Кіріспе

Түркия провинциясы. Адияман провинциясы 1954 жылға дейін Малатия провинциясының бір бөлігі болды. 1954 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен Демократиялық партияға қолдау көрсеткені үшін сыйлық ретінде оған провинция мәртебесі берілді.

Ертедегі армян билігі

Адиамандағы армян халқының тарихы 4 ғасырға дейін жетеді, олар «отқа табынушылар» деп белгілі болған. 639 жылы мұсылман арабтары аймақты жаулап алған кезде армянтар осы жерде тұрған. Арабтар қаланы Арменияның бір бөлігі деп есептеді және 713 жылы Византияның қысымынан Византия Армениясынан көшіп келгендерді қабылдады. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін қала Селжұқтардың билігіне көшті, ал жергілікті армянтар аймақта княздықтар құрды. Осы княздықтардың бірін Селжұқтар мен Византия арасындағы жерді қорғауға тырысқан Филарет Брахамиос негіздеді. Оның қайтысынан кейін аймақ Когог Василий және Гаргарлық Константин сияқты түрлі басшылардың бақылауына өтті. Гаргар және Мор Бар Саума монастыры төңірегіндегі аймақ, сириялық және армян текті жергілікті басшылардың билік орталығына айналды. Армянтар еуропалық крестонос мемлекеттерімен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ крестонос Эдесса графтығы Адиамандағы армянтарға қарсы күш көрсетті. Адиаманның саяси қайраткерлері де Эдессаның құрбаны болды. Когог Василийдің әйелі Эдессадан аймақты қорғау үшін әскер құрды, бірақ Эдесса соңында аймақты басып алды. Армян мен крестонос мемлекеттері арасындағы тығыз байланыс 1150 жылы Нұр әд-Дин аймақты жаулағанға дейін сақталды. Аймақ 13 ғасырдың басында Нұр әд-Динге, кейін Селжұқтарға қолдау көрсеткені үшін Артукидтердің Тимурташ билігіне қарады. Жергілікті халық 12 ғасырдың соңында Килиж Арслан II билігін құлатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Содан кейін аймақ Мамлюк сұлтанаты мен Киликия Армян патшалығы арасында таласқа түсті, екі жақ арасында бірнеше рет ауысып, ақырында Мамлюктардың толық бақылауына көшті.

Осман билігі

Осман сұлтаны Селим I 1516-1517 жылдары Осман-Мамлюк соғысы кезінде аймақты жаулап алды. 1519 жылы аймақтың алғашқы тізімінде күрдтердің Решуан тайпасы осы жерде қоныстанғандығы көрсетілген. 1524 және 1536 жылдарғы құжаттарда да Решуан тайпасының аймақта тұрғандығы туралы мәліметтер бар. Бұл тайпа көшпелі тіршілікпен айналысқаннан кейін егіншілікпен шұғылдана бастады. Евлия Челеби 17 ғасырда қалаға сапар шегіп, жергілікті шаруалардың өмірін сипаттады. 19 ғасырдың басында Адыяман қаласының қамалына жақын жерде көптеген армяндар тұрды, олар негізінен дүкендер ашып, сауда жасау арқылы күнкөріс жасады. Ауылдарда олар егіншілік және мал шаруашылығымен айналысты. 19 ғасырда жергілікті армяндар алғашқыда оларға келген американдық миссионерлерді құшақтап алды, бірақ кейіннен оларды дінге көндіруге жол бермеді. Дегенмен, кейбір грегориан армяндары протестантизмге ауысты, ал миссионерлер жергілікті армян қауымын бөліп тастады. 1842 жылы Эйнсворт Адыяман қаласына сапар шегіп, онда 800 мұсылман және 300 армян отбасы тұратынын, бірнеше мешіт болғанын, бірақ шіркеудің жоқ екенін хабарлады. Қаладан кейін ол шеткердегі Керкунах және одан әрі Кахта күрд ауылына барды, онда күрдтердің көтерілісі болып жатқанын айтты. 1882 жылы ауылдық аймақтардың көп бөлігінде күрд тілінде сөйлесті, ал Адыяман қаласында түрік тілі басым болды. Ғасырдың соңына қарай армяндар арасында армян ұлтшылдығы күшейді және армян халқының көп бөлігі 1915 жылы армян геноцидінің құрбаны болды. Дегенмен, Кахта маңында әлі де армяндар бар.

Республика дәуірі

Адиаман провинциясындағы 224 ауылдың аты елдегі күрдтік атауларды жою кампаниясының бөлігі ретінде түркілендірілді. 1932 жылы аймақтың көп бөлігін күрдтер мекендеген. 1955 жылы провинцияның халқы 208 755 адамды құрады, оның 99,8 пайызы ислам дінін, ал 0,2 пайызы христиан дінін ұстанды. 1960 жылы провинция халқы 233 717 адамға жетті, оның 99,7 пайызы мұсылман, 0,3 пайызы христиан болды. 1965 жылы халық саны 267 277 адамға дейін өсті, оның 99,8 пайызы мұсылман, 0,2 пайызы христианды құрады. 1990-шы жылдардың басында түрік билігі күрд-түрік қақтығысы аясында провинцияда төтенше жағдай режимін (OHAL) енгізді. 2023 жылы Қаһрамамарашта болған 7,8 және 7,5 магнитудалы жер сілкінісі Адиаманға да әсер етті.

География

Облыс Адияман (орталық аудан), Бесни, Челихан, Гергер, Гёльбашы, Кахта, Самсат, Синчик және Тут аудандарынан құралады.

Демография

Облыстағы 339 ауылдың 296-сында күрдтер, ал қалған 43-інде түріктер тұрады. Діни сенімдері бойынша, 293 ауылда ханафит, 80 ауылда алевит және екі ауылда шафиит дінін ұстанады. Халықтың көп бөлігі ханафит күрдтерінен тұрады, сонымен қатар күрд алевиттерінің де саны көп. 2014 жылғы бағалау бойынша алевиттердің үлесі 11% құрайды. Облыс Түркиядағы басқа күрд аймақтарына қарағанда дінге берілгенімен ерекшеленеді және соңғы жылдары радикализм мен исламизм ошағы болды (Құмақалдарға қараңыз). Тарихшы Шахидин Шимшек провинциядағы ханафиттерді мемлекет күрд ұлтшылдығын алевизммен теңестіретіндей етіп манипуляциялағанын айтты. Тағы бір теория провинциядағы кедейлікті себеп деп көрсетеді. Облыстағы күрд тайпалары: Аликан, Атман, Балиян, Беликан тайпасы, Бэзикан, Биримша, Бистикан, Канбеган, Челикан, Дэрсими, Дирежан, Гевози, Хеведан, Хайдеран, Хуриян, Изоль, Каван, Кердизан, Кикан, Кирвар, Мирдесан, Моликан, Мукриян, Пирван, Решван, Шавак, Синемилли, Синанка, Шексбизин және Тесикан тайпасы. Бесни, Гүлбашы және Тут аудандарының алевиттері түрікмен және күрдтерден құралған.