Кіріспе
Португалиялық династия Авиз үйі (португалша: Casa de Avis), сонымен қатар Жоанна әулеті (Dinastia Joanina) деп те аталады, португалдықтар тегінен шыққан әулет, ол Ренессанс және португалдықтардың жаңа жерлер ашу дәуірінде, Португалияның әлемдік құдіреті кеңейген кезде гүлденді. Бұл әулеттің негізін Португалия королі I Жоан қалады, ол Авиз орденінің ұлы магистрі және I Педро королінің (Португалия Бургундия үйінен) заңды емес ұлы, ол 1383–1385 жылдардағы португалдық тақ мұрагерлік дағдарысы кезінде өз талабын қорғап, таққа отырды. Авиз монархтары Португалияны жаңа ашылулар дәуірінде басқарды, Португалия империясы құрылғаннан кейін Португалияны әлемдік держава ретінде орнықтырды. 1494 жылы VI Александр папа Тордесильяс шарты арқылы әлемді Португалия мен Испания арасында бөлді. Авиз әулеті Еуропа және әлем тарихындағы көптеген көрнекті тұлғаларды өндірді, олардың ішінде Навигатор Генрих ханзадасы, I Мануэль Португалия королі және Португалияның Киелі Рим империясының императрицасы Изабелла бар. Көптеген Авиз әулетінің өкілдері Еуропадағы тақтар мен құрметті лауазымдарға таласқан, соның ішінде Арагон королі V Петр және Антиохия ханзадасы Жоанн. Авиз әулеті 1385 жылдан 1580 жылға дейін Португалияны биледі, ал 1580 жылғы португалдық мұрагерлік дағдарысынан кейін Филиппин әулеті таққа отырды.
The House of Aviz (Portuguese: Casa de Avis), also known as the Joanine Dynasty (Dinastia Joanina), was a dynasty of Portuguese origin which flourished during the Renaissance and the period of the Portuguese discoveries, when Portugal expanded its power globally. The house was founded by King John I of Portugal, Grand Master of the Order of Aviz and illegitimate son of King Pedro I (of the Portuguese House of Burgundy), who ascended to the throne after successfully pressing his claim during the 1383–1385 Portuguese interregnum. Aviz monarchs would rule Portugal through the Age of Discovery, establishing Portugal as a global power following the creation of the Portuguese Empire. In 1494, Pope Alexander VI divided the world under the dominion of Portugal and Spain with the Treaty of Tordesillas. The House of Aviz has produced numerous prominent figures in both European and global history, including Prince Henry the Navigator, King Manuel I of Portugal, and Holy Roman Empress Isabella of Portugal. Numerous Aviz dynasts have also claimed thrones or titles across Europe, including King Peter V of Aragon and John, Prince of Antioch. The Aviz ruled Portugal from 1385 until 1580, when the Philippine Dynasty succeeded to the throne following the Portuguese succession crisis of 1580.
Шығу тегі
Авиз әулетінің негізін қалаушы, Португалия королі I Иоанн, 1357 жылы Португалия королі I Педроның және Лиссабон саудагерінің қызы Тереза Луренсоның заңды емес баласы ретінде дүниеге келді. Педро I Португалия Бургундия әулетінің мүшесі еді. 1364 жылы, 7 жасында Иоанн Авиз орденінің Ұлы магистрі болып тағайындалды, содан бері ол Авизский Иоанны деп белгілі болды.
Таққа отыр .
Авиз әулеті 1383 жылы Фердинанд I-нің қайтысынан кейін туған династиялық дағдарыстың нәтижесінде құрылды. Фердинандтың жесірі Леонор Тельес, бұрынғы күйеуін тастап, Фердинанд патшаға үйлену үшін некесін жойғаны үшін ақсүйектер де, қара халық та оны жақтырмады. Фердинандтың тағайындалған мұрагері – олардың жалғыз тірі қалған баласы Беатрис болды, ол 14 тамыз 1385 жылы Кастилияның Иоанн I-ін жеңіп, әйелі атынан таққа талап етуші Кастилияның Иоанн I-іне үйленді. Португалия мен Кастилия арасындағы толық бейбітшілік 1411 жылға дейін қол қойылмады. Жеңісін тойлау үшін Иоанн Санта-Мария-да-Витория монастырын, "Батла монастыры" ("Шабуыл монастыры") деп белгілі болды, салды. Оның капелласы Авиз әулетінің князьдерінің зират орнына айналды. Иоанн I-нің ұрпақтары Авиз орденінің магистрлері де болды, бірақ кейде бұл атақ Иоаннның бір ұрпағынан Португалия коронасына ауысты. Авиз орденінің бас магистрі лауазымы 1551 жылы, Авиз әулетінің билігінің соңында Португалия коронасына толықтай біріктірілді.
Ашық зерттеулер дәуірі
Авиз әулеті 1580 жылға дейін, Филиппин әулеті билікке келгенге дейін Португалияны биледі. Бұл, Альба герцогіне Португалияны күшпен басып алуға бұйрық бергеннен кейін болды. Португалия тарихының осы кезеңінде Португалия Еуропалық және әлемдік держава деңгейіне көтерілді. 1415 жылы Сеутаның жаулануы отарлық кеңеюдегі алғашқы қадамы болды, одан кейін Африка, Азия және Бразилияны зерттеуге ұлттық күш-жігер мен капиталдың көптеген инвестициялары құйылды, олардың ресурстарын коммерциялық тұрғыдан пайдалану үшін колониялар құрылды. Бұл кезең Мануэль I патшалығы кезінде Португалия империясының гүлдену шегіне және Жохан III патшалығы кезінде оның құлдыраудың басталуын қамтиды.
Авиздің құлдырауы
1557 жылы Иоанн III орнына немересі Себастьян I Португалиядан мұрагерлік етті, ол 24 жасында және баласыз, Алкасер-Квибир шайқасында қаза тапты. Себастьянның орнын 66 жастағы үлкен ағасы Генрих басқарды, ол да католик кардиналы болғандықтан баласыз болды. Кардинал король Генрих екі жылдан кейін қайтыс болды, содан кейін таққа талапкерлер – Браганса герцогинясы Екатерина, Испанияның Филипп II және Кратто преоры Антонио мұрагерлік құқығын талап еткен кезде, мұрагерлік дағдарысы туды. 1580 жылы Испанияның Филипп II Португалияға шабуыл жасағанға және Антонионың жақтастарын Алкантара шайқасында жеңгенге жиырма күн қалғанда, Кратто преоры Антонио елдің бірнеше қаласында король деп жарияланды. Антонио король деп жарияланғанымен, 1583 жылға дейін Азор аралдарының кейбірінде заңды король ретінде танылды, бірақ оның монарх ретіндегі заңдылығы тарихшылар арасында әлі де даулы. Тарихшылардың аз ғана бөлігі (тіпті Португалияда да) Антонионың жариялануы мен Алькантара шайқасы арасындағы жиырма күнді оның билеу кезеңі деп есептейді. Португалияда ол көбінесе ұлттық король ретінде емес, Филипп билігіне қарсы қарулы қарсылық көрсеткен патриот ретінде қарастырылады. 1956 жылы жазған Жоаким Верриссимо Серрао Антонионы король деп санап, династияның Португалияны билеуі 1581–1582 жылдары аяқталғанын айтады. Томар Кортесі 1581 жылы Испанияның Филипп II-ін Португалияның Филипп I-і деп жариялады, содан кейін Антонионың әскерлері 1582 жылғы 26 шілдеде Азор аралдарындағы Сан-Мигель аралынан тыс Понта-Делгада шайқасында Альваро де Базанға теңізде жеңілді. Антонио содан кейін Терсейраға шегініп, онда қорғаныс үшін әскер жинауды қадағалады, бірақ қарашада ол Францияға француздардан көбірек әскер беруге көндіру үшін Ангра-ду-Героисмодан аттанды. Филип Санта-Крусты 23 маусымда Лиссабоннан күшті әскермен жіберді, ол 7 шілдеден кейін Сан-Мигельге жетіп, Азор аралдарын бағындырды. Томардағы Кортес 1581 жылғы 16 сәуірде Испанияның Филипп II-ін Португалияның королі Филипп I ретінде мойындады. 1581 жылдан бастап Авиз әулеті континенттік Португалияның ешбір бөлігін билеуді тоқтатты; Антонио, Кратто преоры 1582 жылға дейін Португалияның Антонио I ретінде Азор аралдарында қарсылық көрсетті; аралдардағы оның соңғы одақтастары 1583 жылы толық жеңілді. Авиз әулеті Португалияда Филипптің Португалия мен Испанияның жеке одағымен алмастырылды. Португалия тарихында бұл Филипп династиясы, Габсбургтер немесе Австрия үйі деп аталады. Португалия мен Испания 1640 жылға дейін, Браганса герцогы Португалияның Иоанн IV ретінде жарияланғанға дейін ортақ монархты бөлісті.
Авиздің айқасы
1383–1385 жылдардағы португалдық тақ мұрагерлік кезеңінде таққа сәтті отыруынан кейін Португалия королі I Жоан Авиз орденінің кресін өзінің геральдикалық белгісі ретінде қабылдады, оны Португалияның елтаңбасына және тиісті патшалық туларына қосты. I Жоан король Авиз орденінің Ұлы магистрі лауазымын нығайтып, оның атын жаңадан құрылған патшалық үйіне берді, ал кресін патшалық қарудағы жеке белгісі ретінде пайдаланды. Бұл түрлі жолдармен іске асырылды: шекараның ішіне қамалдармен кезектестіре орналастыру арқылы, көбінесе қалқанның ішіне енгізіліп, кейде қалқанның сыртында, соңғысы оның үстінде бейнеленді. Авиз кресі – жасыл түсті, әр бір ұшында флёр-де-лис орнатылған флориверт кресі (флёр-де-лис орнатылған жасыл крест).
Армилярлық сфера
Армиллярлық сфера Португалия королі Мануэль I билеген кезеңнен бастап португал геральдикасының маңызды элементі болып келді. Армиллярлық сфера король Мануэль I-нің жеке туының бөлігі болғаннан бөлек, Португалия монархиясының корольдық белгісіне айналды. Ол Португалияның қазіргі туындағы Португалия гербінің тіреуіші ретінде танылады. Король Мануэль I және басқа Авиз монархтарымен португалдық жаңалықтарға байланыстылығы себепті, армиллярлық сфера Португалия империясының барлық аймақтарында португалдық егемендікті білдіретін символ ретінде кеңінен қолданылды. Бұл символ Мануэлин және Неомануэлин архитектурасында тұрақты мотив болды. Сонымен қатар, ол отарлық Бразилиямен және одан кейінгі Португалия, Бразилия және Алгарвтер Біріккен Корольдігімен тығыз байланысты болды. 15 ғасырдан бері португал геральдикасының маңызды бөлігі саналатын армиллярлық сфера, Португалияның теңіз және отарлық туларында, әсіресе Бразилияда жиі қолданылды. Бұл – қашықтықты есептеуге арналған навигациялық құрал, ол Португалияның Ашылу дәуіріндегі маңыздылығын және Бірінші Республика құрылған кездегі оның отарлық империясының аумақтық кеңдігін көрсетеді.
Авиз әулетінің танымал мүшелері
Петр, Коимбра герцогы, Португалияның 9 жыл бойы регенті. Генрих Теңізші, Визеу герцогы. Изабелла, Бургундия герцогинясы, Бургундияның төмендіктерінің екі рет регенті; Бургундия герцогы Филипп Жақсының әйелі, Чарльз Батылдың анасы. Джон, Португалияның констеблі. Фердинанд қасиетті ханзада. Фердинанд, Визеу герцогы, сондай-ақ Бежаның бірінші герцогы. Элеонора Португалиялық, Киелі Рим империясының императрицасы, Фредерик III-нің әйелі, Киелі Рим империясының императоры Максимилиан I-нің анасы. Жоанна, Португалия ханшайымы, Афонсу V-нің қызы, Португалия регенті және Рим-католик әулиесі. Петр, Португалияның констеблі, Петр, Коимбра герцогының ұлы. Арагон королі, Барселона графы. Джеймс Португалиялық, Коимбра герцогы Петрдің ұлы. Кардинал және Лиссабон архиепископы. Коимбралық Беатрис, Клевес графы Адольфқа, Равенштейннің иесіне үйленді. Коимбралық Изабел, Коимбра герцогы Петрдің қызы, Афонсу V-нің бірінші әйелі, Иоанн II-нің анасы. Коимбралық Филиппа, отбасы құрмаған, оның әпкесі Коимбралық Изабелланың қайтысынан кейін Иоанн II-нің анасы болды. Одивелас монастырында өмір сүрді. Иоанн, Антиохия ханзадасы, Петрдің ұлы, Коимбра герцогы. Элеонора Визеу, Визеу герцогы Фердинандтың қызы және Португалия королі Иоанн II-нің әйелі. Изабелла Португалиялық, Киелі Рим империясының императрицасы, Арагон, Кастилия, Сицилия және Неаполь королевасы, Киелі Рим императоры Карл V-нің (Испанияның Карл I) әйелі, Испанияның Филипп II-нің анасы. Беатрис Савой герцогинясы, Мануэль I-нің қызы, Савой үйіне «Мануэль» (итальянша: «Эмануэле») есімін әкелді. Луис, Бежа герцогы, Мануэль I-нің ұлы, сүйіктісі және кейінірек бай «Жаңа Христиан» Виоланте Гоместің күйеуі; олардың ұлы Антониу, Кратский приоры Португалияның соңғы даулы Авиз королі болды. Эдуард, Гвимараеш герцогы, корольдік констеблі. Мария Гвимараеш, Эдуард Гвимараеш герцогының қызы, Парма герцогы Александр Фарнезедің әйелі (осылайша Парма герцогинясы), ол бұрын экзотикалық португал тағамдарын Еуропаның қалған бөлігіне әкелді. Екатерина, Браганса герцогинясы, Эдуард Гвимараеш герцогының қызы, король Генрихтің немересі, Португалияның Иоанн IV-нің әжесі. Эдуард, Гвимараеш герцогы, корольдік констебль, Эдуард Гвимараеш герцогының ұлы.