Кіріспе

Өндiрiс құралдарының ұжымдық меншiгiнiң мәжбүрлі экономикалық реформалары. 1928 және 1940 жылдар аралығында Иосиф Сталин билікке келген кезде Кеңес Одағы өзiнiң ауыл шаруашылығы секторын мәжбүрлі ұжымдастыруға (Коллективизация) көшiрдi. Бұл саясат бiрiншi бесжылдық жоспардың аясында басталды. Мақсаты – жеке шаруалардың жерлерi мен еңбегiн номиналды түрде ұжымдық, ал ашық немесе тiкелей мемлекеттiк бақылаудағы шаруашылықтарға – колхоздар мен совхоздарға бiрiктiру болды. Кеңес басшылығы жеке шаруа қожалықтарын ұжымдық шаруашылықтарға ауыстыру арқылы қала халқын азық-түлікпен қамтамасыз етудiң, өңдеу өнеркәсiбiн шикізатпен қамтамасыз етудiң және мемлекеттік квоталар арқылы ауыл шаруашылығы экспортын арттыруға болатынын күттi. Жоспарлаушылар коллективтеуді 1927 жылдан берi қалыптасқан ауыл шаруашылығы таратқышының (аса зерделі астық жеткiзудегi) дағдарысын шешу жолы ретiнде қарастырды. Кеңес Одағы амбициялық индустрияландыру бағдарламасын iске асыра бастағанда бұл мәселе ушықты, яғни қалалық сұранысты қанағаттандыру үшiн көбiрек азық-түлік қажет болды. 1929 жылдың қазанында шаруа қожалықтарының шамамен 7,5%-ы колхоздар құрамында болды, ал 1930 жылдың ақпанына қарай бұл көрсеткiш 52,7%-ға жеттi. Коллективтеу дәуiрiнде бiрнеше аштықтар мен шаруалардың коллективтеуге қарсылығы болды.

Өмірбаян

1861 жылы крепостнойлық құқықтан азат болғаннан кейін шаруалар бұрын өңдеген жерлерінің шамамен жартысын өздеріне қайтарып алды және барлық жерді қайта бөлуді талап ете бастады. 1905-1914 жылдар аралығында Столыпиннің шаруашылық реформалары ірі шаруашылықтар құруға мүмкіндік берді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс осы процесті тоқтатты. Ресейдің Уақытша үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыстың қиын кезеңінде көп нәтижеге жете алмады, бірақ Ресей басшылары жерді қайта бөлуді уәделеуді жалғастырды. Шаруалар Уақытша үкіметке қарсы көтеріліп, жер комитеттерін құрды. Бұл комитеттер дәстүрлі шаруалардың қауымдастықтарымен бірге үкіметке қарсы күшті оппозиция құрды. 1917 жылдың 16 сәуірінде Ресейге оралған Владимир Ленин халыққа «Тыныштық, жер және нан» уәдесін берді. Бұл уәделердің екеуі шаруаларға тартысқан жерді қайта бөлу және әр жұмысшыға лайықты тамақ мөлшері берілетіні туралы болды. Соғыс коммунизмі кезінде «Продразвёрстка» саясаты шаруаларды ауыл шаруашылығы өнімдерінің артығын белгіленген бағаға мемлекетке тапсыруға міндеттеді. Ресей азамат соғысы аяқталғаннан кейін экономика жаңа экономикалық саясат (НЭП) арқылы өзгерді, оның ішінде «азық-түлік салығы» (продналог) саясаты енгізілді. Бұл жаңа саясат ашуланған шаруалардың рухын көтеріп, өнімділікті арттыруға бағытталған еді. Леон Троцкий мен Оппозициялық топ индустрияландыру бағдарламасын ұсынды, сонымен қатар ауыл шаруашылығы кооперативтерін құруды және ерікті түрде колхоздарды ұйымдастыруды ұсынды. Фицпатриктің сөзіне сүйенсек, ғалымдар арасындағы пікір, Сталиннің индустрияландыру және коллективтендіру мәселелерінде Сол оппозицияның ұстанымдарын қабылдағаны туралы. Басқа ғалымдар Троцкийдің экономикалық бағдарламасы, 1928 жылдан кейін Сталин жүзеге асырған коллективтендіру саясатынан күш қолдану арқылы ерекшеленгенін айтады. Жерді мерзімімен қайта бөліп беретін бұрынғы қауымдастықтар техниканы жақсартуға ықпал етпеді және Кеңес үкіметінің бақылауынан шыққан билік ошағы болды. НЭП кезінде бай және кедей шаруалар арасындағы айырмашылық өсті, бірақ ол салыстырмалы түрде аз болды. Бірақ большевиктер жеткілікті жері мен қаражаты бар, бірнеше мал өсіріп, жұмысшылар жалдай алатын шаруаларды – кулактарды нысанаға алды. Бұл топты анықтау қиын болды, себебі шаруалардың тек 1% ғана жұмысшыларды жұмысқа алды (капиталистің марксистік анықтамасы), ал ел халқының 82% шаруалар болды. Шаруалардың көпшілігінің аз жерлері болғандықтан қалаларда азық-түлік тапшылығы туды. Астық өндірісі соғысқа дейінгі деңгейге жақындаса да, оны қалалық нарықтарға жеткізетін ірі егістік жерлер бөлініп берілді. Кеңес Одағының Коммунистік партиясы жеке шаруашылыққа ешқашан жақсы қарамады және коллективтендіруді бұл мәселенің ең жақсы шешімі деп есептеді. Ленин: «Шағын өндіріс капитализм мен буржуазияны үнемі, күнделікті, сағат сайын, табиғи күшпен және үлкен көлемде тудырады» деді. Идеологиялық мақсаттардан басқа, Иосиф Сталин ауыл шаруашылығынан өсіп келе жатқан өнеркәсіптік жұмыс күшін азықтандыру және машиналар импортын төлеу үшін (астық экспорттау арқылы) ауыл шаруашылығынан көп артық өнім алуды талап ететін жылдам ауыр индустрияландыру бағдарламасын іске асыруды қалады. Әлеуметтік және идеологиялық мақсаттар шаруаларды халыққа әлеуметтік қызметтер көрсетуді қамтамасыз ететін және мемлекетті күшейтетін кооперативтік экономикалық кәсіпорынға жұмылдыру арқылы да іске асырылатын болады. Коллективтендіру индустрияландыруды қаржыландыру үшін ғана емес, сонымен қатар большевиктердің кулактарды және жалпы шаруаларды жүйелі түрде жою құралы болды. Сталин шаруаларға күмәнмен қарады, оларды социализмге үлкен қауіп деп есептеді. Сталиннің коллективтендіру процесін пайдалануы астық тапшылығын шешуге ғана емес, сонымен қатар шаруалардың колхоз жүйесіне және мемлекеттік астық сатып алуға бейімделуіне қатысты алаңдаушылығын көрсетті. Ол бұл жағдайды кулактарды коллективтендіру арқылы жазалау мүмкіндігі ретінде қарастырды.

Шаруалар қарсылығы

Сталиннің ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға жасаған тыраны қадамдары оның режиміне байланысты жалпы өлім-жітім көрсеткіштеріне елеулі үлес қосты, осының айқын мысалы – Украинадағы ашаршылық, ол жалғыз ғана аштықтан 3-тен 5 миллионға дейін адам қаза тапты. Кейбір шаруалар ұжымдастыруды әлемнің аяқталуы деп есептеді. Колхозға (коллективтік шаруашылыққа) қосылу ерікті болған жоқ. Ұжымдастыруға ұмтылыс, түсінікті болжам бойынша, тәжірибелі шаруалардың қолдауын таппады. Мақсаты тым қарапайым – астықты нарықтан алып қойып, мемлекеттік колхоздар арқылы жалпы өнімді және азық-түлікпен қамтамасыз етуді арттыру, ал артық өнімдерді индустрияландыруға жұмсау. Кулактар өз жерлерін осы колхоздарға беруге, немесе өлтірілу, жер аударылу немесе еңбек лагерлеріне жіберілу қаупіне тікелей тап болды. Бұрын тәжірибесі жоқ қалалық шаруалар ауыл шаруашылығы саласының жұмыс күшін алмастырды, ол қазір артық, тиімсіз және импортқа тәуелді деп есептеледі. Сталиннің өте тиімсіз жүйесінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің көбеюі орнына азаюына әкелді. Бұл жағдай 1980 жылдарға дейін жалғасты, сол кезде совет шаруаларының өнімділігі АҚШ-тағы әріптестерінің өнімділігінен шамамен 10 пайызда ғана жоғары болды. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе – совет өнеркәсібінің дұрыс емес саясатының салдарынан шаруаларға уәделенген тракторлар өндірілмеді. Егер квоталар орындалмаса, Сталин арнайы жасақтарды жіберіп, тапқан азық-түлікті тәркілеу арқылы ұжымдастыруды күштеп жүзеге асырды. Кулактар жинаушыларға аштық сөзсіз болатынын айтты, бірақ олар квоталарды толтыру үшін кулактардан барлық жеуге жарамды нәрсені тартып алды, тіпті кулактардың өздеріне ештеңе қалмаса да. Адамдардың азық-түлік жасырғаны туралы жазбалар болғанымен, бұл жағдай тек өмірге жабысу үшін жасалған әрекет еді. Мысалы, бір анасы баласының бесігінің астына ұн жасырған. Бригада оны тапқанда, ол жылап, баласы аштықтан өледі деп жалбарынды. Бірақ бригада оны тартып алды. Сталин ашаршылық болғанын жоққа шығарды және журналистерге колхоздарға баруға тыйым салды. Нашар егін жинауды жасыру үшін совет үкіметі ашаршылыққа кулактарды кінәлі деп айыптаған агрессивті үгіт-насихат кампаниясын ұйымдастырды. Пропагандада олар өнімнің бағасы жоғарылаған кезде сату үшін өнімді жасырып, жасанды азық-түлік тапшылығын жасады делінді.

Коллективизация "екінші крепостнойлық" ретінде

Ауылдарда ұжымдастыру тәртіпсіздік, аштық, ашаршылық және егін мен малдың қырылуына алып келеді деген қауесет тарады. Кеңес газеттерін оқу және жаңаша түсіндіру ұжымдастыруды екінші крепостнойлық деп бағалады. Ауыл тұрғындары бұрынғы жер иелерінің / крепостной иелерінің қайта оралуынан қорқып, колхозға кірсе ашаршылыққа ұшырайды деп ойлады. Шаруалардың ұжымдастыруды екінші крепостнойлық деп санауына себеп – колхозға кірудің міндетті болуы еді. Фермерлердің рұқсатсыз колхоздан шығуға құқығы болмады. Мемлекеттік сатып алу көлемі мен егін бағасы да крепостнойлыққа ұқсастықты күшейтті. Үкімет егіннің көп бөлігін алып, оның орнына өте төмен баға төледі. 1860 жылдары крепостнойларға жалақы төленбегенімен, ұжымдастыру шаруаларды крепостнойлыққа еске түсірді. Олар үшін бұл "екінші крепостнойлық" коммунистердің революцияға жасаған опасыздығының символы болды. Шаруалар революциядан еркіндік пен жер күтеді, бірақ оның орнына барлық жері мен малын мемлекеттік саясатқа бағынған орталықтандырылған "колхозға" беруге мәжбүр болды.

Қарсылықтағы әйелдердің рөлі

Әйелдер отбасылық және күнделікті өмірге қатысты қауесеттердің басты таратушысы болды. Коллективтендіру балаларды әлеуметтендіруге, әйелдердің шашын экспорттауға, әйелдерді ортақ қолдануға және жалпы ортақ жамылғыға алып келеді деген қорқыныш көптеген әйелдерді толқытып, оларды қарсылыққа шығарды. Мысалы, Қырымдағы колхоздың коммунаға айналып, балалардың әлеуметтендірілуі туралы жарияланғанда, Солтүстік Кавказдың бір ауылындағы жергілікті белсенділердің барлық жамылғыларды тәркілегенінен кейін, ауыл тұрғындары арасында үрей тарады. Жалпы ортақ жамылғы дегеніміз – барлық ерлер мен әйелдер 700 метрлік төсекке 700 метрлік жамылғының астында ұйықтауы керек дегенді білдіреді. Тарихшылар әйелдер бұл қауесеттерге шын сенбеген, бірақ оларды "ақылға сыймас, саяси емес наразылық" сылтауымен колхозға шабуыл жасау үшін пайдаланған деседі. Әйелдер ерлерге қарағанда жазалаудан аз қорғалғандықтан, олар көп нәрсені жасауға мүмкіндік алды. Шаруа әйелдері өз әрекеттері үшін сирек жауапкершілікке тартылды, себебі билік өкілдері олардың наразылықтарын жеңіл қабылдады. Олар "кулактар ретінде жер аударылуға тиіс шаруалардың үйлеріне кіруге жол бермей, әлеуметтендірілген тұқым мен малды күштеп қайтарып алып, лауазымды тұлғаларға шабуыл жасады". Билік өкілдері қашып, жасырынып, көтеріліс өз бағытымен жүруіне мүмкіндік берді. Әйелдер сотқа келгенде, оларға ерлерге қарағанда жұмсақ жазалар берілді, өйткені билік өкілдері оларды сауатсыз және шаруалардың ең артта қалған бөлігі деп қарады. Мұның бір мысалы – Ресейдің Беловка ауылындағы көтеріліс, онда наразылар жергілікті кеңес мүшелерін ұрып, үйлеріне өрт қойды. Кінәлілер деп тек ерлер ғана танылды. Әйелдерге жаза ретінде емес, ескерту ретінде жазалар берілді. Олардың қабылдануының нәтижесінде, әйелдер коллективтендіруге қарсы күресте маңызды рөл атқара алды.

Діни қуғын-сүргін

Коллективизация тек шаруалардан жерді алумен ғана шектелмей, сонымен қатар шіркеулерді жабуды, иконаларды өртеуді және дін қызметкерлерін тұтқындауды да қамтыды. Кеңес үкіметі шіркеуді патшалық режиммен байланыстырып, оны жерін тартып алу және қуғын-сүргін арқылы әлсіретуді жалғастырды. Олар шіркеуге мемлекеттік қаржылық қолдау көрсетуді тоқтатты және шіркеу мектептерін дінсіз етті. Шаруалар коммунистерді атеистермен байланыстыра бастады, себебі шіркеуге жасалған шабуыл өте ауыр тиді. Совет өкіметін антихристпен теңестіру шаруалардың кеңес режимін қолдауының азаюына әкелді. Діни қуғын-сүргін туралы ақпарат көбінесе ауызша тарады, сондай-ақ листовкалар мен жарияланымдар арқылы да таралды. Діни қызметкерлер уағыздап, «Антихрист шаруаларға «шайтанның белгісін» қою үшін келді» деді. Шаруалар колхозға кірсе, оларға Антихристтің таңбасы қойылады деп қорқады. Олар Құдай мен Кеңес колхоздары арасында таңдау жасады. Құтқарылу мен тозақ арасында таңдау жасауға мәжбүр болған шаруалар мемлекет саясатына қарсы тұрудан басқа жол таба алмады. Совет мемлекетінің антихрист екендігі туралы осы қауесеттер шаруаларды үкіметке бағынудан сақтап қалды. Дін мен шіркеуге жасалған шабуылдар әйелдерге ең көп әсер етті, өйткені олар ауылдарда діннің тірегі болды. Довженконың «Жер» фильмі шаруалардың коллективизацияға деген күмәнін, оның шіркеуге шабуыл екендігіне негіздеп көрсетеді. «Геноцид» терминін енгізген Рафаэль Лемкин православие шіркеуіне жасалған қысымды Голодомор ашаршылығымен байланыстыра отырып, украин халқына қарсы геноцидтің бір бөлігі деп санады.

Ұжымдықтандыруға қарсылық және оның салдары

Мемлекеттік жоғары өндіріс квоталарына байланысты шаруалар өз еңбегі үшін, әдетте, ұжымдастырудан бұрын алғаннан аз ақша алды, ал кейбіреулері жұмыс істеуден бас тартты. Мерл Файнсодтың бағалауынша, 1952 жылы колхоз табысы совет колхоздарындағы жеке жер учаскелерінен түскен ақшалай табыстың төрттен бір бөлігі ғана болды. Көптеген жағдайларда коллективтеудің тікелей әсері өнімнің төмендеуі және мал санының жартысына дейін азаюы болды. Ауыл шаруашылығы өндірісінің кейінгі қалпына келуіне, сондай-ақ, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағының шығындары мен 1946 жылғы қатты құрғақшылық кедергі келтірді. Алайда, ең көп мал жоғалту шошқалардан басқа барлық жануарлар үшін ұжымдастыру салдарынан болды. 1928 жылы КСРО-да сиыр саны 33,2 миллионнан 1941 жылы 27,8 миллионға, ал 1950 жылы 24,6 миллионға дейін төмендеді. 1928 жылы шошқа саны 27,7 миллионнан 1941 жылы 27,5 миллионға дейін, ал 1950 жылы 22,2 миллионға дейін төмендеді. 1928 жылы қой саны 114,6 миллионнан 1941 жылы 91,6 миллионға дейін, ал 1950 жылы 93,6 миллионға дейін төмендеді. 1928 жылы жылқы саны 36,1 миллионнан 1941 жылы 21,0 миллионға, ал 1950 жылы 12,7 миллионға дейін төмендеді. Тек 1950 жылдардың соңында ғана совет шаруашылығындағы малдардың саны 1928 жылғы деңгейге жақындады. Шаруалардың мал союы елеулі болды, мысалы, Орталық Қара жер өңірінде 1930 жылдың алғашқы үш айында 25% ірі қара мал, 55% қой, 53% шошқа және 40% тауық сойылды. Алғашқы жоспарларға қарамастан, 1932-1933 жылдардағы нашар өніммен бірге ұжымдастыру күткенді орындамады. 1929-1932 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімінің құлдырауы ауылды жерлерде ашаршылыққа әкелді. Сталин мен КОКП коллективке қарсылық көрсеткен, "кулактар" (орысша: кулактар) деп аталатын табысты шаруаларды кінәлады. Көптеген кулактар астықты жинап, бағаның көтерілуіне байланысты пайда табуға тырысып, астық жинауға кедергі келтірген. Сталин оларды бір сынып ретінде жоюды шешті. Сталин кулактарды жою үшін пайдаланған әдістер - жерлерін тартып алу, жер аудару және ату. "Урал-Сибирь әдісі" термині Сталиннің өзі ұсынған, ал халық оны "жаңа әдіс" деп атады. Қылмыстық кодекстің 107-бабы мемлекетке астық алудың заңды құралын берді. 1932 жылдың 7 тамызында Социалистік меншікті қорғау туралы Декретте колхоздың немесе кооперативтің мүлкін ұрлағандарға өлім жазасы тағайындалатыны, ал "жеңілдетуші жағдайларға байланысты" кем дегенде он жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін екендігі жарияланды. Кейбіреулер "Шпикельтер заңы" ("Закон о колосках") деп атаған заңмен, егіннен кейін ұжымдық егістіктерде астықты қолмен жинаған немесе жинаған шаруалар (балаларды қоса алғанда) мемлекеттік астық өндірісіне зиян келтіргені үшін тұтқындалды. 1932-1933 жылдардағы ашаршылық кезінде 5,7 - 8,7 миллион адам аштықтан қайтыс болды деп есептеледі. Бұл Сталиннің ұжымдастыру бағдарламасының жалпы өлім саны (тікелей де, жанама да) 12 миллион адамға жуық болды дегенді білдіреді.

Сібір

XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Сібір Ресейдің, әсіресе оның оңтүстік аумақтарының (қазіргі Алтай өлкесі, Омск облысы, Новосибирск облысы, Кемерово облысы, Хакасия, Бурятия, Иркутск облысы) маңызды ауыл шаруашылығы аймағы болды. Столыпиннің қоныс аудару бағдарламасы империяның басқа жерлерінен келген көшпенділерге көптеген жерлерді берді, бұл 1910 жылдары жақсы жағдайдағы шаруалардың үлкен тобын қалыптастырып, ауыл шаруашылығының қарқынды дамуын ынталандырды. Жергілікті саудагерлер белгіленген астық, ұн және майды көп мөлшерде Орталық Ресейге және Батыс Еуропаға экспорттады. 1931 жылдың мамыр айында Батыс Сібір облыстық атқару комитетінің арнайы қаулысы (құпия деп белгіленген) 40 000 кулақты Батыс Сібір аймағының солтүстік бөлігіндегі Томск облысының "сирек және беймәлім" аймақтарына жер аударуға және олардың мүлкін иемденуге бұйырды. Иемденілген мүлік колхоздарға бөлінбейтін ұжымдық меншік ретінде берілуге тиіс болды, ал депортацияланғандардың колхоздық үлесін көрсететін акциялар "кедей және жерсіз шаруаларды ұжымдастыру қорына" (фонд коллективизации бедноты и батрачества) берілуге тиіс болды. Сібірдегі ұжымдастыруға қарсы ірі көтеріліс Бурятияда болды, онда 1929 жылы Қызыл Армия көтерілісті басып тастады. Кейіннен Линн Виола сияқты тарихшылар бұл оқиғаны шаруалардың большевик үкіметіне қарсы азамат соғысы және ауылды отарлау әрекеті ретінде қарастырды.

Орталық Азия және Қазақстан

1928 жылы Кеңес Қазақстанында билік байырақ қазақтардың – байлардың мал-мүліктерін тартып алу науқанын бастады, бұл науқан «Кіші Қазан» деп аталды. Тартып алу науқанын қазақтар өз қазақтарына қарсы жүргізді, кімнің бай екенін және олардан қанша тартып алу керектігін олар өздері шешті. Бұл шара қазақтарды қазақ қоғамының өзгеруіне белсенді қатысушылар етіп дамытуға бағытталған. Науқанға байланысты 10 мыңнан астам бай жер аударылған болуы мүмкін. Ауыл шаруашылығының басты саласы көшпелі мал шаруашылығы болған аймақтарда ұжымдастыруға зор қарсылық көрсетілді, малдың көп бөлігі жойылды немесе тартып алынды. Қазақстандағы мал басы 7 миллионнан 1,6 миллионға, ал қой саны 22 миллионнан 1,7 миллионға дейін азайды. Көші-қонға қойылған шектеулер тиімсіз болды, 500 мың адам Орталық Азияның басқа өңірлеріне, ал 1,5 миллион адам Қытайға көшіп кетті. Ал қалғандарының шамамен миллионы нәтижесінде туған аштықтан қаза тапты. Моңғолияда, «Советтік тәуелділік» деп аталатын елдегі ұжымдастыру әрекеті 1932 жылы 8 миллион бас малдың жоғалуынан кейін тоқтатылды. Тарихшы Сара Кэмерон Сталин қазақтарды аштықтан өлтіруді ниеттенбегенін, бірақ кейбір өлімдерді режимнің саяси және экономикалық мақсаттарына жету үшін қажетті құрбандық ретінде қарастырғанын айтады. Кэмеронның пікірінше, аштық пен көшпелілерге қарсы науқан Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) анықтамасы бойынша геноцид емес, бірақ ол Рафаэль Лемкиннің геноцидтің бастапқы тұжырымына сәйкес келеді, ол мәдениеттің жойылуын физикалық жоюмен тең геноцид деп есептейді. Тарихшы Стивен Уиткрофт кеңестік аштыққа қатысты осы көзқарасқа қарсы шықты, себебі ол орталық жоспарлаушылардың жоғары үміттерін айтулары олардың іс-қимылдарының соңғы салдарынан хабарсыз екенін және оның нәтижесі аштық болатынын көрсетуге жеткілікті деп санайды.

Украина

Тарихшылардың көпшілігі коллективтендіруден туындаған бұзылыстар мен шаруалардың қарсылығы 1932–1933 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа, әсіресе Украинада, оның бай топырағы (чернозем) үшін әйгілі аймақта, маңызды үлес қосты деп келіседі. Бұл кезеңді украин тілінде "Голодомор" деп атайды. 1921–1923 жылдардағы ұқсас ашаршылықтар кезінде ел ішінде де, халықаралық деңгейде де көптеген науқандар өткізіліп, зардап шеккен аймақтардың халқына көмек көрсету үшін ақша мен азық-түлік жиналды. 1932–1933 жылдардағы құрғақшылық кезінде мұндай шаралар қабылданбады, себебі апат туралы ақпаратты Сталин жасырып қалды. Сталин украин коммунистері мен интеллигенциясын тазарта бастады, бұл аймаққа ұзақ мерзімді зиян келтірді. Көптеген украин селолары азық-түлікпен қамтамасыз етуді саботаж жасады деген күдікпен мемлекеттік жарлықпен қара тізімге енгізіліп, жазаланды. Сонымен қатар, зардап шеккен аймақтардан халықтың көшіп кетуіне шектеу қойылды. Сталиннің сыйлық алған жазушы Михаил Шолоховпен болған әңгімесінде айтқанынша, ашаршылықты жергілікті партия қызметкерлерінің артық әрекеттері мен саботаж тудырды. «Мен сізге жазған хаттарыңыз үшін алғыс айтамын, олар біздің партиялық кеңес жұмысындағы жараны ашып көрсетеді және біздің қызметкерлер жауды тоқтатуға тырысып, кейде еңселі досқа да зиян келтіріп, қатыгездікке бойұсынады. Сіздің ауданыңыздағы (және жалғыз сіздің ауданыңызда ғана емес) құрметті астық өсірушілер «итальяндық ереуіл» (саботаж!) жасап, жұмысшылар мен Қызыл Армияны нансыз қалдыруға дайын болды. Бұл саботаж сырттай зиянсыз болғанымен (қан төгілмегенімен), құрметті астық өсірушілердің Кеңес билігіне қарсы «тыныш» соғыс жүргізгенін өзгерте алмайды. Аштық соғысы, құрметті жолдас Шолохов. Бұл, әрине, біздің қызметкерлердің жасаған қиындықтарын ақтамайды. Ондай қиындықтарға кінәлілер лайықты жазаға тартылуы керек. Азық-түлік тапшылығынан шамамен 40 миллион адам зардап шекті, оның ішінде Мәскеу маңындағы аймақтарда өлім көрсеткіші 50 пайызға артты. Алайда, ашаршылықтың орталығы Украина және оны қоршаған аймақтар болды, соның ішінде Дон, Кубань, Солтүстік Кавказ және Қазақстан, онда бір миллионнан астам адам қаза тапты. Ауылдық жерлер қалаларға қарағанда көп зардап шекті, бірақ Харьковта 120 000, Краснодарда 40 000 және Ставропольде 20 000 адам қайтыс болды. Ашаршылықтан қаза тапқандардың толық ресми есебі жоқ болғанымен, тарихшылар Р. В. Дэвис және Стивен Г. Уиткрофт Украинадағы барлық себептерден қайтыс болған 2 577 065 адамның ресми архивтік кеңестік «тіркелген өлім» статистикасын пайдаланып, 1932 жылдан 1933 жылға дейін 1 544 840 «артық тіркелген өлім» деп есептеді. Алек Ноувтың сөзіне сәйкес, ашаршылық кезінде көптеген аймақтарда өлімді тіркеу тоқтатылды. Алайда, мұрағатта тіркелген өлімдер демографиялық қызметкерлер тарапынан едәуір өзгертілгені хабарланды. Деректердің ескі нұсқасы Украинада қазіргі, қайта қарастырылған статистикаға қарағанда 600 000-ға аз өлімді көрсетті.

Латвия

1940 жылы маусымда Латвияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін елдің жаңа билеушілері бір қиындыққа тап болды: соғыстар аралығындағы ауыл шаруашылығы реформалары жеке шаруашылықтарды кеңейтті. 1940–1944 жылдары «халық жауларының» және босқындардың, сондай-ақ 30 гектардан асатын жерлері мемлекеттік меншікке алынды, бірақ жерсіз қалғандарға әрқайсысына 15 гектардан жер берілді. Осылайша, латвиялық ауыл шаруашылығы негізінен жеке шағын шаруашылықтарға тәуелді болып қалды, бұл орталық жоспарлауды қиындатты. 1940–1941 жылдары Коммунистік партия ұжымдастырудың күштеп жүргізілмей, ерікті түрде және үлгі көрсету арқылы жүзеге асырылатынын бірнеше рет мәлімдеді. Ұжымдастыруға ынталандыру үшін жоғары салықтар салынды және жаңа шаруашылықтарға мемлекеттік қолдау көрсетілмеді. Бірақ 1945 жылдан кейін партия салмақты ұстанымын тастады, себебі ерікті тәсіл нәтиже бермеді. Латвиялықтар жеке шаруашылықтарға (viensētas) үйренген, олар тіпті дербес шаруалар кезінде де болған, ал көптеген шаруалар үшін соғыс аралығындағы реформалар арқылы берілген жер учаскелері олардың отбасылары алғаш рет иеленген жер болды. Сонымен қатар, ауылдағылар колхоз өмірінің қаталдығы туралы әңгімелерге толы болды. Мәскеудің ұжымдастыруға жасаған қысымы жалғасты, ал Латвия билігі жеке шаруалардың санын азайтуға тырысты (көбінесе кулактар немесе буджи деп аталатын), оларға жоғары салықтар салу және ауыл шаруашылығы өнімдерін мемлекеттік қажеттер үшін тартып алу арқылы. Алғашқы колхоз 1946 жылдың қарашасында ғана құрылды, ал 1948 жылға қарай барлығы 617 колхоз құрылды, олардың ішінде 13 814 жеке шаруа қожалығы (жалпы санының 12,6%) болды. Бұл процеске әлі де баяу делінді, ал 1949 жылдың наурыз айында 13 000-нан аспайтын кулак отбасылары, сондай-ақ көптеген жеке тұлғалар анықталды. 1949 жылдың 24-30 наурызы аралығында шамамен 40 000 адам КСРО-ның әртүрлі аймақтарына жер аударылып, қоныстандырылды. Осы жер аударулардан кейін колхоздарға шаруалардың ағыны күшейді, ұжымдастыру қарқыны артты. Екі апта ішінде 1740 жаңа колхоз құрылды және 1950 жылдың соңына қарай латвиялық шаруа қожалықтарының тек 4,5% ғана ұжымдық бірліктерден тыс қалды; шамамен 226 900 шаруа қожалығы ұжымдарға тиесілі болды, олардың саны қазір шамамен 14 700-ге жетті. Ауылдық өмір өзгерді, өйткені шаруалардың күнделікті қызметі басқа жерде жасалған жоспарлар, шешімдер мен квоталармен реттелді және аралық, шаруа емес бюрократия арқылы жүзеге асырылды. Жаңа колхоздар, әсіресе кішігірімдер, нашар жабдықталған және кедей болды. Бастапқыда шаруаларға жылына бір рет заттай, содан кейін ақша төленді, бірақ жалақы өте аз болды, кейде шаруалар төленбей қалды немесе тіпті колхозға қарыз болып кетті. Шаруалардың үйлерінің маңында 0,5 гектардан аспайтын шағын жер телімдері болды, онда олар өздеріне тамақ өсірді. Ұжымдастырумен қатар, үкімет жеке шаруа қожалықтарында өмір сүру салтын жоюға тырысты, адамдарды ауылдарға көшіру арқылы. Алайда бұл процеске жеткілікті қаржы болмағандықтан сәтсіз аяқталды, себебі кеңестік билік үйлерді де көшіруді жоспарлаған.

Коллективизация отаршылдық немесе империализм жобасы ретінде

Партияның Бухарин қанатымен фракциялық күрес, Ленин кезінде шаруалардың Жаңа экономикалық саясатына (НЭП) қарсылығы және индустрияландыру қажеттілігіне байланысты Иосиф Сталин шаруалардан "қаржы" немесе "салық" алу қажеттігін мәлімдеді. Бұл идея 1920 жылдары партияның көпшілігі мен Қазақстан тарапынан қолдау тапты.

Неміс оккупациясы кезінде коллективтен шығару

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Альфред Розенберг, оккупацияланған Шығыс аумақтарының рейх-министрі ретінде, Германия бақылауындағы КСРО аймақтарында кеңестік колхоздардың таратылғанын жариялаған плакаттар сериясын шығарды. 1942 жылдың ақпанында ол ауыл шаруашылығы саласындағы барлық кеңестік заңнаманы жойып, оккупациялық билікпен ынтымақтасуға дайын болғандарға отбасылық шаруашылықтарды қайта орнату туралы аграрлық заңға қол қойды. Алайда, коллективтендіруді тарату соғыс кезеңіндегі азық-түлік өндірісінің қажеттіліктерімен қақтығысты, сондай-ақ Герман Геринг колхоздарды тек атауын өзгертуден басқа сақтап қалуды талап етті. Гитлердің өзі жерді қайта бөлуді "ақымақтық" деп сынады. Нәтижесінде, неміс оккупациялық билігі колхоздардың көп бөлігін сақтап, оларды "қауымдық шаруашылықтар" (Общинные хозяйства, дәстүрлі орыс общинасына оралу) деп атады. Неміс пропагандасы бұл қадамды колхоздарды жеке шаруашылықтарға бөлуге дайындық деп сипаттады, олар немістерге міндетті егін тапсырған шаруаларға берілетін болар еді. 1943 жылға қарай, неміс оккупациялық билігі колхоздардың 30 пайызын неміс тарапынан демеушілік алған "ауыл шаруашылық кооперативтеріне" айналдырды, бірақ әлі жеке шаруашылықтарға айналдырмаған.