1989 жылғы Польшадағы келісімдер мен кәсіби одақтар арасындағы келіссөздер

Кіріспе

Польша мен оның кәсіподақтары арасындағы 1989 жылғы келісімдер сериясы. 1989 жылдың 6 ақпанынан 5 сәуіріне дейін Польшаның Варшава қаласында Польша дөңгелек үстел келіссөздері өтті. Үкімет өсіп келе жатқан әлеуметтік наразылықты басу үшін тыйым салынған "Солидарность" кәсіподағы және басқа да оппозициялық топтармен келіссөздер бастады.

Тарих

1980-жылдардың басындағы зауыт ереуілдерінен кейін және Лех Валенсаның басшылығымен (сол кезде әлі де жасырын болған) «Солидарлық» қозғалысы құрылғаннан кейін Польшадағы саяси жағдай бірте-бірте жақсара бастады. Үкімет кәсіподақтарды басуға тырысқанына қарамастан, қозғалыс күш алып, өзгерістерді тоқтату мүмкін болмады. 1988 жылдың тамызында Польша Халық Республикасының билігі, көптеген ішкі және сыртқы факторлардың ықпалымен оппозициямен диалог бастады. Басты себеп – 1988 жылдың мамырынан бері Польшаның түрлі аймақтарында болып жатқан қарқынды әлеуметтік наразылықтар, Польша экономикасының күрделі жағдайы, Польша католик шіркеуінің оппозициямен келіссөздер жүргізуге талап етуі, Батыс елдерінің «Солидарлықты» қолдауы және Горбачевтің «перестройка» саясатының нәтижесінде КСРО-да бір мезгілде жүрген өзгерістер келіссөздерді бастауға түрткі болды. Билік партиясы мен оппозицияның көзқарасының өзгеруі де маңызды рөл атқарды; қазіргі билік, қажетті экономикалық реформаларды жүзеге асыру үшін қоғамдық қолдау қажет екенін түсінді, сондықтан саяси жауапкершілікті «Солидарлықпен» бөлісуге ниеттенді, ал оппозиция PZPR-ге қарсы күресуді жалғастырудың орнына қоғамдық өмірді қайта құруға басымдық берді. 1988 жылдың қыркүйегінде, ереуілдер аяқталып жатқан кезде, Лех Валенса мен Ішкі істер министрі Чеслав Кищак арасында құпия кездесу өтті. Олар жақын арада «дөңгелек үстел» деп аталатын келіссөздер өткізуге келісті. «Дөңгелек үстел» келіссөздері 1989 жылдың 6 ақпанында, CET бойынша сағат 14:23-те басталды. Оған оппозициялық фракция және коалициялық үкімет фракциясы қатысты. Кездесулер Министрлер Кеңесі кеңсесінде өтті. Кездесулерге Валенса мен Кищак бірлесіп төрағалық етті. Польша коммунистері, генерал Ярузельский басшылығымен, саяси билік құрылымында елеулі өзгерістер жасамай, билік тобына оппозицияның белгілі көшбасшыларын қосуды үміттенеді. Бірақ шындығында, бұл келіссөздер Польша үкіметі мен қоғамының құрылымын түбірімен өзгертті. Польшадағы оқиғалар бүкіл Еуропалық коммунистік блоктың құлауына себеп болды және Ялта келісімі Польшадағы оқиғалардан кейін күшін жойды.

Following the factory strikes of the early 1980s and the subsequent formation of the (then still underground) Solidarity movement under the leadership of Lech Wałęsa, the political situation in Poland started relaxing somewhat. Despite an attempt by the government to crack down on trade unionism, the movement had gained too much momentum and it became impossible to hold off change anymore. In August 1988, the authorities of the Polish People’s Republic started a dialogue with the opposition under the influence of multiple internal and external factors. While the main reason were abundant social protests, lasting from May 1988 in different regions of Poland, the increasing crisis of the Polish economy, pressure of the Polish Catholic Church to begin negotiations with the opposition, support of the Western states for Solidarność, and simultaneous internal transformations of the USSR provoked by the politics of perestroika of Gorbaczev, ultimately decided about initiating the talks. Also the changes in the attitude of both ruling party and the opposition were vital to the process; the contemporary authorities knew that they need social permission to conduct required economic reforms, and for that reason they wanted to share the political responsibility with Solidarność, whereas the opposition prioritized the need to reorganize public life over continuation of resisting PZPR. In September 1988, when a wave of strikes was coming to an end, a secret meeting was held which included Lech Wałęsa and Minister of Internal Affairs Czesław Kiszczak. They agreed on holding the so called "Round Table" talks in the near future to plan out the course of action to be undertaken in the country. The Round Table talks began on 6 February 1989 at 14:23 CET. They included the solidarity opposition faction and the coalition government faction. The talks were held in the Council of Ministers Office. The meetings were co chaired by Wałęsa and Kiszczak. The Polish communists, led by General Jaruzelski, hoped to co opt prominent opposition leaders into the ruling group without making major changes in the political power structure. In reality, the talks radically altered the shape of the Polish government and society. The events in Poland precipitated and gave momentum to the fall of the entire European communist bloc; the Yalta arrangement collapsed soon after the events in Poland.

Сын

Анджей Гвиазда, бірінші «Солидарлық» (1980 жылдың тамызы – 1981 жылдың желтоқсаны) деп аталатын қозғалыстың көшбасшыларының бірі, Дөңгелек үстел келісімі мен оған дейін Польшадағы Коммунистік үкіметтің Ішкі істер және әкімшілік министрлігінің (1988 жылдың соңы мен 1989 жылдың басында) конференц-орталығында, Мәдленка ауылында өткен келіссөздерді Мәскеу ұйымдастырғанын мәлімдейді. Гвиазданың айтуынша, ол өзі келіссөздерге қатыспаған, бірақ кеңестіктер «барлық [Польша] қоғамының өкілдері ретінде танылған оппозициялық белсенділердің тобын мұқият іріктеп, олармен келісім жасасқан». Бұл пікірді Анна Валентинович та қолдады. Ол 2005 жылы берген сұхбатында Келісімді «ұлттың емес, коммунистердің жеңісі» деп атады. Валентиновичтің сөзіне қарағанда, келіссөздерді бастаған Чеслав Кищак пен Войцех Ярузельский «өздерінің қауіпсіздіктерін және үкіметке ықпалын сақтады». Валентинович бұл кездесулер болашақта «бірде-бір коммунистік қылмыскер, кісі өлтіруші немесе ұры өз қылмыстары үшін жазаланбасын» деп ұйымдастырылғанын айтады. Антони Мацеревич келіссөздер мен келісімді «жасырын қызметтердің классикалық кеңестік қастандығы» деп санайды. Оның пікірінше, Кищак пен Ярузельский «әр кезеңде кеңес бақылауында болды» және олардың тәуелсіздігі шектеулі болды. Мацеревичтің 2009 жылдың ақпан айында айтқан сөзіне сәйкес, Дөңгелек үстел «элитаның тактикалық жеңісі болғанмен, Польшаның ұлттық мүдделері тұрғысынан сәтсіздікке ұшырады». Gazeta Polska апталығының журналисі Пётр Бączek 1980 жылдардың ортасында үш адамнан тұратын коммунистік команда (Ежи Урбан, генерал Владислав Пожога және Станислав Чосек) оппозициялық белсенділердің арасында «саяси тұрғыдан қолжетімді адамдарды іздеуді» ұсынды, себебі «бұрынғы қарсылас, билікке тартылса, ынталы одақтасқа айналады». 1987 жылдың маусым айында Мичислав Раковски генерал Ярузельскиге жолдаған есебінде «оппозицияға қатысты көзқарасты өзгерту қажет» деп жазды. Бączek-тің пікірін Краковтағы Ұлттық естелік институтының тарихшысы Филип Мусиал да қолдайды. 2008 жылдың маусым айында Мусиал үш адамнан тұратын командаға Польшаның коммунистік үкіметін толғандырған мәселенің шешімін табу тапсырылғанын мәлімдеді. 1980 жылдардың соңында елдің экономикалық жағдайы нашарлап, әлеуметтік наразылықтардың қаупі күшейді. Сонымен қатар, коммунистер биліктен бас тартқысы келмеді, сондықтан Мусиалдың сөзімен айтқанда, «саяси маркетингтік операцияға» дайындалды. Мусиалдың айтуынша, генерал Чеслав Кищак өзі оппозициялық белсенділердің қайсысы «саяси тұрғыдан қолжетімді» екенін шешті. Сондықтан келіссөздерге қатысқан оппозициялық белсенділердің көпшілігі өмірінің әртүрлі кезеңдерінде «марксистік ілімге» жақын болған немесе коммунистік партияға мүше болған адамдар еді. Бұған қоса, барлық қатысушылар құпия қызметтердің қатаң бақылауында болды. Нәтижесінде Польша «Шығыс Еуропадағы алғашқы ел болды, онда келіссөздер басталды, бірақ 1991 жылдың күзінде толыққанды еркін сайлау өткізілген соңғы ел болды». Януш Корвин-Микке Дөңгелек үстел келісімінің нәтижесінде екі тараптың «оңшыл партияларға билік жүргізуге ешқашан рұқсат етілмейді» деп уәде бергенін мәлімдеді, ал Ян Ольшевский «негізгі мәселелер [келіссөздерге] дейін шешілген, ал Дөңгелек үстелдегі келіссөздер екінші дәрежелі мәселелерге қатысты болды» деді.

Andrzej Gwiazda, who was one of the leaders of the so called First Solidarity (August 1980 – December 1981), claims that the Round Table Agreement and the negotiations that took place before it at a Communist government's Ministry of the Interior and Administration (Poland) conference center (late 1988 and early 1989) in the village of Magdalenka had been arranged by Moscow. According to Gwiazda, who himself did not take part in the negotiations, the Soviets "carefully selected a group of opposition activists, who passed on as representatives of the whole [Polish] society, and made a deal with them". This notion was supported by Anna Walentynowicz, who in an interview given in 2005 stated that the Agreement was a "success of the Communists, not of the nation". According to Walentynowicz, Czesław Kiszczak and Wojciech Jaruzelski, who initiated the negotiations, "safeguarded their own safety and ( ) influence on the government". Walentynowicz claims that the talks were organized so that in the future, "no Communist criminal, murderer or thief would pay for their crimes". Antoni Macierewicz regards the negotiations and the agreement as a "classic Soviet plot of the secret services". In his opinion, both Kiszczak and Jaruzelski were "at every stage controlled by their Soviet overseers ( ) and their autonomy was minimal". As Macierewicz said in February 2009, the Round Table was a "tactical success of the parts of the elites, but from the point of view of national interests of Poland, it was a failure". Piotr Bączek of Gazeta Polska weekly wrote that in the mid 1980s, the so called Communist Team of three (Jerzy Urban, General Władysław Pożoga and Stanisław Ciosek), suggested that among opposition activists, "search for people, who are politically available" should be initiated, as "yesterday's opponent, drawn into the power, becomes a zealous ally". In June 1987 Mieczysław Rakowski, in a report handed to General Jaruzelski, wrote that a "change in the attitude towards the opposition must be initiated ( ) Maybe, out of numerous oppositional fractions, one movement would be selected and allowed to participate in the governing", wrote Rakowski. Bączek's opinion is backed by Filip Musiał, a historian of Kraków's office of Institute of National Remembrance. In June 2008 Musiał stated that the Team of three was ordered to find a solution to a problem, which troubled Communist government of Poland. Economic situation of the country was worsening in the late 1980s, and the threat of social unrest was real. At the same time, the Communists did not want to relinquish power, so they prepared, in Musiał's words, "a political marketing operation". Musiał says that General Czesław Kiszczak himself decided which oppositional activists were "politically available" – the condition was that the candidates had to be supportive of "evolution" of the system, not its "radical rejection". Therefore, most opposition activists, who took part in the negotiations, were those who at different points of their lives were close to the "Marxist doctrine" or belonged to the Communist party. Furthermore, all participants were carefully scrutinized by the secret services. As a result, Poland was "the first Eastern Europe country, in which talks were initiated, but the last, in which completely free elections were organized, in the fall of 1991". Janusz Korwin Mikke claims that one of the results of the Round Table agreement was that both sides pledged that "right wing parties would never be allowed to rule", and Jan Olszewski said that "basic issues had been settled before [the talks], and the negotiations at the Round Table were about secondary matters".