Кіріспе

Шотланд жазушысы (1883–1972)

Эдвард Монтегю Комптон Маккензи (17 қаңтар 1883 – 30 қараша 1972) – көркем әдебиет, өмірбаян, тарих және мемуарлар жазған, сондай-ақ мәдени сыншы, әңгімеші және өмір бойы шотланд ұлтшылы болған шотланд жазушысы. Ол 1928 жылы Хью МакДиармид, Р. Б. Каннингхем Грэм және Джон МакКормикпен бірге Шотландия Ұлттық партиясын құрушылардың бірі болды. 1952 жылы ол рыцарь дәрежесіне ие болды.

Өмірбаян

Эдвард Монтегю Комптон Маккензи Англияның Дарем графтығындағы Вест-Хартлпул қаласында, актерлік отбасы Маккензилердің құрамында дүниеге келді. Оның көптеген мүшелері Комптонды сахналық әуесқой аты ретінде пайдаланды, бұл оның ағылшын әдесі Генри Комптоннан басталып, ол Виктория дәуірінің танымал Шекспир актері болған. Оның әкесі Эдвард Комптон Маккензи, анасы Вирджиния Фрэнсис Бейтман актерлер және театр труппаларын басқарған; оның әпкесі Фэй Комптон (оның ұлы Энтони Пелиссиер, Комптонның сіңілі баласы) Дж.М. Барридің көптеген пьесаларында, соның ішінде «Питер Пэн» спектаклінде де ойнады. Ол Лондондағы Сент-Пол мектебінде және Оксфордтағы Магдален колледжінде білім алды, содан кейін қазіргі заманғы тарих мамандығы бойынша диплом алды.

Жазу

Маккензи ең көп танымал болған екі комедиялық романы Шотландияда өрбуді: Гебрид аралдарындағы «Вискиге тойым» (1947) және Шотландияның Таулы Жерлеріндегі «Гленнің монархы» (1941). Олар сәтті фильм мен телесериалға бастау болды. Ол әртүрлі тақырыптарда жүзге жуық кітап жариялады, соның ішінде он томдық автобиография: «Менің өмірім және заманым» (1883–71). Ол тарих (Марафон шайқасы және Саламис шайқасы туралы), өмірбаян (1943 жылы Ф.Д.Р.-дің өмірбаяны «Рузвельт мырза»), әдеби сын, сатира, ақтау (1957 жылғы «Керемет темекі»), балаларға арналған әңгімелер, поэзия және тағы да басқалар жазды. Оның шығармаларының ішінде «Махаббаттың төрт желі» кейде оның шедевр туындысы саналады. Ол Ф. Скотт Фицджеральдқа әсер етті, оның алғашқы кітабы «Жұмақтың бұл жағы» Комптоның әдеби ықпалымен жазылған. Оның 1913–14 жылдары жазған «Зұлым көше» атты ұзақ «Bildungsroman» романы Джордж Оруэлл мен Сирил Конноллиге әсер етті, олар екеуі де оны мектеп оқушылары кезінде оқыған. Макс Бербом Маккензидің жазуын көрнектілігі мен эмоционалдық шындығы үшін мақтады. Әдеби сыншы Фрэнк Суиннертон Маккензидің «детальділігі мен бай сілтемелері» туралы пікір білдірді. Сэр Джон Бетджеман оны былай бағалады: «Маған бұл әрқашан ағылшын романының ең жақсы кезеңіндегі ең жақсы романдардың бірі болып көрінді». Генри Джеймс оны жас автордың өмірінде жазған ең керемет кітап деп санады. 1914 жылы Рим католиктігіне кіргеннен кейін Маккензи діни тақырыптарды «Алтар баспалдақтары» (1922), «Пастордың жолы» (1923) және «Көкке бағытталған баспалдақ» (1924) атты үш томдық роман сериясында зерттеді. 1922 жылы «The Daily Telegraph» газетінің бас музыка сыншысы Робин Легге Маккензиді граммофон пластинкалары туралы алғашқы сын-пікірлерді жазуға шақырды. 1923 жылы ол және оның жеңешесі Кристофер Стоун «Gramophone» журналын құрды, ол әлі де ықпалды классикалық музыка журналы болып табылады. Маккензи 1961 жылға дейін журналды басқаруды жалғастырды. Ол сондай-ақ лондондық ұлттық газет «Daily Mail»-дың әдеби сыншысы болды. Каприде болғаннан кейін, ондағы гомосексуалдық эмигранттармен араласқаннан кейін, ол «Жұқа мұз» (1956) романында саясаткердің гомосексуализмін сезімталдықпен көрсетті. «Айқын республика» (1959) – саяси сатира. Айдың қарамағындағы Лунамания тұрғындарының тілі үшін Маккензи 150-ден астам жаңа сөз ойлап тапты.

Гректер туралы естеліктер

Маккензи актер, саяси белсенді және диктор болып жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Жерорта теңізінде британдық барлау қызметінде қызмет етіп, кейіннен өзінің тәжірибесі туралы төрт кітап жариялады. Осы кітаптарында ол Корольдік теңіз жаяу әскеріне офицер болып қабылданып, капитан шеніне дейін көтерілгенін айтады. Денсаулығының нашарлығына байланысты, фронттық қызметке қатысуы қиын болғандықтан, ол Галлиполи науқаны кезінде қарсы тыңшылық жұмысына тағайындалды және 1916 жылы Афинада (Грекия сол кезде бейтарап болған) кең ауқымды қарсы барлау желісін құрды. 1916 жылдың тамызында патшаны улап өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқан деген күдік бар, онда патша сарайын өртке салу арқылы қашуына жол бермеу жоспарланған. Оның құпия қызметтегі жұмысы жоғары бағаланған, оның ішінде сэр Мэнсфилд Смит Камминг сияқты жоғары лауазымды тұлғалардың құрметіне ие болды, бірақ оның жалынды саяси көзқарастары, әсіресе Венизелистерді қолдауы, оны даулы тұлғаға айналдырды және ол Ноемврианадан кейін Афинадан қуылды. 1917 жылы ол Эгей теңізі барлау қызметін құрды және бірнеше ай бойы директоры ретінде едәуір тәуелсіздікке ие болды. Оған Грекияның корольшілдер мен венизелистер арасында бөлінген кезде қысқа мерзімге тәуелсіз болған Чериго Республикасының президенті лауазымы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. 1917 жылдың қыркүйегінде ол қайта шақырылды. Смит Камминг оны өзінің орынбасары етіп тағайындауды қарастырды, бірақ өз қызметіндегі қарсылықтардан кейін ұсыныстан бас тартты, және Маккензи соғыста белсенді рөл атқармады. 1919 жылы ол Британ империясы орденінің офицері (OBE) болып тағайындалды, сондай-ақ француздың Құрмет легионы, сербтің Ақ бұрқыншақ ордені және гректің Құтқарушы орденімен марапатталды. 1932 жылы "Грекиялық естеліктер" атты кітабы жарық көргеннен кейін, келесі жылы ол ресми құпиялар туралы заң бойынша Олд-Бейлиде сотталды, себебі кітапта құпия деп саналатын құжаттардан үзінділер келтірген. Оның сот процесі туралы есеп, оның өмірбаяндық шығармасының "Октава жеті" (1931-38) бөлімінде жанды түрде сипатталған: нәтижесінде 100 фунт стерлинг айыппұл және 100 фунт стерлинг процессуалдық шығындар салынды. Оның жеке шығындары 1000 фунт стерлингтен асты. Маккензи сотқа дейін судьямен келісімге (мәтінде "келісім" деп сипатталған) қол жеткізілгенін айтады: ол кінәлі деп мойындаса, оған 500 фунт стерлинг айыппұл және 500 фунт стерлинг процессуалдық шығындар салынбақ болған. Алайда, бұл істі тергеген сол кездегі бас прокурор сэр Томас Инскип сот судьясын соншалықты ашуландырды, ол айыппұлдарды номиналдық сомаға дейін төмендетті. Дегенмен, оның қорғанысының шығындары мен "Грекиялық естеліктердің" сатылымынан алынып тасталуы Маккензиді қаржылық жағдайына қиындық тудырды, және кітаптағы олар қарсылық білдірген бөлімдерді анықтау үшін билік органдарына сұрау жасауға тырысты, осылайша түзетілген нұсқасын қайта жариялауға болар еді. Бұл ұсыныс қабылданбады. "Октава сегіз" (1939-45 жылдарды қамтиды) кітабында Маккензи бұл мәселе Парламентте көтерілгенін және "Грекиялық естеліктердің" жаңа нұсқасы 1939 жылы жарияланғанын айтады. Алайда, 1-ші басылымның кері қайтарылуына қарамастан, оның бір данасы Британ мұражайында (қазіргі тәуелсіз Британ кітапханасы) сақталған, бірақ оған жалпы каталог сілтемесі берілмеген, сондықтан оған қол жеткізу мүмкін емес болды. 1994 жылы "The Guardian" газеті бұл аномалия туралы мақала жариялады: "Комптон Маккензидің аузын жабу – 62 жылдан кейін". Осыдан кейін 1932 жылғы басылым Британ кітапханасының қоғамдық каталогына енгізілді. 2011 жылы Biteback "Грекиялық естеліктердің" 1932 жылғы түпнұсқа басылымын, кітаптың жағымсыз үзінділерін егжей-тегжейлі баяндаған құпия барлау қызметінің меморандумымен бірге жариялады. 1953-1966 жылдары Крокет қауымдастығының президенті болды. Ол Сиам мысық клубының президенті болды. 1956 жылы "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасында, Лондонның Хаммерсмит қаласындағы Король театрында Эмонн Эндрюс тарапынан күтпеген сыйлыққа ие болды. Эдуард VIII-ді қатты қолдаған Маккензи Октавиандардың жетекші мүшесі болды, бұл Эдуард VIII-ді қолдауға және оның Уиндзор герцогы болғаннан кейін Ұлыбританияға оралуына үгіт-насихат жасаған шағын қоғам. 1938 жылғы "Time" журналындағы мақалаға сәйкес, Маккензи Эдуардты қолдап кітап жазуды жоспарлаған, бірақ герцог оны жарияламауын сұрағаннан кейін жоспардан бас тартты.

Капри

1913 және 1920 жылдар аралығында ол әйелі Фейтпен Капридегі Вилла Солитарияда тұрды және кейінірек жылдары қайта оралды. Италияның Сорренто жанындағы бұл арал тек шетелдіктерге ғана емес, сонымен қатар суретшілер мен гомосексуалдарға да көзқарасы толерантты болған. Ол аралға жиі келетін жазушы Сомерсет Моммен дос болды. Фейт итальяндық пианист Рената Боргаттимен қарым-қатынаста болды, ол Ромен Брукстің танысы болған. Комптон Маккензидің итальяндық арал тұрғындары мен шетелдіктердің жергілікті өміріне жасаған бақылаулары кем дегенде екі романға әкелді: «Весталь оты» (1927) және «Ерекше әйелдер» (1928). Соңғысы, Капри аралының ойдан шығарылған нұсқасы – Сирена аралына келген лесбияндар тобы туралы роман-а-клеф, сол жылы Вирджиния Вульфтің Вита Саквилл-Уэстке арналған махаббат хаты – «Орландо» және Радклиф Холлдың әуенді дау тудырған туындысы – «Жалғыздық құдығы» сияқты лесбияндық тақырыбындағы тағы екі жаңа романмен бірге Ұлыбританияда жарық көрді, бірақ Маккензидің сатирасы құқық қорғау органдарының назарын өзіне тартпады. Ол Вилла Сан-Микельді салған Аксель Мунтемен және кейіннен Капри қаласының мэрі болған Эдвин Сериомен дос болды.

Шотландияның жеке басы

Маккензи ата-бабаларының жолын іздеп, рухани мекені – Шотландияның Таулы аймағына дейін барды, және ұзақ, әрі өте жарқын өмірі бойы Гейл мәдениетіне терең және мызғымас сүйіспеншілік танытты. Оның өмірбаяуын жазған Андро Линклейтер: "Маккензи шотланд болып туылмаған, және оның сөйлеуі шотландтыққа ұқсамайтын. Бірақ, дегенмен, оның қиялы шынымен шотландтық еді". Ол жақтас якобит, Корольдік Стюарт қоғамының үшінші бас губернаторы және Шотландия Ұлттық партиясының негізін қалаушылардың бірі болды. 1929 жылы Шотландия өнер клубының мүшесі атанды. 1931 жылдан 1934 жылға дейін Глазго университетінің ректоры болды, кейіннен Британ Фашистер Одағын басқарған Освальд Мослиді осы лауазымға ие болу үшін жеңді. 1920 жылдан 1923 жылға дейін Маккензи Герм мен Джету аралдарының иесі болды. Ол 1930 жылдары Шотландияның Батыс аралдарында (Сыртқы Гебридтер) Баррада үй салды. Баррада ол шабыттанып, шығармашылық уақытты жалғыз өткізіп, "демократияның аристократтары" деп атаған көптеген адамдармен достық қарым-қатынас орнатты. Ол өмір жасы қысқа болған құпия ұйым – Клан Альбейннің негізін қалаушы мүшесі болды.

Жеке өмір

Маккензи үш рет үйленген. 1905 жылғы 30 қарашада (22 жасында) ол Фейс Стоунға Пимликодағы Сент-Сэвиор шіркеуінде үйленді: олар оның қайтысына дейін 50 жылдан астам уақыт некеде болды. 1962 жылы (79 жасында) Кристина Максуинге үйленді, ол келесі жылы қайтыс болды. Соңында ол 1965 жылы (82 жасында) қайтыс болған әйелінің әпкесі, Лилиан Максуинге үйленді. (2009 жылы қайтыс болды).

Маккензи «Вест-Бромвич Альбион» футбол клубының жақтаушысы болды. Англияның солтүстік-шығысынан болғанымен, ол «Альбионды «менің» командам деп таңдауыма олардың стадионы романтикалық түрде «The Hawthorns» деп аталуы және оларды «Throstles» деп лақаптауы себеп болды» деді. Ол сондай-ақ снукердің жанкүйері болды және 1939 жылғы «The Billiard Player» журналында ойынның атының шығу тегі туралы айтты. Ол жас лейтенант Невилл Чемберленнің (бұрынғы британ премьер-министрі емес) офицерлер клубында 15 қызыл және бір қара шардан тұратын «Black Pool» ойынымен тәжірибе жасағанын сипаттады. 1939 жылғы чемпионатта ол Джо Дэвиске әлем чемпионатының кубогын табыс етті. Зейнетке шыққаннан кейін Маккензи өзінің 20 кітабының барлық авторлық құқығын 10 000 фунт стерлингке сатты, бұл бизнестің табысы емес, капиталдық түсім деп мәлімдеді. Апелляциялық сот бұл оның бизнесінен түскен табыстың бір бөлігі екенін анықтады: Mackenzie v Arnold (1952) 33 TC 363. Маккензи 1972 жылғы 30 қарашада 89 жасында Эдинбургте қайтыс болды және Барра аралындағы Эолигарридағы Сент-Барр шіркеуінің зиратына жерленді.