Кіріспе

Түндік мифологиялық тіршілік иесі – мифтік тіршілік иесі томте/ниссе.

Ниссе ( , ), томте, томтениссе немесе тонтту – қазіргі уақытта қысқы күннің тоқырауымен және Рождество мезгілімен байланысты скандинавиялық фольклордағы мифологиялық тіршілік иесі. Олар көбінесе бойы шағын, ұзын ақ сақалы бар және сұр, қызыл немесе басқа да жарқын түсті конус немесе тоқылған бас киім киген болып сипатталады. Сыртқы түрі жиі бақша гномына ұқсас келеді. Ниссе – скандинавия фольклорындағы ең танымал тіршілік иесінің бірі, және ол скандинавия әдебиетінің көптеген туындыларында кездеседі. 19 ғасырда фольклорды романтизациялау және жинау арқасында ниссе кең танымалдылыққа ие болды.

Тарих және мәдени маңызы

Дәстүр бойынша, ниссе шаруашылықтағы үйлер мен қораларда тұрады және олардың құпия қорғаушысы болып табылады. Жақсы қарайтын болса, олар отбасы мен малды жамандықтан және бақытсыздықтан сақтайды, сондай-ақ шаруа жұмысына көмектеседі. Бірақ олардың шаршаңқы мінезді екені белгілі, әсіресе ренжігенде. Егер оларды қорласа, олар көбінесе әртүрлі ойын-қалжыңдар жасап, заттарды ұрлайды, тіпті малға зиян келтіріп немесе өлтіруі мүмкін.

Сыртқы келбеті

Ниссе/томте көбінесе кішкентай, қарт адам ретінде (өлшемі бірнеше дюймнен ересек адамның жартысына дейін) суреттелген, көбінесе толық сақалымен; дәстүрлі шаруа киімімен киінген, белдеумен бекітілген жүн жейде және тізелік шалбар мен жорабынан тұратын киім. Бұл XVII ғасырда Скандинавияның ауылдық аймақтарындағы ерлердің әдеттегі киімі болды, бұл ниссе идеясының қашан тарағанын көрсетеді. Дегенмен, халық аңыздарында ол ересек адамнан әлдеқайда үлкен пішінге айнала алатын пішін өзгертуші деп есептеледі, ал басқа аңыздарда ниссенің жалғыз, Циклоп көзі бар деген сенім бар. Қазіргі Данияда ниссер көбінесе сақалсыз, сұр және қызыл жүннен тігілген киімдермен және қызыл бас киіммен көрінеді. Нисерлердің иллюзия жасауда шебер және кейде өздерін жасыра алатынына сенеді, сондықтан оның сыртқы түріне қарамастан, оны көру мүмкіндігі аз ғана уақытқа ғана созылады. Норвегиялық фольклорында оның төрт саусағы бар екені, ал кейде құлақтары үшкір, ал көздері мысықтар сияқты қараңғыда жарықты шағылыстырады деп айтылады.

Биіктігі

Томтелердің бойы бір метрден кем емес, бірақ екі метрден аспауы мүмкін, – делінген бір швед-американдық деректе. Олар немқұрайлылыққа, дұрыс құрмет көрсетпеуге және жалқау шаруаларға оңай ренжігіш. Ферманың қорғаушысы және малдың қамқоршысы ретінде, олардың жаман әрекеттері үшін жазалау құлаққа қатты соққы сияқты ұсақ қалжыңдардан бастап, малдарды өлтіру немесе ферманың байлығын құрту сияқты ауыр жазаларға дейін жетеді. Ниссе үшін дәстүрлерді сақтау маңызды деп саналады, өйткені олар өз шаруашылықтарындағы істердің өзгеруін ұнатпайды. Олар сондай-ақ әдепсіздікке оңай ренжігіш; шаруалардың ант-қасам етуі, амбарларға зәр тастауы немесе жануарларға жақсы қарамайтын болса, томте/ниссе оларды қатты ұрып-соғуы мүмкін. Егер біреу ниссе үйінде еденге бірдеңе төгіп алса, төмендегі томтеге ескерту айқайлау дұрыс саналады. Сондай-ақ, адамдар ниссеге сыйлықтармен қуаныш сыйлауы керек (Блотқа қараңыз) – дәстүрлі сыйлық Рождество қарсаңында қамырдан жасалған тағамды ұсыну. Егер томтеге сыйлық берілмесе, ол фермадан немесе үйден кетуі мүмкін немесе сиырдың құйрығын қорада байлау, заттарды аударып қою және нәрселерді бұзу сияқты жамандықтар жасауы мүмкін (тролль сияқты). Ниссе қамырын маймен жегенді жақсы көреді. Көп айтылатын әңгімеде, олар "томте құдайлары" деп аталған (Аян кітабы, VI кітап, 78 тарау). Халық ауыз әңгімелері томте туралы басқа да жағымсыз сенімдерді қосты, мысалы, фермада томте болу жаныңыздың тағдырын қауіпке ұшыратады немесе томтені фермаңызға тарту үшін христиандық емес рәсімдерді орындау керек деп ойлады. Ниссе фермаға көрінбейтін еңбегі арқылы байлық әкелуге бейім деген сенім көршілер арасындағы қақтығыстарға да себеп болуы мүмкін. Егер бір шаруа басқаларынан жақсы жағдайға жетсе, біреу оның фермасында ниссе бар екенін, "құдайға қарсы" жұмыс істеп, көршілерден ұрлап жатыр деп айтуы мүмкін. Мұндай қауесет айыпталушы шаруа үшін өте зиянды болуы мүмкін, инквизиция кезінде жасалған сиқыршылық айыптамаларына ұқсас.

Ұқсас фольклор

Нисса басқа скандинавиялық уайттармен көптеген аспектілерімен ортақ, мысалы шведтік вёттар (Ескі норвегиялық vættr), даниялық вёттер, норвегиялық веттер немесе туссер. Бұл жандар әлеуметтік, ал нисса әрқашан жалғыз (бірақ қазір көбінесе басқа ниссалармен бейнеленеді). Ниссаның синонимдері: *gårdbo* ("(ферма) аула тұрғыны"), *gardvord* ("аула күзетшісі", *vörðr*-ге қараңыз) барлық скандинавия тілдерінде, және *god bonde* ("жақсы фермер"), *gårdsrå* ("аула рухы") швед және норвегия тілдерінде, ал норвегия тілінде *fjøsnisse* ("қора гномы"). Томте де кемеге үйленуі мүмкін, онда ол *skeppstomte* немесе *skibsnisse* деп аталды. Финляндияда саунада *saunatonttu* болады. Оңтүстік Ютландия/Шлезвиг аймағында, Дания-Германия шекарасында кең таралған *Nis Puk* та бар. Басқа еуропалық фольклорда ниссаға ұқсас көптеген жандар бар, мысалы шотланд және ағылшын брауни, Нортумбриялық ағылшын хоб, Девон пиксисі, неміс Хайнцельманншен, голланд кабутер немесе славян домной. Фолклордағы *Nisse god dräng* ("Нисса жақсы жігіт") сияқты тіркестер Робин Гудфеллоуды еске түсіреді. Томтемен бірге тағы бір мифологиялық жаратылыс: Юль ешкісі (*Julbocken*). Олар Рождество қарсаңында үйлерге келіп, сыйлықтар таратады. Нисса есіктің алдына сыйлықтарды жеткізеді, қазіргі дәстүрдегі Санта Клаус сияқты үйге кіріп сыйлықтарды береді. Томте/нисса көбінесе Скандинавиядағы танымал Рождество символы – шошқамен бірге көрінеді, бұл құнарлылық пен шаруа қожалығын қорғаумен байланысты болуы мүмкін. Томте/ниссеге көрсеткен қызметтері үшін алғыс ретінде май қосылған қамырды қалдыру қалыпты жағдай. 1840 жылдары Данияда ферманың ниссесі Рождество сыйлықтарын әкелуші болып, *julenisse* (Юль Ниссе) деп аталды. 1881 жылы швед журналында Виктор Ридбергтің "Томтен" поэмасы жарық көрді, онда томте суық Рождество түнінде өмір мен өлім сырларын ойлайды. Бұл өлеңде Дженни Нистрем бұл дәстүрлі швед мифтік кейіпкерін алғаш рет бейнеледі, оны ақ сақалды, қызыл бас киімді, достық тұлғаға айналдырды, ол содан бері Рождествомен байланысты. Одан кейін, Санта Клаус дәстүрінің және жаңа даниялық дәстүрдің әсерінен, Швецияда *jultomte*, Норвегияда *julenisse* деп аталатын нисса/томте нұсқасы дәстүрлі Юль ешкісінің орнына Рождество сыйлықтарын әкеле бастады. Бірте-бірте коммерция оны американдық Санта Клаусқа ұқсата түсті, бірақ шведтік *jultomte*, норвегиялық *julenisse*, даниялық *julemand* және фин тіліндегі *joulupukki* (Финляндияда оны әлі де Юль ешкісі деп атайды, бірақ жануарлық белгілері жоғалып кеткен) жергілікті мәдениетке байланысты ерекшеліктері мен дәстүрлерін сақтайды. Ол Солтүстік полюсте емес, жақын орманды жерде, Данияда Гренландияда, ал Финляндияда Лапландияда тұрады. Ол түндік жақтағы мұржадан емес, алдыңғы есіктен кіріп, балаларға сыйлықтарды тікелей жеткізеді, дәл Юль ешкісі сияқты. Ол семіз емес, тіпті қазір кейде санамен жүреді, санасын керуенге жегіп, бірақ оның керуендері ұшпайды, ал Швецияда, Данияда және Норвегияда Рождество қарсаңында оған әлі де қамырды қояды. Ол әлі де Рождестволық ашық хаттарда және үй мен бақты безендіруде Дженни Нистремнің қиялындағы кішкентай адам ретінде бейнеленеді, көбінесе жылқымен немесе мысықпен, немесе ешкіге мініп немесе ешкі тартқан санамен жүреді, және көптеген адамдар үшін фермалық томте идеясы әлі де сақталады, егер тек қиял мен әдебиетте болса. Швеция тілінде *tomte* сөзін қолдану қазір біршама түсініксіз, бірақ көбінесе *jultomten* (анықталған мақала) немесе *tomten* (анықталған мақала) туралы айтқанда, қазіргі заманғы нұсқаға сілтеме жасалады, ал *tomtar* (көпше) немесе *tomtarna* (көпше, анықталған мақала) туралы айтса, ол дәстүрлі *tomtar*-ды білдіруі мүмкін. Дәстүрлі *tomte* сөзі идиомада сақталады, ол мүлікті күтіп ұстайтын адамға (*hustomten*) қатысты, сондай-ақ біреудің ғимаратында құпия түрде жақсылық жасайтын адамға, мысалы, кір жуатын киімді ілу сияқты. Адам өздері үшін тазалау үшін кішкене үй шаруасын тілеуі мүмкін. Жазушы Ян Бретттің "Хеджидің таңғажайыпы" атты балалар әңгімесінің бірінде Томте басты рөлді ойнайды. Томтеннің көмекшілері бар деген ағылшын тіліндегі түсінікті бейімдегенде (кейде шеберханада), *tomtenisse* Рождество эльфіне сәйкес келуі мүмкін, оны толықтай алмастыра алады немесе аударма жағдайында эльфке ұқсас бейнелеулерге өз атын бере алады. *Nisser/tomte* көбінесе Рождестволық телесериалдарда және басқа да заманауи көркем әдебиеттерде пайда болады. Кейбір нұсқаларында томте өте кішкентай болып бейнеленеді, ал басқаларында адам мөлшерінде болады. Нисса әдетте адамдардан жасырынып өмір сүреді және көбінесе магияны қолдана алады. 2018 жылғы "Хильда" анимациялық сериалы, сондай-ақ оған негізделген комикстерде нисса түр ретінде бейнеленеді. *Tontu* атты нисса кейіпкері басты кейіпкердің үйінде көрінбейтін кішкентай, жүнді адам ретінде бейнеленеді.

Бақ жұлдызы

Нисса немесе томтаға дәстүрлі түрде таңылған сыртқы келбеті, сыртта қолданылатын бақша гномының мүсініне ұқсайды, олар өз кезегінде швед тілінде trädgårdstomte, дания тілінде havenisse, норвег тілінде hagenisse және фин тілінде puutarhatonttu деп аталады.