Кіріспе
Молдованың валютасы
Лей (көпше түрі – лей; таңбасы: L; ISO 4217 коды: MDL) – Молдованың валютасы. Румыния леуі сияқты, Молдова леуі де 100 баниге (бан) бөлінеді. Валюта атауы румын тілінен келген, ол "арыстан" деген мағынаны білдіреді.
Этимология
Валютаның атауы "арыстан" дегенді білдіреді және голландтық талерден (leeuwendaalder "арыстан талері / доллары") туындаған. Голландиялық leeuwendaalder бірнеше неміс және итальян қалаларында құрастырылды. Бұл монеталар Молдова, Румыния және Болгарияда қолданысқа түсті және олардың ұлттық валюталарына ат берді: молдаван леуі, румын леуі және болгар леві.
Тарих
1918 және 1940 жылдар аралығында, сондай-ақ 1941 және 1944 жылдар аралығында Молдова Румынияның құрамында болған кезде, сол кездегі үлкен Румыния аймағының шығыс бөлігінде (румын тілінде Молдова) румын леуі қолданылды. Молдова леуі 1993 жылғы 29 қарашада Кеңес Одағының тарауынан және тәуелсіз Молдова Республикасының құрылуынан кейін енгізілді. Ол 1 леу = 1000 купон есебімен уақытша купондық валютаны алмастырды. Халықаралық жағынан Молдованың бөлігі деп танылған, бірақ мойындалмаған, бөлініп шыққан Трансднестр аймағында оның орнына Трансднестр рублі қолданылады. Бұл валюта Молдова немесе басқа мемлекеттер тарапынан мойындалмайды.
Монеталар
1993 жылдың қараша айында негізінен кішкентай алюминий монеталардың бірінші сериясы айналымға түсті. 2018 жылы жоғары номиналды монеталардан тұратын екінші серия шығарылды. Молдова монеталарының көп бөлігі Румыниядағы Monetăria Statului монета қабылдауында дайындалады.
Бірінші серия (1993 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1993 жылдың қарашасында Молдованың Ұлттық банкі (МҰБ) 1, 5, 25 және 50 бани, сондай-ақ 1 және 5 лей монеталарын шығарды. 1 және 5 лей монеталары 1994 жылы айналымнан алынды. Төмен сапасы және салыстырмалы түрде жоғары номиналды құны салдарынан көптеген жалған монеталар пайда болды. 1996 жылдың сәуір айында 10 бани монетасы енгізілді. 1997 жылы МҰБ қолданыстағы алюминийден жасалған 50 бани монетасын, мыс жалатылған болаттан жасалған, жаңа және жақсартылған дизайны бар, қамыс сияқты жалған монетаға қарсы элементтері бар жаңа монетамен алмастыратынын хабарлады. Бұл – қазіргі молдавандық монеталар үшін алғашқы рет. Жаңа 50 бани монеталары 1998 жылдың 2 ақпанында айналымға енгізілді. Сонымен бірге МҰБ ескі алюминийден жасалған 50 бани монеталарын қайтарып алуды бастады. Олар 1999 жылдың 1 қаңтарында қолданыстан шығарылды. 1 бани монеталары әлі де заңды төлем құралы болып табылады, бірақ олар сирек қолданылады немесе айналымда кездеседі, бұл «швед дөңгелегіне» алып келеді. Бірінші сериядағы монеталар (1993 – қазіргі уақытқа дейін) Кескін Құны Техникалық сипаттамалары Диаметрі Сипаттамасы Массасы Құрамы Шеті Алдыңғы жағы Артқы жағы Ойылып жасалған мерзімі Шығарылған мерзімі Айналымнан алынған мерзімі 1 бани 14,5 мм 0,67 г Алюминий Тегіс Номиналы, ойылып жасалған жылы Елтаңбасы, ел атауы 1993–2017 29 қараша 1993 Қазіргі кезде, бірақ жалпы айналымға шығарылмаған 5 бани 16 мм 0,75 г 1993–2018 Қазіргі кезде 10 бани 16,6 мм 0,85 г 1995–2018 25 бани 17,5 мм 0,95 г 1993–2020 50 бани 19 мм 1,07 г 1993 1 қаңтар 1999 50 бани 19 мм 3,1 г Мыс жалатылған болат Қамыспен өрнектелген жүзім шоғы және жапырақтары, номиналы, ойылып жасалған жылы 1997–2018 2 ақпан 1998 Қазіргі кезде 1 лей 20,1 мм 3,3 г Никель жалатылған болат Тегіс Номиналы, ойылып жасалған жылы 1992 29 қараша 1993 1994 5 лей 22,0 мм 3,6 г 1993
Екінші серия (2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2017 жылы Ұлттық банк 1 және 5 лей монеталарын, сондай-ақ жаңа 2 және 10 лей монеталарын қайта енгізу жоспарларын жариялады. Негізгі себеп ретінде «банкноттарға қарағанда жоғары беріктік, арзан өндіріс және уақыт өте келе техникалық қызмет көрсету құны» көрсетілді және жаңа монеталардың дизайнын ұсынуға адамдар шақырылды. Жаңа монеталардың дизайны 2018 жылдың 28 ақпанында таныстырылды, олардың беткі жағында Молдова княздығының гербінің, ал артқы жағында Молдова Республикасының гербінің элементтері бейнеленген. 1 және 2 лей монеталары никельденген болаттан, ал 5 және 10 лей монеталары никельденген болаттан және мыспен қапталған болаттан жасалған элементтері бар екі металлдан жасалған. Жаңа монеталар 2018 жылдың 28 ақпанынан бастап айналымға шығарылды. Барлық жаңа лей монеталары қазіргі уақытта сол құнды банкноттармен бірге қолдануға арналған. Екінші сериядағы монеталар (2018 – қазіргі уақытқа дейін) Сурет Құны Техникалық сипаттамалары Сипаттамасы Диаметрі Қалыңдығы Салмағы Құрамы Шеті Беткі жағы Артқы жағы Алғашқы соғылуы Алғашқы шығарылымы 1 лей 21,5 мм 1,8 мм 4,45 г Никельденген болат Сегменттелген (Жай және тісті бөлімдер (3 топ)) Әйел бейнесіндегі ай, аuroкс бас бөлігі, герб, мемлекеттік атау Номиналы, соғылған жылы, жасырын суретте «R» және «M» әріптері, гербтің бөлігі 2018 сәуір 2018 2 лей 23,7 мм 2,2 мм 6,7 г Тісті Ерлер бетіндегі күн, аuroкс бас бөлігі, герб, мемлекеттік атау 5 лей 24,4 мм 2,25 мм 7,1 г Орталық бөлігі: никельденген болат Сыртқы сақина: мыспен қапталған болат Сегменттелген (Жай және тісті бөлімдер (5 топ)) Аuroкс мүйіздері (басының бөлігі), үстіне ашық тәж, мүйіздер арасында сегіз қырлы жұлдыз, геральдикалық раушан, герб, мемлекеттік атау 2019 жылдың басы 10 лей 25,3 мм 2,3 мм 7,65 г Орталық бөлігі: мыспен қапталған болат Сыртқы сақина: никельденген болат Тісті, жазумен: Тісті, «MOLDOVA*MOLDOVA*» Степан Ұлының жеке гербі, аuroкс бас бөлігі, герб, мемлекеттік атау
Еске алу монеталары
1996 жылдан бері коллекционерлерге арналған бірнеше естелік монеталар шығарылды. Толық тізімін осы жерден қарауға болады.
Банкноттар
Молдова лейінің екі сериясы болды. Бірінші серия қысқа ғана болды және тек 1, 5 және 10 лейден құралды. Бұл банкноттардың барлығының алдыңғы жағында – және одан кейінгі барлық банкноттарда – 1457 жылдан 1504 жылға дейін Молдавия князі болған Штефан чел Маре (Ұлы Стефан, сондай-ақ Молдавияның Стефан III деп те аталады) бейнеленген. «Миорица» (Кішкентай қойшы) балладасының алғашқы екі жолы банкноттың артқы жағында, номинал саны мен бекіністің суреті арасында тік басылған. Бұл жолдар, «Pe un picior de plai, pe o gură de rai», «Жер төбесінің етегінде, жұмақтың қақпасы алдында» деп аударылады.
On the front side of each banknote only one man is represented the best known ruler of Moldavia Ștefan cel Mare (Stephen the Great). The first two lines of the Miorița ballad are written in the white circle on the front side of each banknote. On the back side of all the banknotes there are depicted Trajan's Column and The Endless Column. Moldovan leu banknotes were notable for not using intaglio printing until 2015: the main security features on all denominations were limited, initially consisting mainly of a watermark of Ștefan, a solid security thread, and a see through registration device. In 2015, the National Bank of Moldova finally rolled out intaglio printing and embossing for denominations between 10 and 500 lei, and also introduced revised security features on all denominations except for 1,000 lei. The banknote for 1,000 lei, valued at €51.60 by currency exchange service XE. com on 31 December 2019, continues to use the original design.
Екінші сериясы
On the front side of each banknote only one man is represented the best known ruler of Moldavia Ștefan cel Mare (Stephen the Great). The first two lines of the Miorița ballad are written in the white circle on the front side of each banknote. On the back side of all the banknotes there are depicted Trajan's Column and The Endless Column. Moldovan leu banknotes were notable for not using intaglio printing until 2015: the main security features on all denominations were limited, initially consisting mainly of a watermark of Ștefan, a solid security thread, and a see through registration device. In 2015, the National Bank of Moldova finally rolled out intaglio printing and embossing for denominations between 10 and 500 lei, and also introduced revised security features on all denominations except for 1,000 lei. The banknote for 1,000 lei, valued at €51.60 by currency exchange service XE. com on 31 December 2019, continues to use the original design.
Сурет Мәні Өлшемдері Негізгі түсі Сипаттамасы Алдыңғы жағының басылған күні Артқы жағы Алдыңғы жағы Артқы жағы Су белгісі Алғашқы таралымы
1 лей 114 × 58 мм Сары Стефан III Каприана монастыры Портрет ретінде 1994 жылғы мамыр 1994 жылғы мамыр
5 лей Циан Святого Думитру шіркеуі, Орхей 1994 жылғы сәуір
10 лей 121 × 61 мм Қызыл Hîrjauca монастыры 1994 жылғы мамыр
20 лей Жасыл Soroca форты 1992 жылғы қараша 1993 жылғы қараша
50 лей Қызғылт Hîrbovăț монастыры 1994 жылғы мамыр
100 лей Қызғылт сары Tighina бекінісі 1995 жылғы қыркүйек
200 лей 133 × 66 мм Көктемгі қызғылт Кишинев қалалық әкімдігі
500 лей Қызғылт сары және жасыл Кишинев соборы 1999 жылғы желтоқсан
1000 лей Көк Президент сарайы 2003 жылғы қазан
On the front side of each banknote only one man is represented the best known ruler of Moldavia Ștefan cel Mare (Stephen the Great). The first two lines of the Miorița ballad are written in the white circle on the front side of each banknote. On the back side of all the banknotes there are depicted Trajan's Column and The Endless Column. Moldovan leu banknotes were notable for not using intaglio printing until 2015: the main security features on all denominations were limited, initially consisting mainly of a watermark of Ștefan, a solid security thread, and a see through registration device. In 2015, the National Bank of Moldova finally rolled out intaglio printing and embossing for denominations between 10 and 500 lei, and also introduced revised security features on all denominations except for 1,000 lei. The banknote for 1,000 lei, valued at €51.60 by currency exchange service XE. com on 31 December 2019, continues to use the original design.
Әр банкноттың алдыңғы жағында Молдавияның ең танымал билеушісі – Штефан чел Маре (Ұлы Стефан) бейнеленген. «Миорица» балладасының алғашқы екі жолы әр банкноттың алдыңғы жағындағы ақ шеңберге жазылған. Барлық банкноттардың артқы жағында Траян бағанасы мен «Төнексіз бағана» бейнеленген. Молдова лейі банкноттары 2015 жылға дейін гравюралық басуды қолданбағанымен ерекшеленді: барлық номиналдардағы негізгі қауіпсіздік элементтері шектеулі болды, бастапқыда негізінен Штефанның су белгісінен, берік қауіпсіздік жібінен және тіркеу құрылғысынан тұрды. 2015 жылы Молдова Ұлттық банкі 10 мен 500 лей аралығындағы номиналдар үшін гравюралық басуды және рельефті бедерлеуді енгізді, сондай-ақ 1000 лейден басқа барлық номиналдарда жаңартылған қауіпсіздік элементтерін қосты. XE валюта айырбастау қызметінің мәліметінше, 2019 жылғы 31 желтоқсанда 51,60 евроға бағаланған 1000 лей банкноты бастапқы дизайлын сақтап келеді.
On the front side of each banknote only one man is represented the best known ruler of Moldavia Ștefan cel Mare (Stephen the Great). The first two lines of the Miorița ballad are written in the white circle on the front side of each banknote. On the back side of all the banknotes there are depicted Trajan's Column and The Endless Column. Moldovan leu banknotes were notable for not using intaglio printing until 2015: the main security features on all denominations were limited, initially consisting mainly of a watermark of Ștefan, a solid security thread, and a see through registration device. In 2015, the National Bank of Moldova finally rolled out intaglio printing and embossing for denominations between 10 and 500 lei, and also introduced revised security features on all denominations except for 1,000 lei. The banknote for 1,000 lei, valued at €51.60 by currency exchange service XE. com on 31 December 2019, continues to use the original design.