Кіріспе

Меркурийдің Күндің алдынан өтуі, алыстан қарағанда

[[File:PIA18389 MarsCuriosityRover MercuryTransitsSun 20140603. gif|thumb|right|Меркурийдің Күндің алдынан өтуі, 2014 жылдың 3 маусымында Марстағы Curiosity роверімен көрінген.

Ғылыми зерттеулер

Меркурий планетасының орбитасы Жер орбитасының ішкі жағында орналасқан, сондықтан ол Күнмен артық емес қосылуға (төменгі конъюнкцияға) түсуі мүмкін. Меркурий өз орбитасының түйініне жақын болғанда, Жердің орбиталық жазықтығы арқылы өтеді. Егер Меркурий орбиталық түйінінен өтіп бара жатқанда артық емес қосылу орын алса, планета Күннің дискісі арқылы өтіп бара жатқанын көруге болады, бұл құбылыс транзит деп аталады. Транзиттің хордасы мен Меркурий планетасының орбитадағы орнына байланысты, осы құбылыстың максималды ұзақтығы 7 сағат 50 минутқа жетеді. Транзиттер планетаны және оның орбитасын зерттеу үшін пайдалы. Меркурий транзиттеріне негізделген ғылыми зерттеулердің мысалдары: Күн жүйесінің масштабын өлшеу. Жердің айналуының өзгеруін және Айдың баяулауын зерттеу. Меркурий орбитасының ғасырлық өзгерістерінен Венераның массасын анықтау. Қара тамшы эффектін зерттеу, соның ішінде 1761 жылғы транзит кезінде Венера атмосферасының табылуын күмәндану. Экзопланета транзиттері кезіндегі жарық деңгейінің төмендеуін бағалау.

Байқау

Төменгі конъюнкцияда Меркурий планетасы 12 градус бұрыш жасайды, бірақ транзит кезінде телескопсыз көруге ол тым кішкентай болады. Транзит кезіндегі әдеттегі байқау – Меркурийдің дискісі Күннің жиегімен жанасқан сәттегі уақытты тіркеу. Бұл жанасулар дәстүрлі түрде 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші жанасулар деп аталады, мұнда 2-ші және 3-ші жанасулар Меркурийдің дискісі Күннің дискісіне толыққандай кірген кезде болады. Қалай болғанда да, 1-ші және 4-ші жанасуларды сәулелену, атмосфералық жағдайлар және қолданылатын оптиканың сапасы себепті дәл анықтау қиын. 1677 және 1881 жылдар аралығындағы транзиттерде байқалған жанасу уақыттары С. Ньюкомбтың Меркурий транзиттеріне жасаған талдауында келтірілген. 1677 және 1973 жылдар аралығындағы транзиттерде байқалған 2-ші және 3-ші жанасу уақыттары Гринвич Корольдік обсерваториясының №181, 359-420 (1975) бюллетенінде жарияланған.

Ішінара

1999 жылғы 15 қарашада Меркурийдің Күн арқылы өтуінің моделі көрсетілген. Кейде Меркурий транзит кезінде Күнді тек жанап өтеді. Мұндай жағдайдың екі түрі бар:

Біріншіден, транзит сондай етіп жүзеге асуы мүмкін, яғни транзит ортасында Меркурийдің дискісі әлемнің кейбір бөліктерінен толық көрініп, Күннің дискісіне толығымен кірсе, ал әлемнің басқа бөліктерінен тек ішінара ғана кіргендей көрінеді. 1999 жылғы 15 қарашадағы транзит осындай болды – әлемнің көп бөлігі үшін толық транзит болса, Австралия, Жаңа Зеландия және Антарктида үшін ішінара транзит болды. Мұндай бұрынғы транзит 743 жылғы 28 қазанда болған, ал келесісі 2391 жылғы 11 мамырда болады. Бұл құбылыстар өте сирек болғанымен, екі транзит 2,5 жыл ішінде – 6149 жылғы желтоқсанда және 6152 жылғы маусымда болады. Бұрынғы осындай транзит 1342 жылғы 21 қазанда болған, ал келесісі 2608 жылғы 13 мамырда болады. Меркурийдің әлемнің кейбір бөліктерінен Күн дискісінде толығымен көрініп, ал әлемнің басқа бөліктерінен Күнді мүлдем өткізіп алуы мүмкін емес.

Тарих

Меркурий транзиті алғаш рет 1631 жылдың 7 қарашасында Пьер Гассенди бақылаған. Ол планетаның Күнмен салыстырғанда өте кішкентай екеніне таңырқады. Иоганн Кеплер 1630 жылы жариялаған эфемеридаларында Меркурий және Венера транзиттерінің болатынын болжаған. 1999 жылдың 15 қарашасындағы транзиттен алынған суреттер, «Транзициялық аймақ және Коронаны зерттеуші» (TRACE) спутнигі арқылы түсіріліп, 19 қарашада Astronomy Picture of the Day (APOD) сайтында жарияланды. 2016 жылдың 9 мамырындағы транзит бойынша үш APOD суреті жарық көрді.