Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Панама мен Колумбияның түпкілікті халқы
Indigenous people of Panama and Colombia
Гуналар (сондай-ақ Куна немесе Куна деп те жазылады) – Панама мен Колумбияның түпкілікті халқы. Гуна халқы Панамадағы үш саяси автономиялы комаркада немесе автономиялы резервацияларда және Колумбиядағы бірнеше кішкентай ауылдарда тұрады. Гуна халқының қауымдары Панама қаласында, Колон қаласында және басқа қалаларда да бар. Гуналардың көпшілігі Гуна-Яла комаркасының жағалауындағы Сан-Блас аралдары деп аталатын кішкентай аралдарда тұрады. Панамадағы басқа екі Гуна комаркасы – Куна де Мадуганди және Куна де Варганди. Олар гуна тілін сөйлейтін халық, бұрын қазіргі Панаманың орталық аймағын және көршілес Сан-Блас аралдарын мекендеген, қазір шеткі аймақтарда тіршілік етеді. Гуна тілінде олар өздерін Дуле немесе Туле деп атайды, яғни «адамдар», ал тілдің атауы – Дулегая, сөзбе-сөз «адам сөйлейді». 2010 жылғы орфографиялық реформаға дейін терминнің өзі Куна деп жазылатын, бірақ 2010 жылдан бері Гунадуле Ұлттық Конгресі Гуна жазуын қолданады.
The Guna (also spelled Kuna or Cuna) are an indigenous people of Panama and Colombia. Guna people live in three politically autonomous comarcas or autonomous reservations in Panama, and in a few small villages in Colombia. There are also communities of Guna people in Panama City, Colón, and other cities. Most Guna live on small islands off the coast of the comarca of Guna Yala known as the San Blas Islands. The other two Guna comarcas in Panama are Kuna de Madugandí and Kuna de Wargandí. They are Guna speaking people who once occupied the central region of what is now Panama and the neighboring San Blas Islands and still survive in marginal areas. In the Guna language, they call themselves Dule or Tule, meaning "people", and the name of the language is Dulegaya, literally "people mouth". The term was in the language itself spelled Kuna prior to a 2010 orthographic reform, but the Congreso General de la Nación Gunadule since 2010 has promoted the spelling Guna.
Саяси және әлеуметтік ұйым
Гуна-Ялада әр қауымның өз саяси ұйымы бар, оны саила ("сай-ла" деп айтылады) басқарады. Саила әдетте қауымның саяси және діни басшысы болып табылады; ол халықтың қасиетті тарихын баяндайтын әндерді жаттап алады және оларды халыққа жеткізеді. Шешімдер Онмакед Нега немесе Ибеоргун Нега (Конгресс үйі немесе Каса де Конгрессо) кездесулерінде қабылданады, бұл құрылым да саяси және рухани мақсаттарға қызмет етеді. Онмакед Негада саила гуна халқының тарихын, аңыздарын және заңдарын айтады, сондай-ақ күнделікті саяси және әлеуметтік істерді басқарады. Саилаға әдетте аудармашы және кеңесші ретінде қызмет ететін бір немесе бірнеше воцерос ілеседі. Гунаның әндері мен ауызша тарихы ерекше сөздік қоры бар жоғары тілдік стильде болғандықтан, саиланың оқуын жиі бірінен кейін бірі гуна тілінде бейресми түсіндірмелер мен интерпретациялар толықтырады. Гуна отбасылары аналық және қалыңдықтың үйіне күйеу жігіт көшіп келетін аналық принципке негізделген. Күйеу жігіт қалыңдықтың тегін қабылдайды. Бүгінде Гуна-Ялада 49 қауым бар. Аймақтың барлығын Гуна Бас Конгресі басқарады, оның төрағалары үш Сайла Думмаган ("Ұлы Сайлалар").
In Guna Yala, each community has its own political organization, led by a saila (pronounced "sigh lah"). The saila is customarily both the political and religious leader of the community; he memorizes songs which relate the sacred history of the people, and in turn transmits them to the people. Decisions are made in meetings held in the Onmaked Nega, or Ibeorgun Nega (Congress House or Casa de Congreso), a structure which likewise serves both political and spiritual purposes. In the Onmaked Nega, the saila sings the history, legends, and laws of the Guna, as well as administering the day to day political and social affairs. The saila is usually accompanied by one or more voceros who function as interpreters and counselors for the saila. Because the songs and oral history of the Guna are in a higher linguistic register with specialized vocabulary, the saila's recitation will frequently be followed by an explanation and interpretation from one of the voceros in informal Guna language. Guna families are matrilinear and matrilocal, with the groom moving to become part of the bride's family. The groom also takes the last name of the bride. Today there are 49 communities in Guna Yala. The region as a whole is governed by the Guna General Congress, which is led by three Saila Dummagan ("Great Sailas").
Ту
Гуна туы 1925 жылы Панаманың басқыншылығына қарсы көтерілістен кейін қабылданды. Көлденең жолақтардың арақатынасы 1:2:1, ал орталықтағы свастика – Наа Укуряя деп аталатын ежелгі символ. Бір түсіндірме бойынша, ол әлемнің төрт жағын немесе әлемдегі халықтардың шығу тегін көрсетеді. Тағы бір түсіндірмеде ол әлемді жаратқан асьтар, оның иірімдері төрт бағытқа көрсетілген деп айтылады. Бүгінде Гуна Яла аралының туы ретінде танымал, бұл ту 2010 жылға дейін Сан-Блас провинциясында қолданылды және Гуна этносының туы ретінде де қолданылады. Резервацияның ресми туындағы орталық жолақ, бейбітшілік пен тазалықты білдіреді, ол Гуна Ұлттық Конгресі ресми түрде қабылдаған ақ түсті, ал сары жолақ этностық туда қолданылады (ол шамамен 1940 жылы туға қосылды). 1942 жылы нацистік байланыстарға байланысты, ту свастиканың ортасын қоршаған қызыл шеңбермен (дәстүрлі Куна мұрын сақинасын көрсетеді) өзгертілді; бірақ кейіннен шеңберден бас тартылды.
The Guna flag was adopted after the 1925 rebellion against Panamanian suppression. Horizontal stripes have a proportion of 1:2:1 and the central swastika is an ancestral symbol called Naa Ukuryaa. According to one explanation, it symbolizes the four sides of the world or the origin from which peoples of the world emerged. In another explanation, it symbolises the octopus that created the world, its tentacles pointing to the four cardinal points. Also known as the flag of Guna Yala island today, the flag was used for the province of San Blas until 2010 and also is used as the Guna ethnic flag. The central stripe, meaning peace and purity, is white on the official flag of the reservation, officially adopted by Guna National Congress, while yellow stripe is used on the ethnic flag (it was introduced on the flag at about 1940). In 1942, the flag was modified with a red ring (representing the traditional Kuna nose ring) encompassing the center of the swastika because of Nazi associations; the ring was later abandoned.
Мәдениет
Гуна халқы жарқын молаларымен әйгілі, бұл аппликация және кері аппликация техникасымен жасалған түрлі-түсті мата өнерінің бір түрі. Мола панельдері Гуна әйелдерінің ұлттық киімінің блузкаларын жасау үшін қолданылады, және көптеген Гуна әйелдері оны күнделікті киеді. "Мола" сөзі Гуна тілінде "киім" деген мағынаны білдіреді. Гуна тілінде мола блузкасы "тулемола" (немесе "дулемола") деп аталады, яғни "Гуна халқының киімі".
The Guna are famous for their bright molas, a colorful textile art form made with the techniques of appliqué and reverse appliqué. Mola panels are used to make the blouses of the Guna women's national dress, which is worn daily by many Guna women. Mola means "clothing" in the Guna language. The Guna word for a mola blouse is Tulemola, (or "dulemola") "Guna people's clothing."
Экономика
Гуна-Яла экономикасы ауыл шаруашылығына, балық аулауға және халықаралық сауданың ұзақ тарихы бар киім өндіруге негізделген. Банан, кокос және балық – Гуна халқының негізгі тағамы, олар импортталған тағамдармен, аз ғана малмен және жабайы аңдармен толықтырылады. Гуна тілінде "огоб" [IPA: okˑɔβ] деп аталатын кокос пен "скунгит" [skuŋkˑit] деп аталатын лобстерлер ең маңызды экспорттық тауарлар болып табылады. Көшіп-қонушы жұмысшылардың еңбегі мен мола сату да табыс көзінің бірі. Гуна халқының сауда-саттық тарихы тереңде жатыр және тауарларды отбасылық дүкендер арқылы сатудың ұзақ дәстүрі бар. Импортталған тауарлардың көп бөлігі Колумбия, Мексика немесе Қытай кемелерінен әкелінеді және Гуна халқына тиесілі шағын сауда дүкендерінде сатылады. Гуна халқы тауар саудасында салық төлемейді және экономикалық жетістікке үлкен мән береді. Осы сауда және өзін-өзі анықтау дәстүрінің арқасында Гуна халқы басқа жергілікті халықтарға қарағанда тәуелсіздікпен өмір сүре алды деп көптеген адамдар санайды. Панама қаласындағы Гуна қауымдастықтары көбінесе көшіп-қонушы жұмысшылар мен шағын бизнес иелерінен құралған, бірақ көптеген Гуна халқы балық және ауыл шаруашылығы өнімдерін сату үшін Панама қаласына көшіп келеді. Мола және Гуна өнерінің басқа түрлерінің сатуы соңғы жылдары Гуна халқының экономикасының маңызды бөлігіне айналды және Панаманың көптеген қалаларында мола сатушыларын кездестіруге болады, олар оларды шетелдіктерге де, Испан тілінде сөйлейтін Панамалықтарға да сатады. Туризм енді Карти аймағының экономикасында маңызды рөл атқарады, ал есірткі саудасынан қалған тауарлар кейде қосымша табыс әкеледі.
The economy of Guna Yala is based on agriculture, fishing and the manufacture of clothing with a long tradition of international trade. Plantains, coconuts, and fish form the core of the Guna diet, supplemented with imported foods, a few domestic animals, and wild game. Coconuts, called ogob [IPA: okˑɔβ] in the Guna language, and lobsters skungit [skuŋkˑit] are the most important export products. Migrant labor and the sale of molas provide other sources of income. The Guna have a long deep rooted history of mercantilism and a longstanding tradition of selling goods through family owned venues. Most imported goods originate from Colombian, Mexican or Chinese ships and are sold in small retail stores owned by Guna people. The Guna have not excised tax when trading goods and place strong emphasis on economic success. This tradition of trade and self determination has been credited by many as a chief reason the Guna have been able to successfully function independently compared to other indigenous groups. Guna communities in Panama City are typically made up of migrant laborers and small business owners, although many Guna also migrate to Panama City to sell fish and agricultural products produced by their respective communities. The sale of Mola and other forms of Guna art has become a large part of the Guna peoples economy in recent years and mola vendors can be found in most cities in Panama where they are marketed to both foreigners and Hispano Panamanians. Tourism is now an important part of the economy in the Carti region, and abandoned goods from the drug trade provide occasional windfalls.
Тарих
Гуна халқы испандықтардың басып кіруі кезінде қазіргі Солтүстік Колумбия мен Панаманың Дариен провинциясында өмір сүрді, ал кейін испандықтар мен басқа да жергілікті топтармен болған қақтығыстан кейін батысқа қарай Гуна Ялаға қарай қозғала бастады. Жаулап алудан бірнеше ғасыр бұрын Гуналар Оңтүстік Америкаға Орталық Америкадан шығысқа қарай жылжыған Чибчан көші-қонының бір бөлігі ретінде келді. Испандықтар басып алған кезде олар Ураб аймағында және қазіргі Антиокия мен Кальдас шекарасына жақын жерде өмір сүрді. Алонсо де Охеда мен Васко Нуньес де Бальбоа 1500 және 1501 жылдары Колумбия жағалауын зерттеді. Олар көбінесе Урабба шығанағында болды, онда олар гуналармен байланысқа түсті. Гуна Яланың шығысындағы Жаңа Каледония қауымдастығы шотланд зерттеушілерінің «Жаңа әлемде» колония құруға сәтсіз тырысқан жеріне жақын орналасқан. Экспедицияның банкротқа ұшырауы 1707 жылғы Одақ актілерінің себептерінің бірі ретінде көрсетіледі. Гуналардың Колумбиядан және Дариеннен қазіргі Гуна Ялаға қарай көшіп-қонуы туралы кең пікір қалыптасқан. Бұл көші-қонға ішінара катио халқымен болған соғыстар себеп болды, бірақ кейбір дереккөздер оның басты себебі испан басқыншыларының жаман қарым-қатынасы болғанын айтады. Гуна халқы өздерінің Гуна Ялаға қоныс аударуын аборигендермен болған қақтығыстарға, ал аралдарға қоныс аударуын материктегі масалардың көптігіне байланысты деп есептейді. XX ғасырдың басында Панама үкіметі көптеген дәстүрлі әдет-ғұрыптарды жоюға тырысты. Бұл әрекетке қарсылық күшті болды, нәтижесінде 1925 жылы Дуле революциясы (немесе «халық революциясы») деп аталатын, сәтті аяқталған, бірақ қысқа мерзімді көтеріліс болды. Оны Уступудан Игуайбиликения Неле Кантуле басқарды, ал американдық авантюрист және жартылай дипломат Ричард Оглесби Марш қолдады. Бұл көтерілістің нәтижесінде панамалықтар гуна халқына белгілі бір мәдени автономия беруге келісті.
Guna people were living in what is now Northern Colombia and the Darién Province of Panama at the time of the Spanish invasion, and only later began to move westward towards what is now Guna Yala due to a conflict with the Spanish and other indigenous groups. Centuries before the conquest, the Gunas arrived in South America as part of a Chibchan migration moving east from Central America. At the time of the Spanish invasion, they were living in the region of Uraba and near the borders of what are now Antioquia and Caldas. Alonso de Ojeda and Vasco Núñez de Balboa explored the coast of Colombia in 1500 and 1501. They spent the most time in the Gulf of Urabá, where they made contact with the Gunas. In far eastern Guna Yala, the community of New Caledonia is near the site where Scottish explorers tried, unsuccessfully, to establish a colony in the "New World". The bankruptcy of the expedition has been cited as one of the motivations of the 1707 Acts of Union. There is a wide consensus regarding the migrations of Gunas from Colombia and the Darien towards what is now Guna Yala. These migrations were caused partly by wars with the Catio people, but some sources contend that they were mostly due to bad treatment by the Spanish invaders. The Guna themselves attribute their migration to Guna Yala to conflicts with the aboriginal peoples, and their migration to the islands to the excessive mosquito populations on the mainland. During the first decades of the twentieth century, the Panamanian government attempted to suppress many of the traditional customs. This was bitterly resisted, culminating in a short lived yet successful revolt in 1925 known as the Dule Revolution (or "people revolution") – led by Iguaibilikinya Nele Kantule of Ustupu and supported by American adventurer and part time diplomat Richard Oglesby Marsh – and a treaty in which the Panamanians agreed to give the Guna some degree of cultural autonomy.
Тіл
Гуна тілі – чибча тілдер тобына жататын, 50 000-нан 70 000-ға дейін адам қолданатын америкалық абориген тілі. Дулегая – комаркаларда күнделікті өмірдегі негізгі тіл, және гуна балаларының көпшілігі осы тілде сөйлейді. Гуна тілі салыстырмалы түрде қолданыста болғанымен, қазірде жоғалу қаупі бар тіл саналады. Испан тілі де кеңінен таралған, әсіресе білім беру және жазбаша құжаттар саласында.
The Guna language is an aboriginal American language of the Chibchan family spoken by 50,000 to 70,000 people. Dulegaya is the primary language of daily life in the comarcas, and the majority of Guna children speak the language. Although it is relatively viable, Guna is considered an endangered language. Spanish is also widely used, especially in education and written documents.
Денсаулық
Гуна халқының орташа қан қысымы төмен (Б. П., 110/70 мм рт.с.), және олар батыс қоғамда жиі кездесетін жасқа байланысты қан қысымының жоғарылауын бастан өткермейді. АҚШ-тағы өлімнің бірінші және екінші себептері болып табылатын жүрек-қан тамырлары аурулары (ЖҚТБ) мен қатерлі ісіктен өлім көрсеткіші Гуна халқында төмен. 2000-2004 жылдар аралығында Панаманың құрлық аймағында әр 100 000 тұрғынға 119 адам ЖҚТБ-нан, ал 74 адам қатерлі ісіктен қайтыс болды; ал Гуна халқының әр 100 000 адамына бұл көрсеткіштер ЖҚТБ үшін 8, қатерлі ісік үшін 4 болды.
The Guna have been shown to have a low average blood pressure (B. P., 110/70 mm Hg), and, do not experience the age related increase in blood pressure that is common in Western society. Death rates from cardiovascular disease (C. V. D.) and cancer – the #1 and #2 causes of death in the U. S. – are low in the Guna. Between 2000 and 2004 on the mainland of Panama, for every 100,000 residents, 119 died from C. V. D. and 74 died from cancer; in contrast, per 100,000 Guna, these death rates were 8 for C. V. D. and 4 for cancer.
Альбинизм
Гуна халқында альбинизм кездесу жиілігі жоғары, соның салдарынан 1900 жылдардың басында оларды "ақ үндістер" деп атаған. Гуна философиясында альбинизммен туған адамдарға (немесе "сипу") ерекше мән беріледі және олар ерекше халық ретінде қарастырылады.
Guna people have a high incidence rate of albinism, which led to their nickname of "White Indians" in the early 1900s. In Guna philosophy, the albinistic people (or "sipu") were given a special place and are considered a special race of people.