "металл" буйволдарымен алмастыру туралы айтады, ол қаңқалы қоңызға қажетті тыңайтқышты бермейді және ауылшаруашылық аймағында қаңқалы қоңыздың сирегіне әкелді. Жерорта теңізінің қаңқалы қоңызы (Bubas bison) биошар қоректік қосылысымен бірге азот оксидінің және көміртегі диоксидінің эмиссиясын төмендету үшін қолданылады, екеуі де жылухана газдары. Қоңыздар машиналарды қолданбай топыраққа биошармен байытылған тыңайтқышты жұмыс істейді. 1965 жылы Канберра ғалымдары қаңқалы қоңыздардың (Scarabaeids), әсіресе Onthophagus australis Guérin Méneville, тыңайтқыштарын қолдану арқылы өсімдіктердің өнімділігін жақсартатынын анықтады. Жапон миллеті зерттелді және қоректік заттардың сіңірілуі туралы мәліметтер алынды. Бұл өсімдіктер азот, фосфор және күкірт жетіспейтін құмыршаларға орналастырылды. Содан кейін тыңайтқыш O. australis-ізсіз және бар топтарда қосылды. Өсімдіктердің өсуі мен тамырларының айырмашылықтарын көрсету үшін емдеу және бақылау топтарының арасында салыстырулар жасалды. Нәтижелер тыңайтқыш топыраққа жақсы араластырылғанда өсімдіктердің өсуі мен тамырларының айтарлықтай артқанын көрсетті. Нәтижелер қаңқалы қоңыздың әрекеті өсімдіктердің өмірін жақсартатынын көрсетті. Тыңайтқыш өзінің күшімен аз әсер етеді, бірақ қаңқалы қоңызбен бірге өсімдіктер үшін қоректік құндылығы айтарлықтай артады. Бұл қаңқалы қоңыздардың көптеген пайдалы қасиеттері бар екенін көрсетеді...

Мәдениетте

Кейбір көңдер көбелектері Оңтүстік-Шығыс Азияда тағам ретінде қолданылады, ал көңдер көбелектерінің түрлі-түрлі түрі емдік мақсатта (және дәстүрлі тіршілік салған халықтарда әлі де) түрлі дәрідерде және халық медицинасында көптеген аурулар мен денсаулық мәселелерін емдеу үшін пайдаланылған.

Әдебиетте

Эзоптың "Бүркіт пен Құмырсқа" мысалында, бүркіт құмырсқадан пана сұраған қоянды өлтіреді. Содан кейін құмырсқа кек алып, бүркіттің жұмыртқаларын екі рет жояды. Бүркіт үмітсіздікке ұшырап, Олимп тауына ұшып, соңғы жұмыртқаларын Зевстің қолына салып, олардан қорғауды жалбарынады. Құмырсқа бүркіттің не істегенін білгенде, өзін тыңайтқышпен толтырып, тікелей Зевске ұшып, оның бетіне шабады. Зевс жағымсыз жаратылысты көргенде сескеніп, орнынан секіріп, жұмыртқаларды сындырады. Олардың араздасуының себебін білген Зевс араласуға тырысады, бірақ оның татуластыру әрекеттері сәтсіз аяқталған соң, бүркіттің көбейту маусымын құмырсқалардың жер бетінде болмайтын кезеңге ауыстырады. Аристофан өзінің пьесаларында Эзоптың мысалына бірнеше рет сілтеме жасаған. "Бейбітшілік" пьесасында батыр Бейбітшілік қадірлісін түрмеден босату үшін Олимп тауына көтеріледі. Оның аттысы – зор қоқысқұрт, ол тым көп тыңайтқыш жегендіктен алып өлшемге жеткен. Ханс Кристиан Андерсеннің "Қоқысқұрт" ертегісінде, қиял елдегі патшаның жылқы тұратын аялдамасында тұратын қоқысқұрт туралы айтылады. Ол патшаның атына киген алтын етіктерді талап етеді, бірақ одан бас тартылған соң, ұшып кетеді және басқа жануарлардан өзінің жоғарылығын сезінуден туындаған оқиғалар тізбегін бастан кешіреді. Соңында ол аялдамаға оралып, патшаның аты алтын етік кигеніне өзінің себепкер екенін түсінеді (барлық логикаға қайшы). Франц Кафканың "Метаморфоза" романында өзгерген кейіпкер Грегор Самсаны шаруа әйел "қарт қоқысқұрт" (alter Mistkäfer) деп атайды.