Кіріспе
Meänkieli (сөзбе-сөз "біздің тіліміз") – Фин тілі немесе Фин тілінің ерекше диалектілерінің тобы, Швецияның солтүстік бөлігінде Торне өзені аңғары бойында таралған. Оның жеке тіл ретіндегі мәртебесі күмәнді, бірақ Швецияда ол елдің бес азшылық тілінің бірі ретінде ресми түрде мойындалған және стандартты фин тілінен өзгеше тіл ретінде қарастырылады. Швецияның ұлттық торнедальдықтар қауымдастығының мәліметінше, 70 000-ға жуық адам Meänkieli тілін, кем дегенде, бір деңгейде түсіне алады. Тілдік тұрғыдан алғанда, Meänkieli екі диалектілік топқа бөлінеді: Торне өзенінің фин жағында да қолданылатын Торне аңғары диалектілері және Gällivare диалектілері. Екеуі де ірі Peräpohjola диалектілік тобына жатады. Швецияда ол азшылық тілі мәртебесіне ие. Қазіргі швед тілінде бұл тіл ресми түрде meänkieli деп аталады, алайда күнделікті қолданыста бұрынғы атауы – tornedalsfinska ("Торне аңғары фин тілі") жиі қолданылады. Sveriges Radio мәдениетті жалпылама сипаттағанда tornedalsfinska, ал тілді нақты айтқанда meänkieli сөзін қолданады. Meänkieli стандартты фин тілінен фин тіліндегі 19-шы және 20-шы ғасырлардағы өзгерістердің болмауымен ерекшеленеді.
Meänkieli (literally 'our language') is a Finnic language or a group of distinct Finnish dialects spoken in the northernmost part of Sweden along the valley of the Torne River. Its status as an independent language is disputed, but in Sweden it is officially recognized as one of the country's five minority languages and is treated as a distinct language from standard Finnish. According to the Swedish National Association of Tornedalians, 70.000 individuals are able to understand Meänkieli, at least to some level. Linguistically, Meänkieli consists of two dialect subgroups, the Torne Valley dialects (also spoken on the Finnish side of the Torne River) and the Gällivare dialects, which both belong to the larger Peräpohjola dialect group. It has the status of a minority language in Sweden. In modern Swedish the language is normally referred to officially as meänkieli, although colloquially an older name, tornedalsfinska ("Torne Valley Finnish"), is still commonly used. Sveriges Radio tends to use tornedalsfinska for the culture generally and meänkieli specifically for the language. Meänkieli is distinguished from Standard Finnish by the absence of 19th and 20th century developments in Finnish.
Тарих
1809 жылға дейін қазіргі Финляндияның барлық аумағы Швецияның бір бөлігі болды. Тіл шекарасы Торне аңғарының батысына қарай өтіп, қазіргі Швецияның солтүстік бөлігінің (аумағының шамамен 10%) халқы тарихи тұрғыдан фин тілінде сөйлеген (Готланд шығанағының оңтүстік бөлігінің шығыс жағалауындағы көптеген аймақтар сияқты, Ресейге беріліп, қазіргі Финляндияның құрамына кірген аймақтар тарихи тұрғыдан швед тілінде сөйлеген және көбінесе әлі де солай). Меэнкieli тілінде сөйлейтін аймақ, қазіргі Швецияның солтүстігінде (осы географиялық аймақтың саам және швед тілді бөліктерін есептемегенде), Швеция Корольдігінің ішінде диалектілік континуумды құрады. 1809 жылы Торне өзенінің шығыс жағы Ресейге берілгеннен кейін, оның батыс жағында сөйленетін тіл стандартты фин тілінен шамалы оқшауланып дамыды. 1826 жылы Швеция мемлекеттік шіркеуі дін қызметкері және әуесқой ботаник Ларс Леви Лаэстадиусты Швеция Лапландиясындағы Финляндия шекарасындағы Муонио өзенінің жағасында орналасқан Каресуандо приходының викариы етіп тағайындады. 1880 жылдары Швеция мемлекеті елдің барлық азаматы швед тілінде сөйлеуі керек деп шешті. Бұл шешімнің бір себебі әскери болды: шекараға жақын жерде өз елінің негізгі тілі емес, көрші елдің тілін сөйлейтін адамдарға соғыс уақытында сенімсіздікпен қарау мүмкін еді. Тағы бір себеп – финдер (негізінен шығыс финдері) кейде басқа "жарқын" деп есептелді. Сол кездегі пікір, заманауи көркем әдебиетте көрсетілгендей, саам және фин халқы "Скандинавияға қарағанда Ресейге жақын" болды. Осы уақыттан бастап аймақтағы мектептерде тек швед тілінде оқытылатын болды, ал балаларға сабақтар арасында да өз тілінде сөйлеуге тыйым салынды, тіпті физикалық жазалаумен қорқытып. Түпкі фин тілінде сөйлейтіндерге билік ондаған жылдар бойы мектепте фин тілін оқуға мүмкіндік бермеді, нәтижесінде тіл тек ауызша түрде сақталды. Швеция мектептерінде азшылық тілдері алғаш рет оқытыла бастағанда, меэнкieli әлі де фин тілінің бір түрі ретінде қарастырылды және ана тілінде сөйлейтін балаларға стандартты фин тілі оқытылды, бұл балалардың толыққанды түсінуіне кедергі келтіріп, оқуға деген ынтасын төмендетті. Алайда 1977 жылы кейбір мектептер стандартты фин тілін қолданбаған, меэнкieli тілінде сөйлейтіндерге арналған арнайы оқу материалдарын жасауды бастады. Осы кезде "меэнкieli" термині алғаш рет осы тілге қолданылды, бұрын ол "Торнедалия фин тілі" деп аталған.
Бүгінгі мейнкили
2000 жылдың 1 сәуірінде меэнкieli тілі Швецияның қазіргі бес ұлттық танылған азшылық тілінің бірі болды, яғни оны Финляндия шекарасындағы елді мекендердегі жергілікті және аймақтық билік органдарымен бірқатар коммуникациялар үшін пайдалануға болады. Оның азшылық тілі мәртебесі Швецияның барлық аумағында емес, белгіленген жергілікті қауымдастықтар мен аймақтарда қолданылады. Бүгінде меэнкieli тілін тек қана аз адам ғана өз ана тілі ретінде сөйлейді, ал тілді білушілер көбінесе швед және жиі стандартты фин тілін де біледі. Меэнкieli тілін қанша адам білетіні бойынша бағалаулар 30 000-нан 70 000-ға дейін жетеді, олардың көп бөлігі Норрботтенде тұрады. Швецияның солтүстік бөлігіндегі көптеген адамдар меэнкieli тілін біршама түсінеді, бірақ оны үнемі қолданатындар азырақ. Меэнкieli тамырлары бар адамдарды көбінесе Торнедалиялықтар деп атайды, дегенмен Норрботтеннің фин тілінде сөйлейтін бөлігі Торне өзені аңғарынан әлдеқайда кең аумақты; қалалар мен жерлердің аттарына қарағанда, Норрботтеннің фин тілінде сөйлейтін бөлігі Ғалливар қаласына дейін батысқа қарай созылады. Бүгінде меэнкieli тілінің қолданылуы төмендеп барады. Көптеген жастар күнделікті өмірде меэнкieli тілін қолданбаса да, олар отбасылық қарым-қатынастарда тілді пассивті түрде біледі, сонымен қатар меэнкieli тілінде сөйлейтін отбасылардан шыққан жастар стандартты фин тілімен көбірек таныс болуы мүмкін, себебі оған арналған әдебиеттер мен курстар оңай қолжетімді. Бұл тіл Стокгольм университетінде, Лулеа технологиялық университетінде және Умеа университетінде оқытылады. Бенгт Похьянен – Торне долынынан шыққан үш тілді автор. 1985 жылы ол алғашқы меэнкieli романын – «Лыyкери» атты туындысын жазды. Ол сонымен қатар меэнкieli тілінде бірнеше роман, драма, грамматикалық оқулықтар, әндер мен фильмдер жазған. Автор Микаэль Ниемидің романдары және оның бір кітабы негізінде түсірілген фильм шведтер арасында осы азшылық туралы хабардарлықты арттырды. 1980 жылдардан бері меэнкieli тілін меңгергендер тілдің жекелендіру белгісі ретіндегі маңыздылығын арттыра түсті. Бүгінде меэнкieli тілінде грамматикалық оқулықтар, Киелі кітапқа аударма, драмалық қойылымдар және бірқатар телебағдарламалар бар. Радиода меэнкieli тіліндегі бағдарламалар P4 Norrbotten аймақтық стансасынан (сондай-ақ Стокгольмдегі P6 жергілікті стансасынан) дүйсенбіден бейсенбіге дейін сағат 17:10-нан 18:00-ға дейін, ал жексенбі күндері P6 стансасынан сағат 8:34-тен 10:00-ға дейін (сондай-ақ P2 бүкіл ел бойынша сағат 8:34-тен 9:00-ға дейін) редовно эфирге шығарылады. Барлық бағдарламалар интернет арқылы да қолжетімді.
Тіл мәртебесі
Меенкиелді жеке тіл деп жіктеуге келісетін адамдар, әдетте, тарихи, саяси және әлеуметтанулық себептермен келіседі, көбінесе стандартты фин тілінен ерекшеленетін оның жеке стандартталған жазба тіліне сілтеме жасайды. Дегенмен, таза тіл білімі тұрғысынан, меенкиелді фин тілінің солтүстік диалектісі деп жіктеуге болады. Меенкиел фин тілінде сөйлейтін адамдар үшін өте түсінікті, әсіресе Финляндияда швед тілі міндетті пән ретінде оқытылатындықтан, меенкиелге швед тілінің күшті әсері түсінуге кедерес келтірмейді. Өзара түсіністікке қарамастан, меенкиелді сөйлейтін адамдар оны фин тілінен бөлек, дербес тіл ретінде қарастыруды қалайды, себебі оның тәуелсіз тіл мәртебесі тілдік беделін арттырып, тілді сақтап қалуға көмектесті.
Географиялық таралуы
Меенкили тілінің ресми мәртебесі бар: Паяла, Оверторнео, Хапаранда, Гелливаре, Лулео, Каликс, Кируна қалаларында, сонымен қатар көптеген сөйлеушілер Стокгольмде де тұрады.
Грамматика
Меенкиель тілінің грамматикасы фин тіліне өте ұқсас, бірақ ұзын дауыстылардың алдындағы дауыссыз дыбыстардың айтылуындағы өзгерістер сияқты кейбір айырмашылықтары бар. Меенкиель – агглютинативті тіл, он бес септімге ие. Фин тілі сияқты, оған дауыссыз дыбыстар өзгерісі және дауыстылар үйлесімділігі тән. Онда қазіргі, өткен, толық өткен және одан да бұрынғы өткен шақтарды қамтитын төрт етістік шақ бар. Болашақ оқиғаларды білдіру үшін жеке шақ қолданылмайды.