Кіріспе
Ғиламан (бірлік غُلاَم, көпшілік غِلْمَان) – бүкіл ислам әлеміндегі әскерлердегі құл сарбаздар және/немесе жалдамалы әскерлер. Ислам мемлекеттері 9-шы ғасырдың басынан 19-шы ғасырдың басына дейін құлдарды әскерилер ретінде тұрақты түрде қолданды, бұл Ислам әлемінен тыс жерлерде өте сирек кездесетін құбылыс еді. Құранның 52:24 аятында (сондай-ақ 56:17 аяты да) Ғильман (غِلْمَان) – Ислам дініндегі жұмақ/көктегі рахаттардың бірі – қызмет ететін жас жігіттер ретінде сипатталған.
Ghilman (singular غُلاَم , plural غِلْمَان ) were slave soldiers and/or mercenaries in armies throughout the Islamic world. Islamic states from the early 9th century to the early 19th century consistently deployed slaves as soldiers, a phenomenon that was very rare outside of the Islamic world. The Quran mentions ghilman (غِلْمَان) as serving boys who are one of the delights of Jannah or paradise/heaven of Islam, in verse 52:24 (Verse 56:17 is also thought to refer to ghilman. ).
Этимология
Гилман (غِلْمَان) және оның жеке түрі ғұлам (غلام) сөздері араб тілінен шыққан, «ұлдар» немесе «қызметшілер» деген мағынаны білдіреді. Олар араб тіліндегі ḡ l m (غ ل م) түбірінен туындаған.
Тарих
Гилман – жаулап алынған аймақтардан немесе шекаралық аймақтардан, әсіресе Орталық Азияның түркі халықтары мен Кавказ халықтарынан (түрікше: Kölemen) тұтқынға алынған құл сарбаздар. Олар топтасып соғысты және өз қызметтері үшін жоғары жалақы талап етті. Ислам әлемінде құл-әскерлерді пайдалану 625 жылға дейін созылады, онда Мұхаммед пен Рашид халифаты кезінде қызмет еткен африкалық құл сарбаздар туралы мәлімделген. Омейяд халифалары тұсында славяндар мен берберлер де қолданылған. Дегенмен, бұл практика 9-ғасырдың ортасынан бастап кеңінен таралды. Аббасид халифаларына дейін құл сарбаздарынан әскер құрған алғашқы мұсылман билеушісі – Ибрагим I ибн әл-Ағлаб (800–812), Ифрикияның Ағлабидтерінің негізін қалаушы. Оның билігінде ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін құлдар көп болды және Сахара шөліндегі құл саудасының кең желілеріне қол жеткізілді. Ғилмандар Аббасид халифалығына әл-Мутасим (833–842) билік кезінде енгізілді, ол оларға үлкен құрмет көрсетті және жеке күзетшілері ретінде оларға сүйенді. Мәліметтерге сәйкес, Мұтасим сарайдағы фракциялықтарды таратуға тырысқан кезде халифалық үйінде олардың саны артты. Бұл құл сарбаздарға қарсы жергілікті арабтар наразылық білдірді, ал 836 жылы Бағдадта болған көтерілістер Мұтасимді астанасын Самарраға көшіруге мәжбүр етті. Ғилманды пайдалану әл-Мутадид тұсында толыққанды деңгейге жетті, ал олардың жаттығулары асыл фурусия дәстүрімен үйлестірілді және шабыттандырылды. Ғұлам, білім алу кезегін аяқтағаннан кейін бостандыққа шығып, элиталық корпусқа, жаяу әскерге қосылды. Ғұламдар өздерінің қожайындарының қаражатында білім алып, қызметтері арқылы бостандыққа қол жеткізе алды. Ғилманға түркі құлдарынан әйелдер алу талап етілді, оларды қожайындары таңдап берді. Кейбір ғалымдар бойжеткен өмірге бейімделген сияқты. Отбасылық өмір мен ұрпақтардың болмауы, мүмкін, ғильманның билікке келген кезде де, династия құруға немесе тәуелсіздік жариялауға сәтсіздікке ұшырауының себебі болды. Алайда, бұл ережеден кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, Ауғанстанның Газнавид әулеті және оны жалғастырған Ануштегин әулеті. Құл сарбаздар ислам әскерлерінің ядросына айналды, өйткені бедуиндер, ғази қасиетті жауынгерлері және хашарияндық сарбаздар сенімді болмады, ал ғильманның адалдығы күтілді, себебі олардың қоғамның қалған бөлігімен жеке байланыстары болған жоқ. Алайда, ғильман көбінесе күткендей адал болмады. (Селжуктардың құл сарбаздар күштерін арттыру үшін тайпалық жауынгерлерін тез тастап кеткенінен айырмашылығы, моңғолдар құл сарбаздар институтын қабылдамады). Дели сұлтандығы түрік атты әскерін негізгі соққы күші ретінде кеңінен пайдаланды. Орталық Азия моңғолдардың билігіне өткеннен кейін, олар индус балаларын тұтқынға алып, ислам құл сарбаздарына айналдырды. Ғилманның түрлі топтары арасында, әсіресе түріктер, славяндар, нубийлер және берберлер арасында қақтығыстар болды.
The Delhi Sultanate also made extensive use of Turkish cavalry ghilman as their core shock troops. After Central Asia fell to the Mongols they switched to capturing Hindu boys to convert into Islamic slave soldiers. There were violent ethnic conflicts between the different groups of ghilman, the Turks, Slavs, Nubians and Berbers in particular.
Көк
Құран Кәрімде 52:24 аятта: "Олар үшін жүзіп жүретін шалғайдағы жас жігіттер болады, маржан сияқты сақталғандай." Гилманды дәстүрлі түрде жұмыстан босатылған, сенушілерге арнайы берілген шалғайдағы жас жігіттер деп сипаттайды. 56:17 аятта: "Олардың арасында [жұмақтың иелері] мәңгілікке жасалған жас жігіттер жүзіп жүреді." "Олар" жұмақтың иелеріне, ал "мәңгілікке жасалған жас жігіттер" – гилманға сілтеме жасайды. Кейбіреулер гомосексуализм жұмақта қолданылмауы мүмкін деп санайды, себебі онда ұрпақ беру қажеттілігі жоқ, және гилман жұмақта сенушілер үйленетін әйгілі әдемі әйел хурилердің еркек нұсқасы болуы мүмкін. Дегенмен, тағы бір түсіндірме бойынша, олар – ислам дінінде адамдардың жұмақты елестетуі мүмкін болмағандықтан, жұмақтың ләззатына жасалған символдық меңзеу ғана.