Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия провинциясы. Адияман провинциясы 1954 жылға дейін Малатия провинциясының бір бөлігі болды. 1954 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен Демократиялық партияға қолдау көрсеткені үшін сыйлық ретінде оған провинция мәртебесі берілді.
Province of Turkey
Adıyaman Province was part of the province of Malatya until 1954, when it was made into a province as a reward for voting for the winning Democratic Party in the 1954 general election.
Ертедегі армян билігі
Адиамандағы армян халқының тарихы 4 ғасырға дейін жетеді, олар «отқа табынушылар» деп белгілі болған. 639 жылы мұсылман арабтары аймақты жаулап алған кезде армянтар осы жерде тұрған. Арабтар қаланы Арменияның бір бөлігі деп есептеді және 713 жылы Византияның қысымынан Византия Армениясынан көшіп келгендерді қабылдады. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін қала Селжұқтардың билігіне көшті, ал жергілікті армянтар аймақта княздықтар құрды. Осы княздықтардың бірін Селжұқтар мен Византия арасындағы жерді қорғауға тырысқан Филарет Брахамиос негіздеді. Оның қайтысынан кейін аймақ Когог Василий және Гаргарлық Константин сияқты түрлі басшылардың бақылауына өтті. Гаргар және Мор Бар Саума монастыры төңірегіндегі аймақ, сириялық және армян текті жергілікті басшылардың билік орталығына айналды. Армянтар еуропалық крестонос мемлекеттерімен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ крестонос Эдесса графтығы Адиамандағы армянтарға қарсы күш көрсетті. Адиаманның саяси қайраткерлері де Эдессаның құрбаны болды. Когог Василийдің әйелі Эдессадан аймақты қорғау үшін әскер құрды, бірақ Эдесса соңында аймақты басып алды. Армян мен крестонос мемлекеттері арасындағы тығыз байланыс 1150 жылы Нұр әд-Дин аймақты жаулағанға дейін сақталды. Аймақ 13 ғасырдың басында Нұр әд-Динге, кейін Селжұқтарға қолдау көрсеткені үшін Артукидтердің Тимурташ билігіне қарады. Жергілікті халық 12 ғасырдың соңында Килиж Арслан II билігін құлатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Содан кейін аймақ Мамлюк сұлтанаты мен Киликия Армян патшалығы арасында таласқа түсті, екі жақ арасында бірнеше рет ауысып, ақырында Мамлюктардың толық бақылауына көшті.
Armenian existence in Adıyaman dates back to the 4th century, where they were known as 'fire worshippers'. Armenians lived in the area when Muslim Arabs captured the area in 639. The Arabs considered the city as part of Armenia and experienced immigration from Byzantine Armenia due to Byzantine oppression in 713. The city came under Seljuk rule after the Battle of Manzikert in 1071 and the local Armenians established principalities in the area. One of these principalities was founded by Philaretos Brachamios who tried to protect the land between the Seljuk and the Byzantine. After his death, the region came under control of various chieftains such as Kogh Vasil and Constantine of Gargar. The region around Gargar and the Mor Bar Sauma Monastery became a particular base of power for local chiefs of Syrian and Armenian origin. The Armenians had good relations with the European Crusader states, but the Crusader County of Edessa would advance against the Armenians in Adıyaman. Political leaders in Adıyaman were also victims of assassinations by Edessa. The wife of Kogh Vasil founded an army to protect the area from Edessa as well, but Edessa ultimately captured the area. Close relations between the Armenians and the Crusader states, however, continued until Nur ad Din captured the area in 1150. The area came under the rule of Timurtash of the Artuqids for his support for Nur ad Din and later the Seljuks from the beginning of the 13th century. The locals failed at removing the rulership of Kilij Arslan II during the late 12th century. In the subsequent period, the area was fought over between the Mamluk Sultanate and the Armenian Kingdom of Cilicia, changing hands between the two until it finally came under permanent Mamluk control.
Осман билігі
Осман сұлтаны Селим I 1516-1517 жылдары Осман-Мамлюк соғысы кезінде аймақты жаулап алды. 1519 жылы аймақтың алғашқы тізімінде күрдтердің Решуан тайпасы осы жерде қоныстанғандығы көрсетілген. 1524 және 1536 жылдарғы құжаттарда да Решуан тайпасының аймақта тұрғандығы туралы мәліметтер бар. Бұл тайпа көшпелі тіршілікпен айналысқаннан кейін егіншілікпен шұғылдана бастады. Евлия Челеби 17 ғасырда қалаға сапар шегіп, жергілікті шаруалардың өмірін сипаттады. 19 ғасырдың басында Адыяман қаласының қамалына жақын жерде көптеген армяндар тұрды, олар негізінен дүкендер ашып, сауда жасау арқылы күнкөріс жасады. Ауылдарда олар егіншілік және мал шаруашылығымен айналысты. 19 ғасырда жергілікті армяндар алғашқыда оларға келген американдық миссионерлерді құшақтап алды, бірақ кейіннен оларды дінге көндіруге жол бермеді. Дегенмен, кейбір грегориан армяндары протестантизмге ауысты, ал миссионерлер жергілікті армян қауымын бөліп тастады. 1842 жылы Эйнсворт Адыяман қаласына сапар шегіп, онда 800 мұсылман және 300 армян отбасы тұратынын, бірнеше мешіт болғанын, бірақ шіркеудің жоқ екенін хабарлады. Қаладан кейін ол шеткердегі Керкунах және одан әрі Кахта күрд ауылына барды, онда күрдтердің көтерілісі болып жатқанын айтты. 1882 жылы ауылдық аймақтардың көп бөлігінде күрд тілінде сөйлесті, ал Адыяман қаласында түрік тілі басым болды. Ғасырдың соңына қарай армяндар арасында армян ұлтшылдығы күшейді және армян халқының көп бөлігі 1915 жылы армян геноцидінің құрбаны болды. Дегенмен, Кахта маңында әлі де армяндар бар.
Ottoman Sultan Selim I captured the area during the Ottoman–Mamluk War in 1516 1517. In the first defter of the area in 1519, it was mentioned that the Kurdish Reşwan tribe populated the area. Documents from 1524 and 1536 also contain records of the Reşwan tribe living in the area. The tribe was engaged in agriculture after having had a nomadic lifestyle. Evliya Çelebi visited the city in the 17th century and described the agricultural life. At the beginning of the 19th century, most Armenians lived near the castle of Adıyaman city and mostly made their living through shop keeping and trading. In the villages, they were involved in agriculture and animal husbandry. The local Armenians welcomed American missionaries approaching them during the 19th century at first, but prevented them from converted them later on. Some of the Gregorian Armenians did however convert to Protestantism and the missionaries ultimately divided the local Armenian community. Ainsworth visited the town of Adıyaman in the 1842 and mentioned that the town contained 800 Muslim households and 300 Armenian households and that it had several mosques but no churches. After his visit to the town, he visited the Kurdish village of Kerkunah in the outskirts and afterwards Kâhta, where he mentioned that a Kurdish rebellion was taking place. Most of the rural areas spoke Kurdish in 1882, while Turkish was prevalent in Adıyaman town. Armenian nationalism increased among the Armenians by the end of the century and most of the Armenian population fell victim to the Armenian genocide in 1915. There are, however, still some Armenians around Kâhta.
Республика дәуірі
Адиаман провинциясындағы 224 ауылдың аты елдегі күрдтік атауларды жою кампаниясының бөлігі ретінде түркілендірілді. 1932 жылы аймақтың көп бөлігін күрдтер мекендеген. 1955 жылы провинцияның халқы 208 755 адамды құрады, оның 99,8 пайызы ислам дінін, ал 0,2 пайызы христиан дінін ұстанды. 1960 жылы провинция халқы 233 717 адамға жетті, оның 99,7 пайызы мұсылман, 0,3 пайызы христиан болды. 1965 жылы халық саны 267 277 адамға дейін өсті, оның 99,8 пайызы мұсылман, 0,2 пайызы христианды құрады. 1990-шы жылдардың басында түрік билігі күрд-түрік қақтығысы аясында провинцияда төтенше жағдай режимін (OHAL) енгізді. 2023 жылы Қаһрамамарашта болған 7,8 және 7,5 магнитудалы жер сілкінісі Адиаманға да әсер етті.
The names of 224 villages in Adiyaman Province was Turkified as part of the campaign to remove any mention of Kurdishness in the country. In 1932, the whole region was chiefly populated by Kurds. The province had a population of 208,755 in 1955 of which 99.8 adhered to Islam and 0.2 to Christianity. In 1960, the province had a population of 233,717 of which 99.7 was Muslim and 0.3 Christian. In 1965, the population increased to 267,277 of which 99.8 was Muslim and 0.2 Christian. The Turkish authorities put the province under State of emergency (OHAL) in the early 1990s as part of the Kurdish–Turkish conflict. In 2023, 7.8 and 7.5 magnitude earthquakes in Kahramanmaraş also affected Adıyaman.
География
Облыс Адияман (орталық аудан), Бесни, Челихан, Гергер, Гёльбашы, Кахта, Самсат, Синчик және Тут аудандарынан құралады.
The province consists of the districts Adıyaman (center district), Besni, Çelikhan, Gerger, Gölbaşı, Kâhta, Samsat, Sincik and Tut.
Демография
Облыстағы 339 ауылдың 296-сында күрдтер, ал қалған 43-інде түріктер тұрады. Діни сенімдері бойынша, 293 ауылда ханафит, 80 ауылда алевит және екі ауылда шафиит дінін ұстанады. Халықтың көп бөлігі ханафит күрдтерінен тұрады, сонымен қатар күрд алевиттерінің де саны көп. 2014 жылғы бағалау бойынша алевиттердің үлесі 11% құрайды. Облыс Түркиядағы басқа күрд аймақтарына қарағанда дінге берілгенімен ерекшеленеді және соңғы жылдары радикализм мен исламизм ошағы болды (Құмақалдарға қараңыз). Тарихшы Шахидин Шимшек провинциядағы ханафиттерді мемлекет күрд ұлтшылдығын алевизммен теңестіретіндей етіп манипуляциялағанын айтты. Тағы бір теория провинциядағы кедейлікті себеп деп көрсетеді. Облыстағы күрд тайпалары: Аликан, Атман, Балиян, Беликан тайпасы, Бэзикан, Биримша, Бистикан, Канбеган, Челикан, Дэрсими, Дирежан, Гевози, Хеведан, Хайдеран, Хуриян, Изоль, Каван, Кердизан, Кикан, Кирвар, Мирдесан, Моликан, Мукриян, Пирван, Решван, Шавак, Синемилли, Синанка, Шексбизин және Тесикан тайпасы. Бесни, Гүлбашы және Тут аудандарының алевиттері түрікмен және күрдтерден құралған.
Out of the 339 villages in the province, 296 are populated by Kurds while the remaining 43 are populated by Turks. In terms of religious affiliation, 293 of the villages have an Hanafi population, 80 villages with an Alevi population and two villages are reported to having a Shafi'i population. The majority of the population is Hanafi Kurdish, with a significant Kurdish Alevi population. One estimate from 2014 places the Alevi population at 11%. The province is generally more pious than other Kurdish areas in Turkey and has been a hotspot for radicalization and Islamism in recent years (see Dokumacılar). Historian Şahidin Şimşek argued that Hanafi adherents in the province had been manipulated by the state to believe that Kurdish nationalism equated to Alevism. Another theory points at the poverty in the province. The Kurdish tribes in the province include the Alikan, Atman, Balyan, Belikan tribe, Bêzikan, Birîmşa, Bîstikan, Canbegan, Celikan, Dêrsimî, Dirêjan, Gewozî, Hevêdan, Heyderan, Hûriyan, Izol, Kawan, Kerdizan, Kîkan, Kirvar, Mirdesan, Molikan, Mukriyan, Pîrvan, Reşwan, Şavak, Sinemilli, Sînanka, Şêxbizin and the Teşikan tribe. The Alevis of the western districts of Besni, Gölbaşı and Tut are Turkmen and Kurdish.