Анджей Гвяздо: Қазақстандағы жылдары мен Поляк оппозициясының көшбасшысы

Кіріспе

Анджей Гвиазда (14 сәуірде 1935 жылы Пиньчув қаласында туған) – инженер және көрнекті оппозициялық лидер, 1968 жылғы наурыз оқиғалары мен 1970 жылғы желтоқсан оқиғаларына қатысқан; еркін кәсіподақтардың негізін қалаушылардың бірі, 1980 жылы тамызда Гданьсктегі Ленин атындағы кеме жасау зауытындағы ереуілдің төрағалық комитетінің мүшесі, «Солидарность» құрылтай комитетінің вице-президенті, кейін 1980 және 1981 жылдары «Солидарность» вице-президенті болды; 1981 жылы желтоқсанда интернацияланып, содан кейін алты «Солидарность» басшысымен бірге түрмеге қамалды (Польшадағы әскери жағдай туралы қараңыз). Оның әйелі, Жоанна Дуда Гвиазда (1961 жылы үйленген) де 1970-ші және 1980-ші жылдары антикоммунистік оппозицияның белгілі бір мүшесі болды.

Өмір және белсенділік

Гвиазданың әкесі Польша Әскери-теңіз флотының Пинскіде (қазіргі Беларусь) орналасқан Өзен флотилиясының теңізшісі болды. Оның әкесі Станислав Польшаның қыркүйек науқанында Полесье тәуелсіз операциялық тобының сарбазы ретінде шайқасты. Польшаның капитуляциясынан кейін ол немістерге түсіп, соғысты Вольденбергтегі Oflag II C лагерінде өткізді. Жас Анджей 1940 жылы анасы Зофия (құрмет аты Замойска) және әжесімен бірге Кеңес Одағының Польшаға басып кіруі және Польша азаматтарының қуғын-сүргінге ұшырауы (1939–1946) кезінде Қазақстанға жер аударылды. Қайтып келгеннен кейін және Станислав Гвиаздамен қайта қосылғаннан кейін отбасы алдымен Жоғарғы Силезияда қоныстанды, содан кейін Гданьскіге көшіп барды, онда Анджей Гданьск технологиялық университетінде электрониканы оқыды және 1966 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін университеттің Кибернетика институтында жұмыс істеді, ал 1973 жылы Гданьскідегі Электрожабдықтар зауыты Эльморда жұмысқа орналасты. Гвиазда 1961 жылы Джоанна Дуда Гвиаздаға үйленді. Үйленгеннен кейін Анджей мен Жоанна коммунизмге қарсы қозғалыстарға белсенді қатысты. 1968 жылы Анджей Польша үкіметіне қарсы студенттік наразылықтарға қатысты. 1970 жылы желтоқсанда ол азық-түлік бағасының күрт өсуіне қарсы демонстрацияға қатысты. 1976 жылы ол әйелімен бірге Польша Парламентіне хат жазып, онда Жұмысшыларды қорғау комитетіне қолдау білдірді. Көп ұзамай Гвиаздалар Польша Халық Республикасынан шығуға ресми түрде тыйым салынды және Służba Bezpieczeństwa бақылауында болды. 1978 жылы Гвиазда "Жағалаудың еркін кәсіподақтарының" (WZZ) негізін қалаушылардың бірі болды, "Жағалау жұмысшысы" атты бюллетеньді жариялады және таратты. 1980 жылдың 16 тамызында ол Эльморда өнеркәсіптік әрекет бастады. Содан кейін ол Кәсіпорындар аралық ереуіл комитетінің мүшесі болды және МКС-тің әйгілі 21 талабын жасауға атсалысты. Алайда ол Гданьск келісіміне қол қоймады, себебі жұмысшылар заңгерлердің кеңесі бойынша үкіметке тым көп жеңілдіктер беруге келісті. 1981 жылдың 13 желтоқсанында тұтқындалды (Польшадағы әскери жағдайды қараңыз) және Стребелинектегі тұтқын лагеріне жеткізілді. Кейін Гвиазда Варшаваның Бялолека ауданындағы түрмеге ауыстырылды. Ақыры, Гвиазда 1984 жылдың 22 шілдесінде рақымшылықпен босатылды. 1984 жылдың 16 желтоқсанында ол ZOMO офицерлерімен болған қақтығыстан кейін қайтадан тұтқындалып, бес айға сотталды. Гданьск және Забре түрмелерінде отырғаннан кейін 1985 жылдың 15 мамырында босатылды. 1986–1989 жылдары Гвиазда Ұлттық ынтымақтастық комиссиясының Жұмыс тобының жетекшілерінің бірі болды. Топ коммунистік билікпен кез келген келіссөздерге қарсы болды. Лех Валенсадан айырмашылығы, Гвиазда "Солидарлық азаматтары" комитетінің құрылуына және поляк дөңгелек үстелінің келіссөздеріне қатыспады. Ол Валенсаға күмәндана қарап, "Гданьск кеме жасау зауытындағы ереуіл басталғаннан бері ол "Солидарность" партиясына зиян келтіріп отырды" деді. Сондай-ақ ол Валенсаны ешқашан "Польшаның символы" етіп жасамауы керек екенін айтады.

Gwiazda's father was a sailor of the Riverine Flotilla of the Polish Navy, stationed in Pińsk (now Belarus), where the family moved in 1939, a few months before the outbreak of World War II. His father Stanisław fought in the Polish September Campaign, as a soldier of Independent Operational Group Polesie. After capitulation of Poland he was caught by the Germans, and spent the war in Oflag II C in Woldenberg. Young Andrzej, together with mother Zofia (née Zamojska) and grandmother, was in 1940 deported by the Soviets (see Soviet invasion of Poland, Soviet repressions of Polish citizens (1939–1946)) to Kazakhstan, where they stayed until 1946. After the return and reuniting with Stanisław Gwiazda, the family first settled in Upper Silesia, then they moved to Gdańsk, where Andrzej studied electronics at Gdańsk University of Technology, graduating in 1966. After graduation, he worked at Cybernetics Institute of the University, and in 1973 took a job at Power Supplies Factory Elmor in Gdańsk. Gwiazda married Joanna Duda Gwiazda in 1961. After marriage, Andrzej and Joanna became more active in anticommunist movements. In 1968, Andrzej was involved in student protests in opposition to the Polish government. In December 1970, he participated in demonstration protesting the dramatic rise in food prices. In 1976, together with his wife, he wrote a letter to the Polish Parliament, in which he expressed support of Workers' Defence Committee. Soon afterwards, the Gwiazdas were officially banned from leaving the People's Republic of Poland, they were also under the surveillance of Służba Bezpieczeństwa. In 1978, Gwiazda was one of the founders of Free Trade Unions of the Coast (WZZ), publishing and delivering "Worker of the Coast", a bulletin of the WZZ. On 16 August 1980, he initiated an industrial action at Elmor. He then became a member of the Inter Enterprise Strike Committee, and co authored the famous 21 demands of MKS. However, he did not sign the Gdańsk Agreement, claiming that the workers, upon advice of their legal experts, agreed for too many concessions to the government. Arrested on 13 December 1981 (see Martial law in Poland, he was transported to a prison camp in Strzebielinek. Later on, Gwiazda was transferred to a jail in Warsaw’s district of Białołęka. Finally, Gwiazda was released on 22 July 1984, after an amnesty. On 16 December 1984, he was arrested again, after a scuffle with ZOMO officers, and sentenced to five months. After spending time in prisons in Gdańsk and Zabrze, he was released on 15 May 1985. In 1986 1989, Gwiazda was one of leaders of Working Group of National Commission of Solidarity. The group was opposed to any forms of negotiations with Communist authorities. Unlike Lech Wałęsa, Gwiazda did not participate in creation of the Solidarity Citizens' Committee, nor in the negotiations of Polish Round Table Talks. He remains a firm skeptic about Wałęsa, saying that "from the beginning of the strike at the Gdańsk Shipyard, he was acting to the detriment of Solidarity". Also, he says that Wałęsa should never have been made "a symbol of Poland".