Кіріспе

Бернард Кеттлвеллдің 1973 жылғы кітабы «Меланизмнің эволюциясы: қайталанатын қажеттілікті зерттеу; Лепидоптердегі өнеркәсіптік меланизмге ерекше сілтеме жасау» – лепидоптерші Бернард Кеттлвеллдің 1973 жылғы ғылыми кітабы. Кітапта Кеттлвеллдің «Heredity» журналында жарияланған, «Peppered moth» балдырмасы бойынша классикалық жыртқыштық эксперименттері туралы түпнұсқа мақалалары бар. Сондай-ақ, кітап Кеттлвеллдің Шетланд аралдарындағы басқа лепидоптерлер (күлділер мен көбелектер) бойынша жүргізген тәжірибелерін де қамтиды. Кітап автордың пиперлі күштердегі өнеркәсіптік меланизмнің эволюциясын зерттеуіне бағытталған. Кітап атаудан көрініп тұрғанындай, басқа түрлердегі меланизмнің эволюциясын осы деңгейде терең зерттемейді. Кітаптың алғашқы 50 беті меланизмге арналған. Содан кейін кітапта өнеркәсіптік меланизм жан-жақты қарастырылады. Ақырында, сол кездегі барлық белгілі мәліметтерімен бірге, пиперлі күбәзі Biston betularia талқыланады. Кеттлвеллдің табиғи сұрыпталу бойынша маңызды эксперименттері үшін көбелектердің меланистік формаларының генетикасы, құстардың жыртқыштық әрекеттері және Англияның орталық аймақтарындағы қоршаған ортаның қараюы туралы білім пайдаланылады. Бұл кітаптың мән-жайы, яғни оның табиғи сұрыпталу бойынша жүргізген тәжірибелерінің егжей-тегжейі мен нәтижелері осы бөлімде толыққанды көрсетілген. Кеттлвелл басқа да мысалдар келтіреді, мысалы, Шетланд аралдарындағы Lasiocampa quercus (‘Рецессивті меланикалық полиморфизмдер’) және Amanthes glareosa (‘Солтүстік меланизм’) бойынша жүргізген тәжірибелері (Кеттлвелл және басқалар, 1969). Бірақ, бұл тәжірибелер Biston бойынша алынған біліммен салыстырғанда жеткіліксіз. Сондықтан, олар көбінесе екінші деңгейдегі маңызға ие деп саналады. Дегенмен, Карсонның (1974) айтуынша, «олар өнеркәсіптік ластануға жауап ретінде пайда болғандардан өзге, көптеген генетикалық меланизмдердің болуын көрсетуде маңызды рөл атқарады». Кітаптың қорытындысында полиморфизм сияқты бірнеше меланизмдер талқыланады.

Кітаптың маңызы

Бұл кітапта сипатталған қатпарлы көбелектермен жасалған тәжірибелер, адаптивтік эволюцияның ең айқын және кең танымал мысалы болып саналады. Көптеген адамдар үшін сол кезде бұл олардың айналасындағы әлемде эволюцияның жүріп жатқанын көрудің алғашқы дәлелі болды, сондай-ақ Дарвин бұл гипотезаны ұсынғаннан бері эволюцияның қаншалықты жылдам жүруі мүмкін екенін көрсетті (Кеттлвелл, 1959). Бүгінгі таңдағы биология оқулықтарында, бастауыш мектептерде және тіпті университеттерде де, Карсонның (1974) сөзінше, бұл әлі де адаптивтік эволюцияның ең көп қолданылатын мысалы болып табылады. Бұл сол кездегі және қазіргі уақытта басқа түрлер мен аймақтардағы индустриалды меланизмді зерттеуге де ықпал етті. Оның 1950 жылдардың соңында жарияланған еңбектерінен (оның кітабының көп бөлігі осы еңбектерден құралған) кейін зерттеулер саны арта түсті. Олардың ішінде Ұлыбританиядағы екі нүктелі шегіртке (Adalia bipuncta) (Creed, 1970) және Солтүстік Америкадан алынған кейбір Lepidoptera (Owen, 1961) түрлері бар. Жақында Жаңа Каледонияда теңіз жыландары (Emydocephalus annulatus) бойынша зерттеулер жүргізілді (Goiran et al., 2017).

Сын

Кітапта көрсетілген ақпараттың көп бөлігі бұрын жарияланған және ол Кеттлвеллдің еңбектерінің баяндамасын ұстанды. Ол көптеген суреттер мен кестелерді түпнұсқаларынан сәл өзгертті, олардың көпшілігі "Heredity" журналында жарияланған. Сондықтан, бұл кітап синтез емес, Кеттлвеллдің жұмысының жинағы деп сынға алынды (Карсон, 1974). Сонымен қатар, кейбір қара-ақ суреттер кітаптағыдан гөрі журналдарда жақсы сапада болды. Энтомолог және генетик Майкл Маджерус бұл туралы 1998 жылы жарық көрген "Меланизм: Іс әрекеттегі эволюция" кітабында талқылап, оны Кеттлвеллдің кейбір қорытындыларын қолдамайтын жаңа зерттеулермен салыстырды. Ол қосымша зерттеулер қажет екенін айтты және 2001 жылы кеңейтілген тәжірибелерді бастады. 2002 жылы Джудит Хупер Кеттлвелл туралы "Күбелектер мен адамдар" кітабын жазып, оны деректерді жалғандаумен айыптады. Маджерус 2007 жылы зерттеуін аяқтады, нәтижелерін қара бұрыш көбелегінің эволюциясының табиғи іріктеу теориясын толыққанды растайтындығы ретінде сипаттады, сонымен қатар туындаған барлық сұрақтарға жауап берді.