Кіріспе

Польша Корольдігі (Królestwo Polskie, Königreich Polen), сонымен қатар Польша Регенттік Корольдігі (Królestwo Regencyjne) деп те аталады, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия империясы мен Австрия-Мажарстан тарапынан 1916 жылдың 5 қарашасында бұрын Ресей билігінде болған Польша Конгресінің аумағында жарияланған, ал 1917 жылдың 14 қаңтарында қызметін бастады. Бұл аумақ Варшаваның Бас басқаруы ретінде Орталық державалардың бақылауында болды. Кейіннен ол 1918 жылдың 7 қазаны мен 22 қарашасы аралығында тәуелсіз Екінші Польша Республикасына айналды, оның ресми құрылған күні кейін 1918 жылдың 11 қарашасы деп белгіленді. Бұл клиенттік мемлекет бастапқыда өз демеушілеріне толығымен тәуелді болғанына қарамастан, 1918 жылғы 11 қарашадағы келісімнен кейін олардың ниеттеріне қайшы, жаңадан құрылған Екінші Польша Республикасының негізгі прото-мемлекеті ретінде танылды. Орталық державалар Польшаға беруді жоспарламаған аумақтар да осы республиканың құрамына кірді, демек Польша мемлекеттілігінің қайта жандануында маңызды рөл атқарды.

Негізгі себептері

Польшаны бір ғасыр бойы бөлінгеннен кейін қайта жаңғыртуды ұсыну туралы шешімді неміс саясаткерлері, басып алынған территориялардағы империялық үстемдігін заңдыландыру және Ресеймен болашақ соғыстардың алдын алу үшін буферлік мемлекет құру мақсатымен қабылдады. 1915 жылы поляктарға таратылған неміс үгіт-насихат жарияламаларында неміс әскерлерінің Польшаны Ресей империясының басып алуынан босату үшін азат етушілер ретінде келгені туралы айтылды. Алайда, Эрих Людендорф басқаратын Германияның жоғарғы бас командасы бұрынғы Польша Конгресінің территориясының шамамен 30 000 шаршы километрін аннексиялауды, сондай-ақ «Польша шекаралық жолағы» деп аталатын жоспар аясында неміс отарлаушыларына орын ашу үшін 3 миллионға дейін поляктар мен еврейлерді күштеп шығарып тастауды жоспарлады. Неміс үкіметі, Польшаға кіруге рұқсат беру үшін, Германия басып алған Балтық мемлекеттерінде тұратын поляк жер иелерін қоныс аударуға және Балтық жерлерін немістерге сатуға мәжбүрлеу үшін жазалау шараларын қолданды. Параллельдікпен, Пруссияның бөлінісіндегі поляк территорияларынан поляктарды шығаруға бағытталған күш-жігер жұмсалды.

Германия

1914 жылы соғыс басталған кезде, Германияның шығыс шекарасын Ресей империясының әскерінен қорғау мақсатында, Германия канцлері Теобальд фон Бетман-Голльвег Конгресс Польшасынан белгілі бір жер суыбын, кейіннен «Польша шекаралық жолағы» деп аталған, аннексиялауға шешім қабылдады. Ол жердегі поляк халқын Германия империясының құрамына қосуды болдырмау үшін, поляктарды этностық тазарту арқылы шығысқа қарайғы жаңа поляк мемлекетіне көшіру ұсынылды, ал аталған жолаққа немістерді қоныстандыру жоспарланды. Германия императоры Вильгельм II Ресейден жаулап алынған территориялар есебінен тәуелді поляк мемлекетін құруды көздеді. Бұл жаңа, автономиялы Польша Корольдігін неміс ханзадасы басқаратын, ал әскері, көлігі және экономикасы Германияның бақылауында болар еді. Оның әскері мен теміржол желісі Пруссия басқаруына берілер еді. Бұл «автономиялы» Польшаның шекаралары Германияның пайдасына өзгеруі, «Польша шекаралық жолағын» аннексиялау арқылы Польшаның Ресейлік бөлісіне кірген маңызды территорияларының қосылуына әкелер еді. 1916 жылдың соңына таман Германия Польшаның шамамен 30 000 шаршы километр жерін аннексиялауды жоспарлады. Бұл жерлерге этникалық немістер қоныстандырылып, поляк және еврей халқы шығарылуы тиіс еді. Мұндай жоспарларды Польшадағы неміс азшылығының өкілдері де қолдады. Олар 5 қарашадағы актіге қарсылық білдіріп, Германия үкіметіне Польшаның батысын Германияға қосуды және сол аймақтарда этникалық немістерді орналастыруды талап еткен хат жолдады. Германия тағына үміткерлер Саксония, Вюртемберг және Бавария патшалық үйлері арасында дауланды. Бавария өздерінің Шығыс майдандағы әскерлерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы, принц Леопольдтің жаңа монарх болуын қалады. Вюртембергтен келген герцог Альбрехт таққа лайықты деп есептелді, себебі ол патшалық үйдің католиктік тармағынан шыққан еді. Саксондық Веттин әулетінің Польша тағына талап етуіне негіз – бұрынғы үш саксон билеушісі, сайлаушы Август Ыдырайған, Фредерик Август II және Саксония королі Фредерик Август I Польшаны билегендігі болды.

Австрия-Мажарстан

Австрия-Мажарстан Польшаның квази үкіметі, Жоғарғы Ұлттық Комитет құруға рұқсат берді және Польшаға қатысты үш түрлі идеясы болды. Біріншісі – «Аустрия-Польша шешімі» – Австрия императорының басқаруымен Польша патшалығын құру. Габсбургтер монархиясындағы неміс және мажар элементтері мұндай қадамға қарсы болды, өйткені бұл негізінен славян аймағын құрудан қорқып қалды. Алайда, 1916 жылы Габсбургтер тағына отырған Австрияның Карл I императоры, император Франциск Иосифтен айырмашылығын көрсетіп, бұл идеяны қолдады. Басқа екі идея бұрынғы Польша Конгресін Германия мен Австрия-Мажарстан арасында, немесе Австрия-Мажарстан мен Литва, Беларусь және Польша Конгресінің қалдықтарынан құрылған мемлекет арасында бөлуді, 1795 жылы таратылған Польша-Литва одағының жаңа нұсқасын құруды қарастырды. Польша тарихшысы Януш Паевскинің сөзіне сәйкес, «австриялықтар Германияның Польша тағдырын анықтауға деген ниетін дұрыс бағаламады». Премьер-министр Карл фон Штюркхтың айтуынша, олар «Галиция Австрияға қосылғаннан кейін 150 жыл өтсе де, поляктар поляк болып қала берді, австриялықтарға айналмады» деп мойындады. Жаңа Польша тағына үміткерлердің арасында Австрияның архигерцогы Карл Стефан (Карол Стефан) және оның ұлы Карл Альберт ертеден көзге түсті. Екеуі де Галициядағы Сайбуш (қазіргі Живец) қаласында тұрып, поляк тілінде еркін сөйлейтін. Карл Стефанның қыздары Польша аристократтары, князьдер Чарториски мен Радзивиллға тұрмысқа шықты. 1916 жылдың басына қарай «Аустрия-Польша шешімі» гипотетикалыққа айналды. Германияның Бас штабының бастығы Эрих фон Фалькенхайн қаңтарда бұл идеяны қабылдамады, ал ақпанда Бетман Холльвег де оған қарсы болды. Бетман Холльвег Польша экономикасы, ресурстары және әскеріне Германияның бақылауын сақтайтын болса, жаңа Польша тағына австриялық үміткерді қарастыруға дайын еді. Соғыстың алғашқы жылында неміс және австриялық әскерлер Ресейдің Висла аймағын, бұрынғы Польша Конгресін тез басып алды және 1915 жылы оның басқаруын Варшавадағы неміс генерал-губернаторы мен Люблиндегі австриялық әріптесі арасында бөлісті.

Польша мемлекетін құруға уәде берген екі императордың жариялануы

Верден шайқасында неміс шабуылы сәтсіз аяқталып, Австрия Италияға қарсы әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін, Германия мен Австрия саясатындағы басым күш болып табылатын неміс әскерилерінің жоғары қолбасшылары – генералдар Гинденбург пен Людендорф Польшаға қатысты ұстанымдарын өзгертті: бұрын Польшаны Ресеймен жеке бейбіт келісімде сауда заттары ретінде қарастырғаннан кейін, енді неміс тәуелділігін орнатуды ұсынды. 1916 жылдың қазан айында Пшчинада өткен бірлескен кеңесте Германия мен Австрия басшылары Польша мемлекетін құруға уәде беретін жарлықты жылдамдатуға келісті. Бастапқы жоспарлар австро-поляк шешімін көздесе де, 1916 жылдың ақпан айында Германия канцлері Австрия-Мажарстанның Германияға артқан тәуелділігінің өскеніне байланысты олардан бас тартты. 1917 жылы конституция жобасы ұсынылды. Уақытша Мемлекеттік Кеңестің Уақытша комитетінің (Komisja Przejściowa Tymczasowej Rady Stanu) жұмысы тоқтап қалғаннан кейін, Орталық державалар 1917 жылдың 12 қыркүйегінде уақытша конституцияны – патентті қабылдады. Патент екі палаталы парламенті бар, бірақ министрлердің жауапкершілігі жоқ конституциялық монархияны көздеді. Польша билігіне тек мектептер мен соттар берілді, бірақ поляктардың наразылығына қарамастан, неміс азшылығына жеке білім беру жүйесі берілді. Польша королі сайланғанға дейін Регенттік кеңес (Rada Regencyjna) уақытша үкімет ретінде құрылды. 18 қыркүйекте Кеңес мүшелерінің құрамы жарияланды: Варшава архиепископы Александр Каковский; 1916/17 жылдары Варшава қаласының мэрі болған аристократ князь Здислав Любомирский; және бұрын Ресей Думасындағы жетекші поляк саясаткері болған ірі жер иесі Жозеф Островский. Бұл саясат бұрын Польшаның неміс азшылығының өкілдері Германия үкіметіне жолдаған хатында ұсынылған болатын. Германия үкіметі осы жоспарларға 1918 жылдың наурыз айында принцип бойынша келісті, ал сәуір айында Пруссия Лордтар палатасы қолдау көрсетті, бірақ император Вильгельмге жолдаған есебінде генерал Безелер қарсылық білдірді. Шілдеде Людендорф жоспарларын меморандумда нақтылап, 20 000 шаршы километрді құрайтын кеңейтілген «шекара жолағын» аннексиялауды ұсынды. Бұл тәсіл 9 ақпанда Орталық державалар мен Украинаның жаңа мемлекеті арасындағы бастапқыда құпия Брест-Литовск келісімінің бірінші келісіміне қол қойылды, ол 1913 жылы Ресейден бөлінген Чельм провинциясын Украинаға берді. Бұл жарияланғаннан кейін Польшада көптеген адамдар мұны «Польшаның төртінші бөлінісі» деп қарады, бұл 14 ақпанда Варшавада «жалпы саяси ереуілге» және сол айдың соңында Ян Кучаржевский үкіметінің отставкаға кетуіне әкелді. Жозеф Галлер басқаратын поляк қосымша корпусының бөлімдері Украинаға қарай Австрия-Ресей майданының шебін бұзып, наразылық білдірді, онда олар патша армиясынан шығып келген поляк жасақтарымен бірікті. Мамыр айында Каниовта неміс армиясымен болған қатал шайқастан кейін қалғандары интернирленді, бірақ Галлер Мәскеуге қашып құтылуға үміткер болды. Регенттік кеңес 1918 жылдың басында Берлин мен Венаға сапар барысында большевик үкіметімен болашақ (екінші) Брест-Литовск келісімі туралы келіссөздерге қатысуға рұхсат сұрады, бірақ Германия канцлері Георг фон Гертлинг Польша үкіметін тек кеңесші ретінде қабылдауға уәде берді. Алайда большевик өкілдері бұған келіспеді және Польша үкіметінің заңдылығын мойындамады.

Орталық державалардың бақылауын жоғалту және республикаға көшу

Германияның 1918 жылғы көктемгі шабуылы Батыс майданында соғысты жеңе алмағаннан кейін, генерал Людендорф қыркүйек айында АҚШ президенті Вильсонның 1918 жылғы қаңтарда жариялаған он төрт тармақтық жоспары негізінде бейбітшілік іздеуді ұсынды. Бұл жоспар Польшаға қатысты "халықаралық шарт арқылы кепілдендірілген тәуелсіз Польша мемлекетін" құруды және "теңізге еркін және қауіпсіз қол жеткізуді" талап етті. 3 қазан күні Германияның жаңа канцлері, Баденнің ханзадасы Макс, Германияның Вильсон жоспарын қабылдағанын және Германия басып алған елдердегі әскери әкімшілікті дереу таратуға дайын екенін жариялады. Үш күннен кейін Варшавадағы Регенттік Кеңес Вильсонның ұсыныстарын поляк мемлекетін құрудың негізі ретінде қабылдады. 23 қазан күні Регенттік Кеңес Свижиньский үкіметін құрды, ал Безелер поляк күштерінің (соның ішінде Австро-Мажарстан армиясының поляк полктері) басқаруын Регенттік Кеңеске берді. 4 қарашада Регенттік Кеңесті құлатуға бағытталған төңкеріс әрекетінен кейін үкімет таратылды және оның орнына Уладьслав Вроблевскийдің уақытша үкіметі келді. Алайда, Люблиндегі тағы бір поляк үкіметі Регенттік Кеңестің билігіне қарсы шықты: 6 қарашада Игнатий Дашинский "Польша Халық Республикасын" (Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej) жариялады. Дашинскийдің өзі (социалистік саясаткер және бұрынғы австриялық парламент мүшесі) премьер-министр, ал полковник Эдвард Рыдз-Смиглы әскери қолбасшы болып тағайындалды. Варшавадағы орталық саясаткерлер, әлі Магдебургте тұтқындалып отырған генерал Пилсудскийдің оралуын күтіп, Люблиннің Регенттік Кеңесті құлату туралы жариялағанын және радикалды әлеуметтік реформалар жоспарларын жоққа шығарды. Қазан айында Регенттік Кеңес Пилсудскийді босатуды сұрады, ал Гарри Граф Кесслер арқылы келіссөздер жүргізілгеннен кейін генералға Варшаваға оралуға рұқсат берілді, ол 10 қарашада келді. Келесі күні Германия қарулы келісімге қол қойды және Варшавадағы неміс әскерлері поляк көтерілісшілеріне оқ атудан бас тартқандықтан қарусыздандырылды. Сол күні Дашинский үкіметі барлық билікті Пилсудскийге беріп, отставкаға кетті, ал Регенттік Кеңес оған өзінің әскери билігін тапсырды. 14 қарашада Кеңес өзінің қалған билігін Юзеф Пилсудскийге берді және өзін таратып жіберді. Сол күні Пилсудский өз кезегінде Польша Республикасының [Дашинский] үкіметін қайта тағайындау туралы жарлық шығарды, Корольдіктің Вроблевскийдің уақытша үкіметінің әлі де жұмыс істеп тұрғанына қарамастан. 1918 жылғы 16 қарашада Пилсудский "АҚШ президентіне, Ұлыбритания үкіметіне, Франция Республикасы үкіметіне, Италия Корольдігі үкіметіне, Жапон Империясы үкіметіне, Германия Республикасы үкіметіне, сондай-ақ барлық соғысып жатқан немесе бейтарап мемлекеттердің үкіметтеріне" радиотелеграмма жіберіп, оларға телеграммада Польша Республикасы деп аталатын тәуелсіз Польша мемлекетінің құрылғанын хабарлады. 17 қарашада жаңа тағайындалған премьер-министр Дашинский де, Вроблевскийдің уақытша үкіметі де жаңа Морачевский үкіметіне қолдау көрсету үшін отставкаға кетті, бұл үкіметтік екіұшылыққа соңғы нүкте болды. Сондықтан 14 қараша немесе 17 қараша екі күнің бірі де Корольдіктің аяқталу күні деп есептелуі мүмкін. Республикалық үкіметке көшу 1918 жылғы 22 қарашадағы Польша Республикасының жоғарғы өкілдігі туралы жарлық арқылы ресми түрде аяқталды, онда Пилсудскийдің мемлекет басшысының уақытша лауазымын алуы көзделген.