Кіріспе
1984 жылы азаматтық соғыс кезінде Израильдің Суданнан Эфиопиялық яһудилерді ( "Бета Израиль" қауымдастығы немесе қарапайым халық арасында "Фалашалар" деп аталатын) жасырын эвакуациялау. "Мосей операциясы" (, Мивца Моше) 1984 жылы аштыққа себеп болған азаматтық соғыс кезінде жүзеге асырылды. Израильдіктер бұл операцияны бастапқыда "Гур Арийе Йегуда" ("Иудея арыстанының баласы") деп атаған, бірақ Біріккен еврейлік апелляциясы оның атауын "Мосей операциясы" деп өзгертті.
Operation Moses (, Mivtza Moshe) was the covert evacuation of Ethiopian Jews (known as the "Beta Israel" community or the derogatory "Falashas") from Sudan during a civil war that caused a famine in 1984. Originally called Gur Aryeh Yehuda ("Cub of the Lion of Judah") by Israelis, the United Jewish Appeal changed the name to "Operation Moses".
Тарих
Бұл операция, құдайлық фигура Мұсаның атымен аталып, Израиль қорғаныс күштері, Орталық барлау агенттігі, АҚШ-тың Хартумдағы елшілігі, жалдамалылар және Суданның мемлекеттік қауіпсіздік күштері арасындағы бірлескен күш-жігер болды. Операция аяқталғаннан кейін жылдар өткен соң, Судан мұсылмандары мен Суданның құпия полициясы да эфиопиялық яһудилердің Суданнан жаппай көшіп кетуіне көмектескені анықталды. «Мұса операциясы» сол кездегі АҚШ-тың босқындар ісі жөніндегі координаторы Ричард Кригердің ойлап тапқан идеясы еді. Кригер эфиопиялық яһудилердің босқындар лагерьлерінде қудалануға ұшырағаны туралы хабардар болғаннан кейін әуе көпірін ұйымдастыру туралы ойға келді және операцияны жеңілдету үшін Моссад және Судан өкілдерімен кездесті. 1984 жылдың қараша айында Израильдің құпия кабинетінің отырысында «Мұса операциясын» жүзеге асыру туралы шешім қабылданды. 1984 жылдың 21 қарашасынан бастап «Транс Еуропалық әуе компаниясы» 8000-ге жуық эфиопиялық яһудиді Суданнан Брюссель арқылы Израильге әуемен тасымалдады, бұл операция 1985 жылдың 5 қаңтарында аяқталды. Сол жеті апта ішінде 30-ға жуық рейспен 200-ге жуық эфиопиялық яһуди бір мезгілде Израильге жеткізілді. «Транс Еуропалық әуе компаниясы» бұрын Суданнан Меккеге қажылық сапарға барған мұсылмандарды тасымалдаған болатын, сондықтан TEA-ны пайдалану осы жартылай құпия операция үшін логикалық шешім болды, себебі ол әуежай қызметкерлерінен күдік тудырмас еді. Бұл операциядан бұрын Израильде шамамен 250 эфиопиялық иммигрант болған. Мыңдаған бета-израильдіктер Эфиопиядан Суданның босқындар лагерьлеріне қашып кетті, бұл сапар әдетте екі аптадан бір айға дейін созылды. Жол бойындағы зорлық-зомбылық пен аурулар салдарынан 4000-қа жуық адамның қаза болғаны есептеледі. Судан Израильге босқындарды эвакуациялауға құпия түрде рұқсат берді. Әуе көпірлері басталғаннан кейін екі күн өткен соң еврей журналистері «мыңдаған эфиопиялық яһудилердің жаппай құтқарылуы» туралы жазды. «Мұса операциясы» 1985 жылдың 5 қаңтарында Израиль премьер-министрі Шимон Перес әуе көпірін растаған пресс-конференциядан кейін аяқталды, бірақ ол адамдардан бұл туралы әңгімелемеуді өтінді. Судан Перес сөйлеуін тоқтатқаннан кейін әуе көпірін тоқтатты, бұл жаңалық араб одақтастарына жетпей тұрып, оны мерзімінен бұрын тоқтатып тастады. Бұл оқиға бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланғаннан кейін араб елдері Суданды әуе көпірін тоқтатуға қысым жасады. Мыңдаған адам Израильге сәтті жеткенімен, көптеген балалар лагерьде немесе Израильге ұшып бара жатқанда қайтыс болды, және олардың ата-аналары олардың денелерін ұшақтан алып түскендері хабарланды. 1000-ға жуық эфиопиялық яһуди қалды, олардың шамамен 500-і кейіннен АҚШ басшылығымен жүргізілген «Жошуа операциясы» кезінде эвакуацияланды. Израильде «көшпелі жесірлер» деп аталатын 1000-нан астам бала болды, олар Африкада қалған отбасыларынан бөлінген, бес жыл өткен соң 1991 жылы «Соломон операциясы» 14 324 яһудиді Израильге жеткізді. 1991 жылғы «Соломон операциясы» Израильге диктаторлық үкіметтің басшылығымен 26 миллион доллар тұсқа бітті, ал «Мұса операциясы» Израильдің басқа елдердегі яһудилерге көмек көрсету үшін жүргізген барлық құтқару операцияларының ең арзан операциясы болды.
Operation Moses ended on Friday, January 5, 1985, after Israeli Prime Minister Shimon Peres held a press conference confirming the airlift while asking people not to talk about it. Sudan killed the airlift moments after Peres stopped speaking, ending it prematurely as the news began to reach their Arab allies. Once the story broke in the media, Arab countries pressured Sudan to stop the airlift. Although thousands made it successfully to Israel, many children died in the camps or during the flight to Israel, and it was reported that their parents brought their bodies down from the aircraft with them. Some 1,000 Ethiopian Jews were left behind, approximately 500 of whom were evacuated later in the U. S. led Operation Joshua. More than 1,000 so called "orphans of circumstance" existed in Israel, children separated from their families still in Africa, until five years later Operation Solomon took 14,324 more Jews to Israel in 1991. Operation Solomon in 1991 cost Israel $26 million to pay off the dictator led government, while Operation Moses had been the least expensive of all rescue operations undertaken by Israel to aid Jews in other countries.
"Көкпел қанаты" операциясы 2010; 20152022
2010 жылдың 14 қарашасында Израиль кабинеті қосымша 8000 фалаш мураның Израильге көшіп келуіне рұқсат беру жоспарын мақұлдады. 2015 жылы Эфиопиядағы еврейлердің саны 4000-қа жеткен. 2015 жылдың 16 қарашасында Израиль үкіметі келесі бес жылда соңғы топтың көшіп келуіне рұқсат беру туралы бірауыздан шешім қабылдады, бірақ Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, олардың қабылдануы сәтті еврей дініне өту процесіне байланысты болады. 2016 жылдың сәуір айында келесі 5 жыл ішінде барлығы 10 300 адамның Әлияға қатысатыны жарияланды. 2021 жылдың 11 наурызында 300 эфиопиялық еврей Израильге келді – 2020 жылдың желтоқсан айында басталған «Тзур Израиль» операциясы аясындағы 2000 еврейдің соңғысы. 2021 жылы Эфиопияда қалған еврейлердің саны шамамен 100 адамды құрады. 2022 жылдың 2 ақпанында Израиль Жоғарғы Соты Эфиопиядан Әлияны тоқтатты. 2022 жылдың 1 маусымында 180 эфиопиялық еврей «Зур Израиль» операциясы аясында Израильге көшіп келді, бұл Эфиопиядағы 3000 еврейді Израильдегі туыстарымен қайта қосуға бағытталған. 2022 жылдың 14 маусымына дейін 500 эфиопиялық еврей Израильге Әлия жасады.
Мәдени сілтемелер
Бұл операция румындық Раду Михайлеанудың "Тірі қал және бол" атты израиль-француз фильмінің тақырыбы болды. Фильм эфиопиялық бала туралы, оның христиан анасы оны еврей ретінде көрсетіп, Эфиопиядағы ашаршылықтан қашу үшін еврейлермен бірге Израильге көшіруге мүмкіндік жасайды. Фильм 2005 жылы Копенгаген халықаралық кинофестивалінде "Үздік фильм" сыйлығын жеңіп алды. Макс Брукстің "Z әлемдік соғысы" кітабында Африка еврейлерін Израильге, атаулы эпидемияның басталуына жауап ретінде эвакуациялау "Мосей II операциясы" деп аталады. "Қызыл теңіз суға түсу курорты" фильмі Мұса және Жошуа операцияларының оқиғаларына шала негізделген.