Кіріспе

Қолжазбаға назар салмақ үшін қызыл түспен мәтін қосу – рубрикация деп аталады. Рубрикациямен айналысқандар, рубрикаторлар немесе рубришерлер деп аталатын, мәтінді түпнұсқа жазушыдан алған арнайы жазушылар болды. Рубрикация – ортағасырлық қолжазба жасау процесінің бірнеше қадамдарының бірі. Бұл термин латын тіліндегі rubrīcāre, "қызыл түске бояу" деген сөзден шыққан, ал негізгі сөзі ruber, "қызыл" болып табылады. Бұл практика б.з.д. Перғауындық Египетте басталды, онда жазушылар маңызды мәтіндерді, мысалы тақырыптарды, повестьтердің жаңа бөлімдерін және т.б. папируста қызыл сиямен бөліп көрсеткен.

Тарих

Рубрикация практикасы көбінесе мәтіннің бір бөлігінің соңы мен екінші бөлігінің басталуын белгілеу үшін қызыл бас тақырыптардың қосылуын қамтыды. Мұндай бас тақырыптар кейде келесі бөлімнің тақырыбын енгізу үшін немесе оның мақсаты мен функциясын жариялау үшін қолданылды. Рубрикация осы тұрғыда соншалықты жиі қолданылғандықтан, "рубрика" термині кез келген түрдегі немесе түсті бас тақырыптарды білдіретін жалпы атау ретінде қолданылатын, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда ол тек қызыл сиямен жазылған бас тақырыптарға қатысты. Литургиялық кітаптарда, мысалы, миссалдарда, қызыл түс діни қызметкер немесе басқалар орындауы тиіс әрекеттерді көрсету үшін де қолданылуы мүмкін, ал оқылтын мәтін қара түспен жазылатын. Литургиялық күнтізбедегі маңызды мерекелер де көбінесе рубрикаланып, жазушылардың мәтіннің әртүрлі бөліктеріне қаншалықты маңыз бергенін көрсетеді. Рубрикация кантоның немесе мәтіннің басқа бөлігінің бастапқы әрпін атап көрсету үшін де қолданылуы мүмкін; бұл көбінесе маңызды болды, өйткені қолжазбалар көбінесе бір томда бірнеше жұмыстан тұратын. Бұл рубрикация түрі безендірумен ұқсас, онда қызыл сия басты әрпін көркемдік иілмелер мен өрнектермен безендіру үшін қолданылады. Алайда, бұл процесс жарықпен бояуға қарағанда әлдеқайда қарапайым, онда мәтіннің ішінде жарық бар сияқты көрінуі үшін қолжазбаға жиі жұқа алтын жапырақтармен безендірілген егжей-тегжейлі суреттер қосылады. Көбінесе қолжазбаның бастапқы жазушысы рубрикаторға мәтіннің шетінде жасалған түсініктемелер түрінде нұсқаулар беретін. Мұндай түсініктемелер "мұнда рубрикалау керек" немесе "рубрика қосу керек" деген нұсқаулар болып табылды. Көптеген жағдайларда бастапқы жазушы да рубрикатордың қызметін атқарды, сондықтан ол қажет болған жағдайларда түсініктемелерсіз рубрикалауды жүзеге асырды. Бұл маңызды, өйткені жазушының рубрикаторға жазған түсініктемелері кодикологиямен бірге қолжазбаның тарихын немесе шығу тегін анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Кейінгі ортағасырлық шеберлер рубрикация практикасын қызылдан басқа басқа сия түстерін де қолдану үшін кеңейтті. Көбінесе көк және жасыл түстер қолданылды. Қозғалмалы әріптермен басып шығарудың енгізілуінен кейін оқырмандар рубрикалауды күтті, егер рубрикалар аз болса, оны қолмен жасауға болады, ал көп болса, қызыл сиямен басылған жеке беттерді пайдалануға болады, кейін бұл әдіс қалыпты жағдайға келді. "Инкунабулалардың басым көпшілігі баспадан дайын күйде шыққан жоқ, тіпті бірде-бір инкунабула баспагері тарапынан "толық" деп есептелмеді", бұл қолмен рубрикалау алғашқы баспагерлердің еңбегіне заңдылық сыйлағандығын көрсетеді. Бұл факт, қолмен жазылған рубриканың бір бөлігі басылған шығарманы заңдылық және аяқталғандық сезімімен толықтырады деген ой, қызыл сияның "тек сәндік емес, қызылдың бастапқы функциясы мәтінді нақтылау болды, бас тақырыптар сияқты қолжазбалардың функциясы үшін өте маңызды бөлімдерді көрсету арқылы, баспагерлер олармен қандай да бір жолмен айналысуы керек болды" деген пікірді де қолдайды. (Баспа машинасының орта ғасырдың соңынан бастап пайда болуымен, абзацтардың алдында рубрикаторлар қолмен пилкроу қоюы үшін орын қалдырылатын. Алайда кейбір жағдайларда рубрикаторлар баспагерлердің мерзіміне сәйкес жедел жұмыс істей алмады және кітаптар көбінесе абзацтардың басы бос қалған күйінде сатылатын. Осылайша абзацтардың алдындағы телімдер пайда болды.)

Қолданылуы

Тақырып көбінесе мәтіннің жазушысы бос қалдырған бір немесе бірнеше жолға жазылған, бұл бөлімнің маңыздылығын және осы процестен алынатын білімді көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, мәтіннің бастапқы жазушысы көбінесе рубрикаторға рубрикалау қажет жерлер туралы ескертулер қалдырған, бұл факті қазіргі тарихшыға қолжазбаның шығу тегін білуге көмектеседі. Рубрикалау кейінгі ұрпақтардың мәтінді қалай оқып, түсіндіруіне әсер етті, және бұл процесс Батыс Еуропаның барлық айманында редакциялық біркелкілікті қамтамасыз етуге көмектесті.