Кіріспе

Американың гипотетикалық тілдер макроотбасы – Жозеф Гринберг 1960 жылы ұсынған және оның шәкірті Мерит Руллен дамытқан гипотетикалық жоғары деңгейдегі тілдер отбасы. Гринберг Американың барлық жергілікті тілдері үш тілдік отбасының біріне жатады деді: бұрыннан белгілі эскимо-алеут және на-дене тілдері, ал қалғандары – мамандардың пікірінше ондаған тәуелсіз отбасыларға жататын тілдер – «Америнд» деп аталады. 1987 жылы жарық көрген «Америка тілдері» кітабындағы көптеген әдістемелік қателіктерге байланысты, тарихи тіл білімі мамандарының көпшілігі оның бұл тілдер арасындағы байланыс туралы ұсыныстарын негіссіз деп санайды. «Америнд» термині кейде Американың әртүрлі жергілікті тілдерін жалпылама атау үшін де қолданылады, бірақ бұл олардың генеалогиялық топ екенін білдірмейді. Мағынаның шатасуын болдырмау үшін, соңғы мағынада «америкалықтар» термині жиі қолданылады.

Өмірбаян

Американың барлық тілдерінің туыс екендігі туралы идея 19 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде Питер Стивен Дюпонсо және Вильгельм фон Гумбольдт сияқты алғашқы тіл білімі мамандары Америка тілдерінің жақсы танымал еуропалық тілдерден өте ерекшеленетінін, бірақ бір-біріне де ұқсас екенін байқаған. Америка үнді тілдерін зерттеу 20 ғасырдың басында күш алып, тіл білімі мамандары жергілікті тілдердің іс жүзінде бір-бірінен көп ерекшеленетінін, ал Еуропа тілдеріне қарағанда әлдеқайда алуан түрлі екенін тез түсінді. Жергілікті тілдерді еуропалық тілдерге қолданылатын әдістермен сипаттау мен зерттеуге бола ма деген күмәнді кезеңнен кейін, алғашқы тіл білімі мамандары салыстырмалы әдісті пайдаланып Америка тілдерін жіктеудің қиын міндетін бастады. Өз заманының ең табысты және дарынды тіл білімі мамандарының бірі – Эдвард Сапир, ол отандық тілдерге салыстырмалы әдісті алғаш қолданғандардың бірі болды. Дегенмен, қазіргі тарихи тіл біліміндегідей, Сапир жаңа тілдік топтарды ұсынғанда көбінесе «сезімге» және «ішкі түйсікке» сүйенді. Оның кейбір болжамдары дұрыс деп дәлелденсе, ал кейбіреулері – жоқ. Сапир Американың барлық тілдерінің ақыр соңында туыс екенін дәлелдеуге болатынына сенді, ал бірінші жақ формаларындағы n префиксінің Панамерикалық ерекшелігі осы ойға ықпал етті. Сапирдің 1939 жылы қайтыс болғаннан бері тіл білімі мамандары оның ұсыныстарын зерттеп келеді. Әдетте, осы салада екі бағыт болды: генетикалық байланыстарға көбірек мән беретін «біріктірушілер» және мұндай ұсыныстарға сын көзбен қарап, тілдік топтардың туыстығын ең қатаң ғылыми стандарттармен дәлелдеуді күтетін «бөлушілер». Джозеф Гринберг «біріктірушілер» дәстүрінде жұмыс істеді және Сапирден кейін, тілдер арасындағы генетикалық байланыстарды анықтау үшін тек салыстырмалы әдіс арқылы нақты тілдік реконструкция ғана сенімді дәлел бере алады дейтіндерге қабылданбайтын мәліметтерді де ескерді. Гринберг америка тілдерін жіктеуді жасау барысында Сапирдің Солтүстік Америка тілдері жөніндегі алғашқы еңбектеріне және Пол Риветтің Оңтүстік Америка тілдерінің өте субъективті жіктелуіне көп сүйенді.

Жынысы

Руллен прото-америкалық тіл үшін морфологиялық (аблатты) гендерлік жүйені қайта құрды, онда еркектік туыстық атаулар *i дауысымен, ал әйелдік атаулар *u дауысымен байланысты, және бұл Гринбергтің реконструкциясын дәлелдейді деп санайды. Бұл Гринбергтің *t'a'na 'бала' деген сөзіне негізделген, оған Рулен еркек түрінде *t'i'na 'ұл, бала' және әйел түрінде *t'u'na 'қыз, қыз' деген сөздерді қосты. Есімдіктердегі n / m үлгісінен өзгеше, i / u гендерлік жүйесі тілдік отбасылардың арасында куәландырылмаған, және басым пікір бойынша, бұл үлгі теріс.

Қабылдау

Тарихи лингвистердің, ерекше атап айтқанда, ежелгі американ тілдеріне маманданғандардың арасындағы жалпы пікір – америнд гипотезасының нақты дәлелдермен қолдау таба алмайтындығы, әсіресе, бұл ұсыныстың негізі массалық салыстыру болғандықтан, сондай-ақ Гринбергтің гипотезаны жасау кезінде жасаған көптеген методологиялық қателіктеріне байланысты. Сыншылар бұл әдісті негізінен кемшілік деп санайды, себебі ол тілдер арасындағы тарихи байланысқа байланысты кездейсоқ ұқсастықтарды ажырата алмайды және жалпы тектен туындаған ұқсастықтарды тілдердің өзара әсерлесуінен туындаған ұқсастықтардан ажыратуға мүмкіндік бермейді. Бұған қоса, сыншылар деректерді сілтеудегі қателіктерге, соның ішінде дұрыс емес формаларға, дұрыс емес түсіндірмелерге, негізсіз морфологиялық жіктеуге, қате тілге жатқызуға және толығымен жалған формаларға назар салды. Тағы бір сын – бұл ғылыми тәжірибеге қайшы келеді, деректердің қайдан алынғанына сілтемелер келтірілмейді, ал көп жағдайда деректер стандартты, сенімді көздері жоқ тілдерден алынған. Сонымен қатар, Гринберг деректердің жазылуын біркелкілендірмейді, сондықтан әрбір форманың бастауын білмей, жазудың мағынасын анықтау мүмкін емес.