Кіріспе

Американдық теолог Бернард Макдугалл Лумер (5 наурыз 1912 – 15 тамыз 1985) – американдық профессор және теолог. Лумер Чикаго университетінің дінтану мектебінің көп жылдық деканы және Үдерістік теологияның көрнекті жақтасы болды.

Өмірбаян

Ломер ең алдымен процесс теологиясын зерттеуге үлес қосқандықтан белгілі, бірақ Ломердің пантеизмі, көбінесе процесс теологиясымен байланысты панентеизммен үйлеспейді. Ломер былай деп жазды: "Әлем – Құдай, себебі ол мағынаның бастауы және сақтаушысы; әлемнің өзінің авантюрасындағы шығармашылық дамуы қызмет етуге тиіс жоғарғы себеп; тіпті біздің кеңістігіміз бен уақытымызды бұзуымызда да әлем қасиетті жер; және ол барлық жаратылыстың өзіндегі түпкілікті құпияны қамтиды және одан асып түседі. Әлем өзінің барлық өлшемдерінде біздің таңғажайып, қорқыныш және ізденісіміздің негізі болып табылады." Ломер теологиялық нақтылықты жоққа шығарды және өмірдің ғажайыптығына қуанды: "Түпкілікті жауаптарға сенуге болмайды. Біз құпияға толы дүниеге келіп, құпия өмір сүріп, құпияда қайтыс боламыз." Ломер The Journal of Religion журналына C. E. M. Joad-тың 1942 жылғы "Құдай және зұлымдық" кітабына біршама сын пікір жазды. Жоадтың "рухани және интеллектуалды саяхатының ашық және адал есебі" үшін Ломерді мақтағанмен, Ломер Жоадтың "қазіргі заманғы діни ойдың ең жақсы үлгілерімен" таныс болмауына таңырқады, бұл, әрине, Жоадтың Эдвин Беван мен К.С. Льюиске тәуелділігіне сілтеме еді. Ол кітапты ешқандай дәлел келтірмей "дұрыс емес ойлау мен тексерілмеген алғышарттарды" қамтиды деп сипаттады. Ломерге ең үлкен әсер еткен ойшылдар Генри Нельсон Виман және Альфред Норт Уайтхед болды, бірақ Ломер тіпті бұл екеуі де кейде теизмнің тиісті нұсқаларында "нақтылықтың қате орналасуы" тұзағына түседі деп сенді. Нэнси Франкенберидің айтуынша, Ломердің үлесі "оның үнемі жариялап жүрген жазбалары сияқты, оқыту өнері және жұқпалы әңгіме арқылы да болды". Ломердің бұрынғы студенттері Нэнси Франкенбери, Джон Б. Кобб, Кэтрин Келлер және Брюс Эпперли. Эпперли Ломердің сыныбындағы уақытын еске алып былай дейді: "Ақ жағалы, қалтасында түтік бар ақ жағалы киім киген Ломер сөз сөйлейтін. Сабақ қай күні қайда бағыт алатынын ешкім білмейтін. Біздің әңгімелеріміз кең ауқымды және дайындықсыз болды, және біз Ломер туралы процесс ойлаудың "ортодоксиялары" сияқты көп нәрсе білдік." Чарльз Хартшорн Ломерді Альфред Норт Уайтхед пен оның ізбасарлары қолданған философияны белгілейтін "процесс ойлау" терминін енгізген адам деп есептейді. Кейіннен Ломер бұл терминді ұнатпайтынын айтты. "Егер мен кінәлі болсам, онда бұл менің жастық кезімдегі қателік болды, мен өмірімнің соңғы күндерін өкінумен өткіздім!" Ломер "процесс/қарым-қатынас ойлау" терминін артық көреді. Ол былай деп жазды: "Бұл көзқарастың ерекше хош иісі процесс пен қарым-қатынастардың басымдығын біріктіргенде пайда болады. Шындығында, процесс – қарым-қатынастардың өзі." Ломер өзінің ой-пікірлерінің қарым-қатынастық аспектілеріне назар аударған кезде, ол "S I Z E" деп атаған нәрсеге қайта-қайта баса назар аударды (әрқашан тыныш сызықтармен бөлінген үлкен әріптермен жазылады). Оның "S I Z E" эссесінде Ломердің ең көп цитаталанған сөзі бар: "S I Z E деп мен адамның жанның дәрежесін, оның махаббатының ауқымын және тереңдігін, қарым-қатынас жасау қабілетін білдіремін. Мен сіздің өміріңізге қаншалықты көп өмірді сіңіре алатыныңызды және сол арқылы өзіңіздің жеке болмысыңыз бен тұтастығыңызды сақтай алатыныңызды, өзіңізді қорғанышсыз немесе қауіпсіз сезінбей, өміріңіздің бірлігіне қаншалықты көп көзқарасты қабылдай алатыныңызды айтқым келеді. Мен сіздің рухыңыздың күшін айтып отырмын, басқаларды өздерінің әртүрлілігі мен бірегейлігін дамытуға шақыру. Мен күрделі және байытушы шиеленістерді ұстап тұруды білдіремін. Мен өзгелердің мәртебесін көтеруге мүмкіндік беретін жағдайларды қамтамасыз етуге деген үлкен қамқорлықты білдіремін." Тағы бір маңызды эссе 1975 жылы жазылған, бірақ 2013 жылы жарияланған "Мәңгілік Құдайдың ұлылығы" болды. 1978 және 1979 жылдары Американың діни академиясының екі бөлек сессиясында (жылдық кездесулерінде) ұқсас тақырыптағы "Құдайдың көлемі" атты басқа эссе ұсынылды. Франкенбери "Құдайдың өлшемі" еңбегін "ұзақ, тығыз және алаңдататын құжат ретінде сипаттады, онда Ломердің прозасы, бір комментатордың айтуынша, "желге тіреледі". Бұл эссе алғаш рет American Journal of Theology and Philosophy басылымында жарияланды, кейіннен "Құдайдың өлшемі: Бернард Ломердің теологиясы контекстте" деп аталып, Уильям Дин, Ларри Э. Аксель, Джон Кобб, Дельвин Браун, Бернард Ли және Нэнси Франкенберидің жанды жауаптары мен түсініктемелерімен (барлығы да толықтай қолдау көрсетпеген) басылды. Бұл кітаптың алғы сөзінде Ломердің бұл материалды алғаш ұсынған кездесулер туралы былай делінген: "Бұл қоғамдық кездесулер даулы болды, бұл жағдай Ломердің аргументінің ерекшелігімен ғана емес, сонымен қатар оның прозасының желге тірелуімен шақырылды." Эсседе Ломер процесске бағытталған ойшылдардың, мысалы, Хартшорн, Уайтхед және Виманның сынды талдауын ұсынды. Франкенбери Ломердің сөзін келтіре отырып, былай қорытындылайды: "Құдайды әлемнің толықтығымен, толықтықтың қандай да бір бірлігімен анықтау керек. Нақтырақ айтқанда, Құдай – бүкіл жаратылыс денесінің ағайындық белсенділігі ретінде көрінеді, бұл күш осы қоғамдық желінің әр бөлігінде әртүрлі дәрежеде көрінеді." Франкенбери Ломердің "бірмәнді емес Құдай бірмәнді Құдайдан гөрі ұлырақ" деген тезисін қозғап отырғанын, осылайша қазіргі заманғы ойдан, Канттан Нибурга дейін, дәстүрлі батыс діни ойларына да қарсы шығып отырғанын атап көрсетеді.

Қабылдау

Дін тарихшысы Жером А. Стоун Ломерді діни натурализмнің дамуындағы алғашқы ой-пікірлерге үлес қосумен есептейді. Стоун сондай-ақ, Ломердің "Биліктің екі түсінігі" атты мақаласы 'басқа үстінен билік' және 'басқамен бірге билік' арасындағы айырмашылықты алғаш рет көрсеткен болуы мүмкін деп айтады. Ломер бұл тұжырымдарды бір жақты билік және қарым-қатынастағы билік деп атады.