Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар клады
Автоматты таксоқоршау
| аты = Дейнонихозаврлар
| қазба ауқымы = Орта юра – Кейінгі бор кезеңі
| сурет = Deinonychosauria diversity.png
| сурет сипаттамасы = Болжамды дейнонихозаврлардың монтажы
| таксон = Дейнонихозаврлар
| авторы = Колберт & Рассел, 1969
| ата-аналар көрсету = 2
| бөлімшелер = Тармақтар
| бөлімше = * Археоптеригидтер (Anchiornithidae қоса)? Уненлагиидтер? Олардың қазбаланған тістері Австралияда да болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл динозаврлар тобы айқышталған екінші саусақ тырнағы және иық сүйектерінің ерекшеліктерімен танымал.

Жүйелілік

1866 жылы Эрнст Геккель қазір қолданылмайтын құстардың Sauriurae (грек тілінде «кесіртке құйрықтары» деген мағынаны білдіреді) деген кіші класын жасады. Ол Археоптериксті қамтуды және сол кездегі барлық басқа құстардан ерекшелендіруді мақсат етті, оларды Ornithurae («құс құйрықтары») деген туыс топқа біріктірді. Геккель осы атауда көрсеткен айырмашылық – Археоптерикстің ұзын, жорғалаушыларға тән құйрығы бар екендігі, ал оған белгілі басқа құстардың құйрықтары қысқа, аздаған омыртқаларынан тұрады және соңында пігостильге біріктірілген. Бұл топ туралы көп айтылмады, ал 1893 жылы Ханс Фридрих Гадоу негізінен бірдей қазбаларды пайдаланып Археорниттерді құрғанда, ол ертедегі жорғалаушыларға ұқсас құстардың кең таралған атауы болды. Альфред Ромер (1933) және 20 ғасырдың көп бөлігіндегі басқа авторлар да осы пікірді қолдады. Ромердің сөзіне сүйенсек, Археорниттердің ерекшеліктері – тырнақты қанаттары, үлкен кеуде сүйегінің (carina) жоқтығымен және ұзын, сүйекті құйрығымен сипатталатын жорғалаушыларға тән қабырғалар. Топ құрылған кезде оның белгілі өкілдері Археоптерикс және Археорнис болды. Қазір олардың екеуі де Archaeopteryx lithographica деген бір түрді білдіреді деп саналады, ал Археорнис – Археоптерикстің Берлиндегі сақталған үлгісі. 1888 жылы неміс анатомы Макс Фюрбрингер Archaeopterygiformes ордерін құрды, бірақ ол Археорниттерге қарағанда аз қолданылды. Археорниттердің танымалдылығына және Археоптеригидтердің осы кластағы жалғыз отбасы ретінде танылуына байланысты Sauriurae, Археорниттер және Archaeopterygiformes синонимдер бола алатын, қажетсіз атаулар саналады. 1988 жылы америкалық тәуелсіз зерттеуші және суретші Грегори С. Пол «Әлемнің жыртқыш динозаврлары» атты еңбегін жазды, ол тераподтарға арналған маңызды жұмыстардың бірі болып табылады. Пол топтың ішінде бірнеше радикалды жіктемелер жасады, олардың бірінде ол дромаеозавридтерді Archaeopterygidae отбасына жатқызды. Пол былай деді: <blockquote>Көптеген тераподтар жаңа топтарға біріктірілді, бірақ Археоптерикс пен серпалы тырнақты дромаеозаврларды бір отбасына жатқызу – ең радикалды, бірақ сонымен қатар ең қажеттісі. Дромаеозаврлар мен Археоптерикстің ең ұсақ бөлшектеріне дейін қаншалықты ұқсас екендігіне назар аудару керек. 2012 жылы Тернер және авторлар тобы филогенетикалық талдау жүргізді (111 таксон үшін бағаланған 474 белгілі деректер жиынтығы қолданылды), нәтижесінде Deinonychosauria монофилеттік екендігі анықталды. Алайда, кейінгі зерттеулер дромаеозавридтер мен троодонтидтердің құстарға қарағанда бір-бірімен тығыз байланысты деген гипотезаға күмән келтірді. 2013 жылы Годфройт және авторлар тобы жасаған зерттеу (358 таксон үшін бағаланған 1500 белгілі деректер жиынтығы қолданылды) троодонтидтердің дромаеозавридтерге қарағанда құстарға жақын болуы мүмкін екенін көрсетті; троодонтидтерді монофилеттік Deinonychosauria-да қалдыру үшін талдауда төрт қосымша қадам қажет болды, бұл нәтижеге жететін мүмкіндіктерді азайтты, бірақ оны жоққа шығаруға болмайды. Deinonychosauria бастапқыда троодонтидтерге нақты сілтеме жасамай, құстарға қарағанда дромаеозавридтерге жақын барлық жануарлар ретінде анықталғандықтан, егер Троодонтидтер құстарға жақын болса, онда Deinonychosauria Dromaeosauridae синонимі болып табылады. Авторлар «Археоптеригиформы» орнына «Deinonychosauria» (Deinonychus antirrhopus-қа, үй мысығына қарағанда жақын динозаврлар ретінде анықталған) таңдады.</blockquote>

Сипаттама

Басқа тероподтар сияқты, деинонихозаврлар да екі аяқты, яғни екі артқы аяғымен жүрді. Дегенмен, көптеген тероподтар жерге үш саусағымен тіреліп жүрсе, қазбаланған іздер деинонихозаврлардың екінші саусағын жоғары көтеріп ұстағанын көрсетеді, үшінші және төртінші саусақтары ғана жануардың салмағын көтерді. Бұл функционалдық дидактилия деп аталады. Екінші саусақтың үлкендігі ерекше үлкен, қисық, орақ тәрізді тырнақпен ерекшеленді (жүру кезінде жерден көтеріліп немесе "қайтарылып" алынды). Бұл тырнақ еудромаеозаврлардың ірі денелі жыртқыштарында әсіресе үлкен және бүйірден-бүйірге жалпақ болды. Бірінші саусақ (аллюкс) салыстырмалы түрде кішкентай және дененің ортасына қарай бұрылып орналасқан, бірақ қазіргі құстардағыдай толыққанды кері емес. 2011 жылы Фаулер және әріптестері жариялаған деинонихозавр тырнағының функциясын зерттеудің кең ауқымды нәтижесінде Мэннинг және әріптестерінің бұрынғы зерттеулерінің дұрыс екені және деинонихозаврлардың "орақ тырнақтары" кесу қаруы ретінде тиімді болмайтындығы расталды. Олар түрлі деинонихозаврлардың тырнақтары мен аяқтарының анатомиясын қазіргі құстармен салыстырып, олардың нақты қызметін анықтауға тырысты. Фаулер және әріптестері қазіргі жыртқыш құстардың көптеген түрлерінде де екінші саусақтарындағы тырнақтарының үлкен екенін көрсетті. Қазіргі жыртқыштарда бұл тырнақтар жыртқыштан кіші немесе оған тең өлшемдегі жемді ұстап тұруға көмектеседі, ал құстар өз дене салмағын пайдаланып жемді жерге қадап, тірідей жейді. Фаулер және әріптестері бұл мінез-құлық Deinonychus сияқты дамыған деинонихозаврлардың анатомиясына толық сәйкес келеді деп болжады, олардың бірінші саусақтары сәл қарсы тұрып, аяқтарындағы және бармақтарындағы шеміршектер күшті болды. Бұл дамыған дромаеозавридтердің де өздерін тұрақтандыру үшін қанаттарын аз мөлшерде соғу және құйрықтарын қозғау арқылы жемді жерге қадап, тырнақтарымен ұстап алуға бейімделгенін көрсетеді. Бұл мінез-құлықтың басқа да дәлелдеріне тістердің артқы жиегіндегі үлкен, ілгекті тістілер (етті кесудің орнына жоғары қарай тартып алуға пайдалы) және қанаттарындағы үлкен тырнақтар (құрбанын қанаттарымен орағанда оны маневрлеу үшін) жатады. Бастапқы дромаеозавридтер мен троодонтидтерде аяқтар соншалықты ерекшеленбеген, ал тырнақтары үлкен немесе ілгекті болмаған. Сонымен қатар, аяқ буындары дамыған дромаеозавридтердің қарапайым жоғары-төмен қозғалысына қарағанда кең ауқымды қозғалысқа мүмкіндік берді. Бұл олардың кішкентай жемге бейімделгенін көрсетеді, оны тек ішкі саусақтарымен ұстап алуға болады, ал аяқтарының күшті немесе берік болуын қажет етпейді.