Кіріспе

Индуизмнің ежелгі санскрит жазбаларының бірі – Майтраяния Упанишад (Maitrāyaṇīya Upaniṣad) – Яджурведаның ішінде орналасқан ежелгі санскрит мәтіні. Ол сондай-ақ Майтри Упанишад (Maitrī Upaniṣad) деп те аталады және 108 Упанишадтың Муктика канонында 24-ші орынды иеленеді. Майтраяния Упанишады Яджурведаның Майтраяна мектебімен байланысты. Майтраяния Упанишадының мерзімі даулы, бірақ ол көбінесе Упанишадтардың соңғы кезеңінде жазылған туынды деп есептеледі. Майтраяния Упанишады жеті Прапаткадан (сабақтардан) тұрады. Бірінші Прапатка – кіріспе, ал келесі үш Прапатка сұрақ-жауап түрінде құрылып, Атманға (Өзіне) қатысты метафизикалық мәселелерді талқылайды. Бесіншіден жетінші Прапаткаға дейін қосымша материалдар берілген. Майтри Упанишады – маңызды көне мәтін, кеңейтілген нұсқасында буддизмде, индуизмнің Самкхья және Йога мектептерінің элементтерінде, сондай-ақ Ашрама жүйесінде кездесетін теорияларға сілтемелер жасайды. Мәтін Anyatrapyuktam (немесе Ityevam Hyaha) тәжірибесімен де ерекшеленеді, яғни ол ежелгі санскрит мәтіндеріне сілтемелер мен авторлық құқықтарды қосатын ең ерте мәтіндердің бірі. Упанишадтың бастауы, әлдебір ежелгі үнді ғалымы Майтраның (кейде Майтри немесе Майтрея деп жазылады) есімімен байланысты болуы мүмкін, соның салдарынан мәтін Майтри немесе Майтра Упанишады деп те аталады. Ван Бюитенен шығармада әртүрлі топтар мен жеке тұлғалар әр уақытта жазған кем дегенде бес құрастыру қабатын анықтады. Упанишадтардың мерзімін талқылағанда, Оливель Майтри Упанишадын нақты атамаған, бірақ негізгі Упанишадтардың соңғы тобының «біздің заманымыздың басынан ертерек болмауы мүмкін» екенін атап өтті. Махони бұрынғы мерзімді ұсынады, Прашнаны Майтри және Мандукия Упанишадтарымен бірге б.з.д. IV ғасырының басында пайда болған мәтіндер ретінде қарастырады. Джаятиллек: «Буддизм Майтри Упанишадынан уақыт жағынан көп айырмашылығы жоқ, бірақ одан бұрын пайда болған». Накамура: «Буддалық ықпал Майтри Упанишадында (қолданылған сөздерден) көрінсе де, Махаяна буддизміне тән терминдер мен өрнектер әлі (онда) пайда болған жоқ». Филипс, керісінше, Майтри Упанишады буддалық Пали канондық мәтіндері жазылғанға дейін және сол шамада жазылғанын көрсетеді. Ол Филипспен ұқсас көзқарас ұстанады, Майтридің мерзімін ежелгі Упанишадтардың бесінші тобына және Бас Упанишадтардың соңғысына жатқызады. Коуэлл де Майтри Упанишады соңғы кезеңнің Упанишады деп санайды, оның кейінгі бөлімдері салыстырмалы түрде жаңа, себебі мәтіндердегі құрылымдық және стильдік айырмашылықтар, Пуна қолжазбасы, Калькутта (Колката) қолжазбасы, Экштейн қолжазбасы, Бернелл қолжазбасы және басқа қолжазбалардағы сәйкессіздіктер, сондай-ақ қолжазбалардың кейбір нұсқаларында Вайшнавизмнен үзінділердің енгізілуіне байланысты. Юм оны «Он үш негізгі Упанишадтар» тізіміне қосады.

Мазмұны

Майтри Упанишада Атманның (Өзіндік) мәні мен табиғатын, «қалай қуанышқа қол жеткізуге болады?» және «адам қалай мокшаға (бостандыққа) ие болуы мүмкін?» деген сұрақтарды қарастырады; кейінгі бөлімдерінде осы сұрақтарға мүмкін болатын жауаптар талқыланады.

Әр адамның өзіндік болмысы бар, ол - тыныштық, ең жоғарғы жарық, ғаламдық шындық.

Сакайяния Майтри Упанишаданың 2.2-аятында патшаның сұрағына жауап беріп, әрбір адамның ішінде Атман (Өз-өзі) бар екенін, және ол "қозғалмай тұрып қозғалатын" (әр жерде бар) ең ішкі болмыс екенін, ол білімсіздік пен жаңылыстың қараңғылығын сейілтеді, тыныш, өлмейтін, қорқынышсыз және ең жоғары нұрға ұмтылады. Майтри Упанишада бұл барлық Упанишадтардың мәні екенін айтады. Юм жоғарыдағы сұрақтың құрылымы ерекше екенін атап көрсетеді, себебі ол ежелгі үнді философияларында кездесетін үштік ойдың үш тобын қамтиды – ведалық үштік, түрлі индуизм мектептеріндегі философиялық үштік және брахмандық үштік. 5.1-тармаққа енгізілген Куцаяна гимнінде Өз-өзі жасырын, өзгермейтін шындық, тыныш, шексіз, бастауы да, соңы да жоқ деп айтылады. Бұл пантеистік гимнде Өз-өзі Брахма, Вишну, Рудра, Праджапати, Агни, Варуна, Ваю, Индра, Ай, Анна (Тағам), Яма, Жер деп аталады. Упанишадтың 5.2-параграфы индуизмнің Самкхья мектебінің Гуна теориясын бекітеді. Мәтінде айтылғандай, бастапқыда ғалам тек қараңғылық (Тамас) болды. Брахман Тамасты айырмашылыққа итермеледі, осылайша құштарлық (әрекет ретінде әрекет, Раджас) пайда болды. Брахман Раджасты одан әрі айырмашылыққа итермеледі, осылайша тазалық (дұрыс әрекет, шындық, Саттва) пайда болды. Осы үш гунаның барлығының ішінде бар. Тамастың Брахмандық сипаты – Рудра. Раджастың Брахмандық сипаты – Брахма. Саттваның Брахмандық сипаты – Вишну. Ішкі Өздің болуын тек қорытуға болады, ал сыртқы Өзді сезінуге болады. Сыртқы Өз – ішкі Өздің дәлелі, ал ішкі Өз – сыртқы Өздің дәлелі. Уақыт (кала) сияқты, күннің отты күші барлық тіршілік иелерін және сыртқы әлемді тағам ретінде жұтады, дейді Упанишад. Сондықтан сыртқы және ішкі Өз – бір және соның өзі. Дыбыс – Өздің денесі және ол үш түрде көрінеді: жыныстық дене ретінде – әйел, еркек, бейтарап; нұрлы дене ретінде – Агни, Ваю және Адитья; құдайлық дене ретінде – Брахма, Рудра және Вишну; ауызды дене ретінде – Гархапатия, Дакшинагни және Ахавания; білімді дене ретінде – Риг, Саман және Яджур; әлемдік дене ретінде – Бхур, Бхувах және Свах; уақыттық дене ретінде – Өткен, Қазіргі және Болашақ; жылулық дене ретінде – Тыныс, От және Күн; өсулік дене ретінде – Тағам, Су және Ай; ойлық дене ретінде – интеллект, сана және жан. Брахман екі формада бар – материалдық және материалдық емес, пішінсіз. Материалдық форма өзгергіш, шын емес. Материалдық емес пішінсіз өзгермейді, шын. Өлмейтін пішінсіз – шындық, шындық – Брахман, Брахман – нұр, нұр – Күн, ол Өз ретінде Ом дыбысы. Әлем – Ом, оның нұры – Күн, ал Күн – Ом дыбысының нұры. Ом туралы ойлау – Брахман Атманды (Өзді) тану және ойлау. Күн – Савитри, сондықтан Өзін жақсы көретін адам Күннің шарапатын жақсы көреді. Содан кейін мәтінде Риг Веда 3.62.10-нан Савитри тармағының мағынасы түсіндіріледі, оның "Күн біздің ойларымызды шабыттандырсын, оларды ынталандырсын" дегеніне баса назар аударылады. Ойлау – бұл медитация, дейді Майтри Упанишаданың 6.7-параграфы. Күнге құлшылық ету – Өзіңе құлшылық ету. Өз сезімі мүшелердің артында, бірақ адамның сезім қабілетінен де жоғары, ол себеп, салдар және әрекеттен тыс таза бірлік.

Қосымша: Білім түрлері, барлық құдайлар тек Өзіндікінен басқа ештеңе емес, бұл Өзіндік әрбір адамның ішінде - Алтыншы Прапатка

Майтри Упанишада білімнің екі түрі бар екенін мәлімдейді: жеке және объективті. Жеке білім – адамға байланысты сыртқы әлем туралы, ал объективті білім – Өзіндік пен әлемнің ішкі, жасырын қағидалары туралы. Адамның Өзі жеке және объективті білімді тануға қабілетті. Адамның Өзі сан алуан құдайлар мен күштермен бірдей: Исана, Самбху, Бхава, Рудра, Пражапати, Вишваридж, Хирьяньягарбха, Сатьяма, Прана, Хамса, Састри, Вишну, Нараяна, Арка, Савитри, Дхатри, Видхатри, Самрадж, Индра, Инду және Күн.

Қосымша: Тамақ, уақыт туралы метафоралық теория - Алтыншы Прапатка

Майтри Упанишадтың 6.9–6.17-тараулары үш бөлімнен тұратын, барлығы тағамның метафизикалық түсіндіріліміне қатысты. Бұл, «Чандогья Упанишадтың» 5-тарауындағы «тағам» туралы көне метафоралық әңгімелесумен байланысты. Барлық нәрсе басқа нәрсеге тағам, ал тағам ішу Упанишадада құдайға сыйынғандай, Өзінің Өзіне шалиған құрбандық ретінде сипатталады. Тағам туралы әңгімелесудің бірінші бөлімінде, бөлім адамның өз денесін діни ғұрыптың бір түрі ретінде тамақтандыруды талқылайды және «тағам тілегі» аталған гимнді қамтиды, ол Атманды оқушыны қуантуға, сондай-ақ әлемдегі барлық тіршілік иелерін қуантуға шақырады. Екінші бөлімінде Упанишада Брахманның айқын формасын тағам деп атайды, содан кейін тағамды жеушіден ажыратады және метафоралық тұрғыдан тағамның барлығын өмірдің мәніне, Пракритиге (табиғат) және Пурушаға (жаңару) бейімдейді. Ол уақыт пен уақытсыздықты өзгермелі шындық және өзгермейтін Брахман ретінде символдық түрде бейімдейді. Упанишаданың алтыншы Прапаткасында Кала (Уақыт) туралы әңгімелесуде әртүрлі идеялар жинақталған. Бөлімде Уақыт және Уақыт емес ұғымдары бар, олар Брахманның екі түрі ретінде қарастырылады, бұл Упанишаданың Материалдық және Материалдық емес әлем туралы бұрынғы әңгімелесуін көрсетеді. Ол Уақыт емес уақытты «күн пайда болғанға дейін болған нәрсе», ал Уақытты «күн пайда болуымен басталған нәрсе» деп анықтайды. Уақыт ерекшеленбейді, ал Уақыт бөлінеді. Жыл – уақыттың мүсіні. Упанишада айтуынша, уақыт барлық нәрсені жетілдіреді. Күн – уақыттың негізі, Күн – Брахманның Өзі (Атман). Брахман – мәңгілік, шексіз, туылмаған, өлшенбейтін, шексіз, уақыттан бұрын болған, күндегі жарық, түтінсіз оттағы түстер, және барлығы тек соның бір бөлігі, жалғыз. Катха Упанишада мен Шветашватара Упанишадамен бірге Майтри Упанишада Йога теориясының ең ерте белгілі сипаттамаларын ұсынады. Алты түрлі йоганы тізімдегеннен кейін, Упанишада өзіңді тану жолының – Өзің және Брахман туралы йогалық медитация екенін айтады. Бұл медитация «барлық нәрсені мәңгілік, ең жоғары Атманға біріктіретін» жағдайға жеткізеді. Осылайша, Атманды білетін адам, мәтінде айтылғандай, жақсылыққа, бостандыққа, шексіздікке және бақытқа ие болады. Упанишада адамның санасы оның құлдыққа түсуінің де, бостандыққа жетуінің де себебі екенін мәлімдейді. Сезімдердің нысандарына бағынған сана иесі бостандыққа ие емес, ал өзінің санасымен басқарылатын адам бостандыққа (мукти) жетеді.

Қосымша: "Өз-өзің шексіз және бүкіл әлемде бірлік бар" - Жетінші Прапатака

Майтраяния-Упанишаданың жетінші Прапаткасында "Өз-өзі" – "әр нәрсенің ең ішкі мәні", ол шексіз және бір Брахманның көрінісі екені айтылады. Ол – Өз-өзі, ол терең, ол таза, ол жарқын. Өз-өзі тыныш, қорқынышсыз, қайғысыз, сөзбен сипаттауға келмейтін қуаныш. Ол – зиялы, шыдамды, ақиқат, үйлесімді. Ол өзіне жетеді, ол тұрақты, ол өлмейді, ол шексіз. Ол – Өз-өзі, ол – Ие, ол көптеген түрде көрінеді, олардың бәрі бірегей және бірдей.

Қосымша: Жалған ұстаздардан және Ведаға жат ілімдерден сақтан; өз ақиқатыңды ізде - Жетінші Прапатка

Майтри Упанишаданың соңғы қосымшасы – Ведалық ілімдері мен оның Жекелік туралы доктринасына қарсы шыққан философияларға қарсы пікір таласы. Ал Джаятиллеке буддизмнің осыған ұласатын ықтимал нысана екенін айтады. Бұл жалған ұстаздар тобында Ведаларды бұрмалап көрсетушілер, алдамшы айналма пікірлер, жалған мәлімдемелер, дұрыс емес ойлау және Ведалық әдебиетке қарсы қисынсыз мысалдарды қолдану стратегиясын жасағандар бар. 7.9 және 7.10 бөлімдерінде Упанишада Катха Упанишадаға сілтеме жасайды және адамның білім мен білімсіздікті, нақтылық пен иллюзияны, шындық пен жалғанды білуге ұмтылуы керектігін ұсынады. Майтри Упанишада былай дейді: "Өзі соқырдың басшылығымен соқыр болмаңдар".

Буддизм ілімдерімен ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Майтри Упанишада буддалық ілімдердің ықпалына түскендігін немесе кем дегенде олармен таныс екендігін көрсетеді. Рис Дэвис шамамен 100 жыл бұрын Майтри Упанишадада "самадхи" терминінің санскрит тіліндегі ең ерте қолданылуын, осы сөздің буддизмнің ерте мәтіндерінде де кездесетінін айтқан. Дегенмен, медитация және бірігу ұғымы "самадхи" терминінің жазбаша қолданылуынан әлдеқайда бұрын пайда болған. "Бірігу" идеясы, "самадхи" түбірімен немесе оған байланысты сөздермен білдірілген, индуизмнің ең көне және ең ұзақ Упанишадасы – Брихадарняка Упанишадасында кездеседі. Майтри Упанишада мен ең ерте буддалық мәтіндер арасында көптеген басқа да сөздер мен идеялар ортақ. Бұл секталық сілтеме Карвака, Адживака, буддизм, джайнизм немесе ежелгі Үндістанда болған тағы бір белгісіз ойлар мектебі болуы мүмкін. Жаятиллеке Майтри Упанишададағы бұл сілтеме, көбінесе буддистерге қатысты болуы мүмкін дейді, себебі:

Анатман мен Ниратман

Ниратман термині Майтраяния Упанишадасында 6.20, 6.21 және 7.4-аяттарда кездеседі. Ниратман сөзбе-сөз "өзі жоқ" дегенді білдіреді. 6.22 және 6.23-аяттарда дыбысты Брахман (Ом, сабда Брахман, кіші Брахман) және дыбыссыз Брахман (бос, асабда Брахман, үлкен Брахман) талқыланады, содан кейін екеуін де тану қажеттігі туралы оқытылады. Ниратман тұжырымы буддизмнің анатта (анатман) доктринасына ұқсас деп түсіндірілген. Дегенмен, онтологиялық тұжырымдар әртүрлі. Томас Вуд Упанишадада "барлықтың өзі" (сарвасатман) сияқты түрлі жағдайлардың көптеген оң және теріс сипаттамалары Майтраяния Упанишадасында "Ең жоғары Өзім" тұжырымын біртұтас емес деп түсіндіру үшін қолданылатынын айтады.

Қабылдау

Майтри Упанишада буддизм мен индуизмді салыстырмалы түрде зерттеуде жиі сілтеме жасалатын мәтін, сондай-ақ олардың бір-біріне ықпал ету мүмкіндігі де қарастырылады. Монир Уильямс индуизм мен буддизм арақатынасын қарастырғанда Майтраяния Упанишаданы, басқа Веда әдебиеттерімен бірге, атап өткен. Йога теориясының ең алғашқы талқылауларын зерттеуде Майтри Упанишада ең көп сілтеме жасалатын мәтіндердің бірі болып табылады.