Кіріспе
Зурна (арм. զուռնա zuṙna; көне арм. սուռնայ suṙnay; албан: surle/surla; румын: surlă; парсы: karna/Kornay/surnay; македон: зурла/сурла zurla/surla; болгар: зурна/зурла; венгр: zurna/töröksip; серб: зурла/zurla; ассириялық: ܙܘܪܢܐ/zurna; татар: zurna; түрік: zurna; күрд: zirne; грек: ζουρνας; әзербайжан: zurna; сингаль: හොරණෑව[horaṇǣva]) – Орталық Еуразияда ойналатын қос қамысты жел аспап. Ол Орталық Азия, Батыс Азия, Кавказ, Оңтүстік-Шығыс Еуропа және Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында, сондай-ақ Шри-Ланкада қолданылады. Армян, Анатолия және Ассирия халық музыкасында әдетте davul (бас барабан) сүйемелдейді.
The zurna (Armenian: զուռնա zuṙna; Old Armenian: սուռնայ suṙnay; Albanian: surle/surla; Romanian: surlă; Persian: karna/Kornay/surnay; Macedonian: зурла/сурла zurla/surla; Bulgarian: зурна/зурла; Hungarian: zurna/töröksip; Serbian: зурла/zurla; Assyrian: ܙܘܪܢܐ/zurna; Tat: zurna; Turkish: zurna; Kurdish: zirne; Greek: ζουρνας; Azerbaijani: zurna; Sinhalese: හොරණෑව[horaṇǣva]) is a double reed wind instrument played in the Central Asia, West Asia, the Caucasus, Southeast Europe and parts of North Africa. It is also used in Sri Lanka. It is usually accompanied by a davul (bass drum) in Armenian, Anatolian and Assyrian folk music.
Этимологиясы мен терминологиясы
Халықтық этимология бойынша, атау парсы тілінен шыққан. Ол "банкет, той" мағынасын білдіретін "сур" және "қамыс, сырнай" мағынасын білдіретін "най" сөздерінен құралған. Бұл термин ең көне түркі жазбаларында, 12-13 ғасырлардағы Кодекс Куманикуста (CCM fol. 45a) "суруна" түрінде кездеседі. Зурнаның хетт немесе лувия тілінен армян тіліне қабылданғаны да болжамдалады, онда арм. զուռնա zuṙna сөзі лувиялық zurni "мүйіз" сөзімен салыстырылады.
Шығу тегі
Зурнаның шығу тегі Орталық Азия мен ежелгі Кіші Азия (Анатолия) деп есептеледі. Зурнаның суреттері Хетттердің тас мүсіндері мен өнер туындыларында кездеседі, олар б.з.д. 2000-1200 жылдар аралығында Кіші Азиядағы ежелгі империя болған. Зурна б.з. 6 ғасырынан бері Парсыда белгілі болған, кейіннен Исламның таралуымен (б.з. 650-1500) бірнеше елге енгізілді. Зурна Осман мехтер музыкасында маңызды рөл атқарды. Зурнаның танымал және қызықты болуына байланысты, ол шығысқа және батысқа одан әрі тарады. 16 ғасырда Орталық Азияның шамы «сона» деген атпен Қытайға жетті. Ежелгі Парсы мен Ауғанстанның қиырғыз халқы, сондай-ақ оны «замр» деп атаған сириялықтар да зурнаны қолданды. Осман империясы Еуропаға кеңейгенде, зурна Балқан, Венгрия және тіпті Батыс Еуропаға таралды. Атауы мен құрылымы өзгергенімен, түпнұсқа зурнаға ұқсастығы айқын болды, мысалы, Македония зурнасы, басктардың және Италияның таулы аймақтарының шопан сырнайы, сондай-ақ Солтүстік Африкадағы «змар» деп аталатын Тунис пен Танжер зурналары. Түрік халық музыкасында зурна давулмен бірігіп, тайпалық және ауылдық халық билеріне мелодиялық сүйемелдеу жасады. Бүгінде зурна түрік халық музыкасы мен биінің, сондай-ақ армян биінің, ассириялық халық биінің және күрд биінің маңызды бөлігі болып табылады. Түрік аңыздары бойынша, Адамның жаны болмаған. Адамға тек періште Жәбірейілдің әуенді туйдық ойнауы ғана тыныс сыйлай алған. Түркімен аңызында шайтан туйдіқтың ойлап табылуында басты рөл атқарған (түрік тіліндегі қоңыраудағы кішкентай тесіктерді білдіретін «шайтанның тесіктері», şeytan delikleri терминіне назар аударыңыз).
Сипаттамалары
Зурна – дудук пен кавал сияқты халық музыкасын ойнауға арналған ағаштан жасалған үрмелі аспап. Зурна жеміс ағаштарынан, мысалы, слива немесе абрикос (Prunus armeniaca) сияқты баяу өсетін және қатты ағаштан жасалады. Зурнаның бірнеше түрі бар. Ең танымал түрі – армян зурнасы. Ең ұзын (және ең төменгі дыбысты) – Болгарияда қолданылатын қаба зурна, ал ең қысқа (және ең жоғары дыбысты), сүйектен жасалуы мүмкін, Грекияның Мессолонги және Аэтолия-Акарнания аймағындағы басқа ауылдарда ойналатын зурна. Обоимен туысқан зурна, қарапайым қамыс өсетін жерлердің барлығында кездеседі, себебі ол қысқа цилиндрлі қамысты, бір жағынан конус тәрізді мыс түтікке байлап, екінші жағын тар тілікке жалпақтайтын дыбыс көзі ретінде пайдаланады. Одан қандай да бір дыбыс алу үшін жоғары қысым қажет, ал дыбыс шыққанда ол әдетте қатты, жоғары, өткір және тегіс болады. Жоғары қысымды қажет ету оны дөңгелек тыныс алу арқылы тоқтамай ойнауға ыңғайлы етеді. Ауызды жоғары қысымдағы ауамен ұстап тұратын бұлшық еттерінің шаршауын азайтуға және ұзақ үзіліссіз ойнау кезінде қалпына келтіруге көмектесетін кішкентай сосачок тәрізді дискісі бар. Ырғақты баса көрсетуге жарамсыз ететін тұрақты дыбыс пен үздіксіз ойнаудың үйлесімінен зурна көбінесе үлкен барабандармен бірге орындалады, олар ырғақты және зурнаның қатты, жоғары дыбысынан гөрі алысқа жететін төмен жиілікті дыбысты қамтамасыз етеді. Оның цилиндр тәрізді ойығы және параболалық қисықпен ашылатын резонаторы бар, бұл дыбысты тікелей алға бағыттауға бейімделген. Қатты және бағытталған дыбысы, сондай-ақ үлкен барабандардың сүйемелдеуіне байланысты, зурна тарихи түрде ашық ауада, үйлену тойлары және қоғамдық мерекелер сияқты шараларда орындалған. Ол ресми хабарламалар жасау үшін көпшілікті жинау үшін де қолданылған. Зурнаның билік символы ретінде пайдаланылуы янышарлар оркестріне, содан кейін әскери музыкаға айналды. Алдыңғы жағында жеті тесік және бір бас бармақ тесігі бар, олар бір октавадан астам диапазонды, соның ішінде транспозицияны да қамтамасыз етеді.
Қолданылуы
Мизмар мен раита сияқты, зурналар көптеген елдер мен аймақтардың халық музыкасында қолданылады, әсіресе Армения, Иран, Алжир, Әзірбайжан, Орталық Азия, Ирак, Сирия, Түркия, Грекия, Болгария, Солтүстік Македония, Магриб, Албания, Сербия, Босния, Курдистан және басқа да Кавказ елдерінде. Қазір ол Үндістан, Қытай, Корея және Шығыс Еуропаға да тарады. Зурна еуропалық шаумның тікелей алдыңғысы саналады және бүгінге дейін үйлену тойларында, ғибадатханаларда және жерлеу рәсімдерінде қолданылатын қытай суонасымен байланысты. Жапондық шарумера немесе шармера, дәстүрлі түрде көшпенді лапша сатушылармен байланысты, кішкентай зурна, оның атауы португалдық чиримоя сөзінен шыққан. Лапша сатушылардың бұл дәстүрді сақтап қалғандары аз, ал сақтағандары жазылған шармера дыбысын дыбыс күшейткіш арқылы ойнатады. King Gizzard & the Lizard Wizard тобының 9-шы студиялық альбомы «Flying Microtonal Banana»-да топ жетекшісі Стю Маккензи зурнаны қолданды.