Кіріспе
Кринолин – юбканы кең ұстауға арналған, 19 ғасырдың ортасынан бері әр түрлі кезеңдерде танымал болған қатты немесе құрылымды көйлекше. Бастапқыда кринолин – жылқы шашынан ("крин") және мақта немесе зығырдан жасалған қатты мата, ол ішкі юбкалар мен киімнің астарларын тігуге қолданылды. Крин немесе кринолин термині 21 ғасырда интерфейс пен юбка шеттерін жақтау үшін қолданылатын нейлон қатаю таспасына да қатысты қолданылады. 1850 жылдары кринолин термині көбінесе жылқы шашынан жасалған көйлекшенің сәнді силуэтіне және 1850 жылдардың ортасында оларды ығыстырған дөңгелек юбкаларға қолданылды. Бұл дөңгелек юбкалар формасы мен функциясы бойынша 16-17 ғасырлардағы фардингельге және 18 ғасырлардағы панньелерге ұқсас болды, себебі олар да юбкаларды одан да кеңірек және толық жаюға мүмкіндік берді. 1856 жылдың сәуір айында Парижде Р.С. Миллие және бірнеше айдан кейін Ұлыбританиядағы агенттері патент алған болаттан жасалған шеңберлі кринолин өте танымал болды. Болаттан жасалған кринолиндер жаппай өндірілді, Батыс әлеміндегі зауыттар жылына ондаған мыңдаған дана шығарды. Балық сүйегі, қамыс, гутта-перча және тіпті үрлейтін каучук (табиғи резеңке) сияқты баламалы материалдар да шеңберлер жасау үшін қолданылды, бірақ болат ең танымал болды. Ең кең жерінен кринолиннің шеңбері алты метрге дейін жете алатын, бірақ 1860 жылдардың соңына қарай кринолиндердің көлемі кішірейе бастады. 1870 жылдардың басында кішкентай кринолетта мен турнюр кринолиннің орнын басып алды. Кринолиндерді Батыс әлеміндегі әйелдердің барлық әлеуметтік топтары мен санаттары киді, патшайымдардан бастап фабрика жұмысшыларына дейін. Бұл бұқаралық ақпарат құралдарының, әсіресе "Панч" сияқты сатирикалық журналдардың кеңінен бақылауына және сынауына әкелді. Олар сондай-ақ, дұрыс күтімсіз киген жағдайда қауіпті болуы мүмкін. 19 ғасырдың ортасында мыңдаған әйелдер кең юбкаларының өртке шалынуы салдарынан қаза тапты. Өрттен басқа, басқа қауіптерге машиналарға, арба дөңгелектеріне, желдің соғуына немесе басқа кедергілерге шеңберлердің ілігіп қалуы кірді. Кринолин силуэті 20 ғасырда бірнеше рет қайта жаңғыртылды, әсіресе 1940 жылдардың соңында Кристиан Диордың 1947 жылғы "Жаңа стиль" нәтижесінде. 1950-1960 жылдары юбкаларды пышқындату үшін киінген нейлон және торлы кіші шапандар, тіпті олардың құрылымында шеңберлер болмаған жағдайда да кринолиндер деп аталды. 1980 жылдардың ортасында Вивьен Вествуд мини-криниді, 1980 жылдардың сәніне үлкен әсер еткен шағын ұзындықтағы кринолинді жасады. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында Джон Галлиано мен Александр Маккуин сияқты дизайнерлер жаңартылған кринолин дизайндарымен танымал болды. 1980 жылдан бері және 21 ғасырдың басында кринолин ресми кешкі көйлектерге, тойға арналған көйлектерге және балға киілетін көйлектерге танымал таңдау болып табылады.
A crinoline '/k//r//ɪ//n//.//əl//.//ɪ//n/ is a stiff or structured petticoat designed to hold out a skirt, popular at various times since the mid 19th century. Originally, crinoline described a stiff fabric made of horsehair ("crin") and cotton or linen which was used to make underskirts and as a dress lining. The term crin or crinoline continues to be applied to a nylon stiffening tape used for interfacing and lining hemlines in the 21st century. By the 1850s the term crinoline was more usually applied to the fashionable silhouette provided by horsehair petticoats, and to the hoop skirts that replaced them in the mid 1850s. In form and function these hoop skirts were similar to the 16th and 17th century farthingale and to 18th century panniers, in that they too enabled skirts to spread even wider and more fully. The steel hooped cage crinoline, first patented in April 1856 by R. C. Milliet in Paris, and by their agent in Britain a few months later, became extremely popular. Steel cage crinolines were mass produced in huge quantity, with factories across the Western world producing tens of thousands in a year. Alternative materials, such as whalebone, cane, gutta percha, and even inflatable caoutchouc (natural rubber) were all used for hoops, although steel was the most popular. At its widest point, the crinoline could reach a circumference of up to six yards, although by the late 1860s, crinolines were beginning to reduce in size. By the early 1870s, the smaller crinolette and the bustle had largely replaced the crinoline. Crinolines were worn by women of every social standing and class across the Western world, from royalty to factory workers. This led to widespread media scrutiny and criticism, particularly in satirical magazines such as Punch. They were also hazardous if worn without due care. Thousands of women died in the mid 19th century as a result of their hooped skirts catching fire. Alongside fire, other hazards included the hoops being caught in machinery, carriage wheels, gusts of wind, or other obstacles. The crinoline silhouette was revived several times in the 20th century, particularly in the late 1940s as a result of Christian Dior's "New Look" of 1947. The flounced nylon and net petticoats worn in the 1950s and 1960s to poof out skirts also became known as crinolines even when there were no hoops in their construction. In the mid 1980s Vivienne Westwood designed the mini crini, a mini length crinoline which was highly influential on 1980s fashion. Late 20th and early 21st century designers such as John Galliano and Alexander McQueen have become famous for their updated crinoline designs. Since the 1980s and well into the 21st century the crinoline has remained a popular option for formal evening dresses, wedding dresses, and ball gowns.
Этимология
Кринолин атауы көбінесе латын тіліндегі crinis ("шаш") және/немесе француз тіліндегі crin ("аттың қылы") сөздерінің бірігімінен құралған деп сипатталады; ал латын тіліндегі linum ("жіп" немесе "лен", лен матасын жасау үшін қолданылған) сөзі түпнұсқа матада қолданылған материалдарды көрсетеді. XXI ғасырда "крин" термині әлі де әртүрлі ендегі, қатайту және юбка шеттеріне көлемдік пішін беру үшін қолданылатын, түпнұсқа крин/кринолинмен бірдей мақсатта қолданылатын тоқылған нейлон өрімдерін сипаттау үшін қолданылады. Крин лентасы/көрмесі әдетте мөлдір болады, бірақ ол қара, ақ және қаймақ түстерінде де кездеседі. Оны аттың қылы өрімдері немесе кринолин лентасы деп те атайды.
1850-жылға дейінгі
Кринолин – киген адамның көйлектерін сәнді пішінде ұстап тұруға арналған алғашқы киім емес. Ежелгі Миной цивилизациясының мүсіндеріндегі қоңырау тәрізді көйлектер кринолиндермен салыстырылады, әсіресе олардың пішінін сақтау үшін шеңберлер қажет болды деген болжаммен, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ және бұл теория көбінесе жоққа шығарылады. Кринолиннің алдастарында испандық вердугада, кейіннен фартингейл деп аталған, Еуропада 15-шы ғасырдың соңынан 17-шы ғасырдың басына дейін кең таралған, сондай-ақ 18-шы ғасырда таралған бүйірлік арқандар мен паньелер жатыр. Жылқы шашынан жасалған мата 1829 жылға қарай белгілі болды, ол астарлау және киім тігуге қолданылды. Сол жылы Рудольф Аккерманның «Сән жәшігі» журналында жаңа мата «көрінісі жағынан леноға ұқсамайтын, бірақ өте мықты және берік сипаттама беретін нәзік, мөлдір мата» деп сипатталды. 1839 жылы жылқы шашынан жасалған кринолиннен жасалған юбкалар пайда болды, бұл өте сәтті болды, сондықтан «кринолин» атауы тек материалға ғана емес, жалпы қолдау көрсететін юбкаларға қатысты қолданыла бастады. 1847 жылға қарай кринолин матасын юбка астарының қатайтуы ретінде қолданды, бірақ ағылшын әйелдері юбканың артып бара жатқан салмағынан құлап жатқан бөлек кринолин матасынан жасалған юбкаларды артық көреді. Жылқы шашынан жасалған кринолинге балама ретінде 1842 жылы леди Айлсбери кигендей, қауырсын немесе қауырсынмен толтырылған юбкалар болды. Алайда, киізденген юбкалар 1850-ші жылдардың басына дейін кеңінен таралмады. Шеңберлері бар жасанды кринолин 1850-ші жылдары ғана пайда болды. Элисон Гернсхайм француз өнертапқышы Безансонның Р.С. Миллие болуы мүмкін деп болжайды, өйткені 1856 жылдың шілдесінде патентті олардың британдық агенті К.Амет ұсынған. Диана де Марли, Чарльз Фредерик Уорттың өмірбаянында 1858 жылы кринолин өндірушілерге ғана қызмет көрсететін болат фабрикалары мен кринолиндерден басқа ештеңе сатпайтын дүкендер болғанын атап өтті. Кринолиннің ең маңызды өндірушілерінің бірі – американдықтар құрған және Еуропа мен АҚШ-та филиалдары бар Томсон және компания. Олардың табысының шыңында Томсонның Лондон зауытында бір күнде төрт мың кринолин өндірілді, ал Саксониядағы басқа зауыт он екі жыл ішінде 9,5 миллион кринолин өндірді. 1859 жылы Нью-Йорк фабрикасында мыңға жуық қыз жұмыс істеді, ол аптасына үштен төрт мыңға дейін кринолин шығаруға болат сымдарды қолданды. Ал Манхэттендегі Дуглас және Шервуд фабрикасы бір аптада бір тонна болаттан түтікшелер жасады. Кринолиннің көйлектерді әдеттегі пішінде ұстап тұру үшін жеткілікті қатаң болуы керек, сонымен қатар уақытша пішіннен шығып, кейіннен қайта оралу үшін жеткілікті икемді болуы керек. Үрленетін шеңберлердің идеясы қысқа өмір сүрді, өйткені олар оңай тесіліп, құлауға бейім болды және резеңке өндірісінде күкірт қолданылғандықтан, олар жағымсыз иіс білдірді. Көптеген үлкен кринолин киген әйелдерді көрсететін сахналық фотосуреттер танымал болды, мысалы, көптеген жарияланған бес стереоскоптық көріністердің бірі, бірнеше қызметші қыздардың көмегімен киім киетін әйелді көрсетеді, ол киімін басына көтеру үшін ұзын таяқтарды және оның орасан зор күректі киіміне басқа да тапқыр құралдарды қажет етеді. Мұндай фотосуреттер шындықты дәл бейнелеудің орнына қазіргі заманның карикатураларын қайталайды, олар шолушы нарығына бағытталған. Алайда, кринолиннің көлемі есіктерден өтуде, вагондарға отыруда және жалпы қозғалыс кезінде қиындықтар туғызатыны шындық болды. 1860-шы жылдардың соңында көптеген кринолиндар айтарлықтай азайтылды, бұл туралы Виктория және Альберт мұражайының кураторы музей коллекциясындағы қақпақ кринолиндардың өлшемдерін байқаған кезде айтқан. Кринолетта әлі де 1880-ші жылдардың басында киілген, 1881 жылғы мақалада ол кринолин сияқты «жаман жағынан» проекциялауға қарағанда, тек артқа қарай шығады деп сипатталған. Мүмкін, тірі қалған кіші кринолиндердің кейбіреулері оқшауланған емес, бөлек шапшаңдықтармен бірге киінген болуы мүмкін. 1880 жылдары қақпақ кринолин қайта жаңғыртылды, бұл кезеңнің өте үлкен шатастығына және юбка жиектерін қолдауға арналған. Кринолин туралы сын мақалалар венгр журналы «Az Üstökös» (1858) және болгар журналисі Петко Славейков 1864 жылы жариялады. Осыған ұқсас пікір 1854 жылы жарық көрген орыс әнінде айтылған, онда әнші әйеліне осыны ұнатқанына наразылық білдіреді. Викторияның өзі бұл сәнді жек көргенін айтады, ол «Панч» журналында жарияланған «Ұзақ өмір сүрсін біздің ізгі патшайымымыз/Кринолин кимейтін!» деген әнге шабыттандырды. Гернсхайм патшайымның кринолиндерде суретке түскенін атап өтті және бұл түсініксіздік Викторияның 1858 жылы қызының үйлену тойына келген әйелдерге шектеулі орын болғандықтан, шеңберлерін қалдыру туралы сұранысынан туындады деп болжайды. Кринолинде қызметшілердің киімдері және осыған байланысты әлеуметтік алаңдаушылықтар туралы Джордж Раутледж 1875 жылы жарияланған әдеп нормалары туралы нұсқаулықта айтқан, онда ол Лондон үй шаруашылықтарының жұмыста шеңбер кигеніне сын көзбен қарады. Қызметшілер еденді жуу үшін тізелеп отырғанда, Раутледж олардың шеңберлері көтеріліп, денелерінің төменгі бөлігін көрсеткенін, бұл жігіттер мен басқа да ер адамдардың мазақтауына себеп болғанын сипаттады. Француз социологы және экономисі Фредерик ле Плей 1850 жылдан 1875 жылға дейін француз жұмысшы отбасыларының гардеробтарын зерттеді, онда ол екі әйелдің гардеробында кринолин болғанын анықтады, екеуі де білікті жұмысшылардың әйелдері. Біреуі, әсем киінуге ұмтылған қолғап жасаушының әйелі, екі кринолин мен он бір көйлекке ие болды, бірақ оның күнделікті киімі ағаш аяқ киімдері мен басылған алжапқыштардан тұрды. Алайда, Еуропада және басқа жерлерде кринолин тек бай ақ әйелдер ғана емес, барлық әлеуметтік топтар мен нәсілдік топтарға жататын әйелдердің киімдерінде болды, соның ішінде АҚШ-тың бірінші ханымы Мэри Тодд Линкольн және оның афроамерикандық киім тігушісі Элизабет Кекли, ол Линкольннің көптеген сәнді кринолиндерін жасады. Сонымен қатар, 1863 жылдың 13 ақпанында «Таймс» газетінде 14 жастағы ас үй қызы Маргарет Дейвидің қазасы туралы хабарланды. Оның киімі «кринолинмен кеңейтілген», ол камин алдында тұрып, мантаптағы қасықтарға жетіп алу үшін оттықтан тұтанды және күйік салдарынан қайтыс болды. Оқиғаны бағалаған орынбасар соткер, «мұндай сәннен өлім-жітім көпшілікке жарияланбағанын көруге таң қалды» деп мәлімдеді және «өрттен болған жазатайым өлім, кринолинге байланысты» деген үкім шығарды. Сол жылы осыған ұқсас жағдай тіркелді, 16 жастағы Эмма Муссон оттықтан құлаған көмірдің кринолинін тұтандыруынан қайтыс болды. Бір айдан кейін, 1863 жылдың 8 желтоқсанында Чилидің Сантьяго қаласындағы Иисус компаниясының шіркеуіндегі өрт салдарынан екі-үш мың адам қаза тапты. Қаза болғандардың көп санына себеп әйелдердің кринолин көйлектерін құрайтын өте жанғыш маталар болды. Отқа төзімді маталар қол жетімді болғанымен, олар тартымсыз деп есептелді және танымал болмады. Кринолинмен байланысты басқа да тәуекелдер оның басқа адамдардың аяқтарына, аттың шарабына немесе жиһазға ілігіп қалуы, сондай-ақ кенеттен...
20 ғасыр
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915-1917 жылдар аралығында «соғыс кринолині» сәнге айналды. Бұл стиль кең, толық, тізеге дейінгі юбкаларды қамтыды және практикалық (жүру мен қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ету үшін) және патриоттық деп сипатталды, себебі әдемі киінген әйелдердің көрінісі демалыстағы сарбаздарды көтеріңкі көңілге бөлейтін деп күтілді. Соғыс кринолинінің толық юбкалары 1920 жылдардың стильді киімдерінде сақталды. 1930 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын, Эдвард Молинье сияқты дизайнерлерден түбірлі кринолиннің қайта жаңғыруы болды. Ол күнделікті юбкалар мен кешкі көйлектерге де шеңберлер қосты. Элизабет патшайым және патша ана ретінде дәстүрлі қоңырау тәрізді кринолинді кешкі киім мен мемлекеттік шараларға арналған өзінің сәндік белгісі ретінде қабылдады. 1939 жылы шыққан «Желмен бірге кеткендер» фильмі 1940 жылдың көктемінде американдық модада кринолинді бітіру кешіне арналған көйлектерді танымал етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кринолиндер тағы да Кристиан Диор сияқты дизайнерлермен қайта жаңғырды, оның 1947 жылғы «Жаңа келбеті» толық юбкаларды қатайтылған астыңғы юбкалармен ұстады. Лошек Диордың «Жаңа келбетінде» корсеттер мен кринолиндердің тарихи стильдерін қайта жаңғырту арқылы Белль Эпок дәуірін ашық атап, сәнге постмодернизм идеясын енгізген алғашқы дизайнер болды деп санайды. Кринолиндер 1950 жылдары және 1960 жылдардың басында танымал болды. Бұл киімдер 1970 жылға дейін бірнеше киім дүкендерінде сатылды. Американдық дизайнер Энн Фогарти кринолинді кіші көйлектерден киінген толық юбкалы дизайндарымен ерекше көзге түсті, олар әрқашан қозғалыс пен саяхатты жеңілдету үшін киімнен бөлек болды. 1953 жылы Life журналы Фогартидің 1951 жылғы кринолин дизайны Диордың соңғы коллекциясындағы дизайнмен қалай дәл көшірілгенін хабарлады. Найлон, тор және мақтадан жасалған, тігілген, қабатталған және/немесе қапталған кринолинді кіші киімдер, сондай-ақ интеграцияланған шеңберлері бар юбкалар кеңінен киілді. 1980 жылдардың ортасында Вивьен Вествуд кринолинді қайта қарады, ол «мини-крини» деп атаған мини-күлгін ұзындығы нұсқаларын жасауға «Петрушка» балетінен шабыт алды. Мини-крини силуэті басқа дизайнерлердің жұмысына әсер етті, мысалы Кристиан Лакройдың «пуфбол» юбкалары. Вествудтың шағын крини 1989 жылы екі қарама-қайшы идеалдың бірігуі ретінде сипатталды – кринолин, «шектеу мен ауыртпалық мифологиясын» және «бостандық мифологиясын» білдіретін мини-юбка. XX ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басында Александр Маккуин және Джон Галлиано сияқты дизайнерлер өздерінің дизайндарында кринолиндерді жиі қолданды, 1998 жылы Галлианоның Диор үшін жасаған бір көйлегінің юбкасы 9 футқа дейін жеткен. Галлиано өзінің дизайнын қалыптастыру және оған ықпал ету үшін Кристиан Диордың өзі қолданған кринолиннің алғашқы өндірушілерін арнайы аралады. Маккуин кринолинге қызығушылық танытып, оны өз коллекцияларында жиі атады, оның астындағы торды көрсету үшін былғары шапандарды кесіп тастады немесе күміспен безендірілген металдан жасады. Маккуиннің ең көрнекті кринолин дизайнының бірі ампутацияланған модель Эйми Муллинс моделімен Ник Найттың «Dazed and Confused» сериясындағы фотосуреттерінде көрсетілді, Муллинстің қақпақ кринолині, оның протездік аяқтарын көрсету үшін әдейі киілген, «бөтен еместің билігін ұстап тұру» үшін жүріп жүру аяғы мен қақпақ ретінде ұсынылды. Бұл фотосуреттер 1998 жылдың ең маңызды коммерциялық суреттері деп танылды, бұл Найт пен Маккуиннің сән мен физикалық сұлулық туралы дәстүрлі түсініктерге балама ұсынуға деген құлшынысын білдіреді. 2010 жылы Маккуин қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері Сара Бертон Маккуин бренді үшін кринолиндерді жасау дәстүрін жалғастырды. 1950 және 1960 жылдардағы стильдегі торлы кринолиндер шаршы би мен тығыздау костюмдерінің дәстүрлі элементі болып табылады. Олар сондай-ақ 1950 және 1960 жылдары Viva Las Vegas сияқты рокабилли оқиғаларына қатысу үшін танымал киімдер. Стимпанк қозғалысы сондай-ақ 19 ғасырдағы басқа стиль элементтерімен бірге қақпақ кринолиндерді, мысалы, корсеттер мен бас киімді кию үшін қолданды. Кейбір жағдайларда дәстүрлі арқанды кринолинді 2015 жылдың басында Джорджия университеті арқанды юбкаларды кейбір бауырластық іс-шараларына кимеуді сұрағаны сияқты, олардың Оңтүстік сұлулықтарымен және құл иеленушілермен, жоғары әлеуметтік-экономикалық сыныптармен байланысты болуы мүмкін. Ұсынылған тыйым салудың себебі сол жылдың басында SAE расистік оқиғасымен байланысты болды, бірнеше мақалаларда бұл Грузия университетінің бауырластықтарына нәсілдік сезімталдық айыптарынан сақтануға бағытталған жақсы ниетті әрекет екені айтылды. Арқанды юбкалар мен кринолиндер тарихи кезеңде барлық сыныптар мен әлеуметтік жағдайларға ие қара және ақ әйелдердің екеуі де кигені, және олардың танымал қауымдастырылғандарына қарамастан, Оңтүстік сұлулығының бейнесіне ғана тән емес екені атап өтілді.