Кіріспе

Рогнеда Рогволодовна (Рогнеда Рогволодовна; христиан аты: Анастасия; шамамен 960 – шамамен 1000), сондай-ақ Рагнхильд (Ragnheiðr) деп те аталады, – 10 ғасырдың ортасында Скандинавиядан келіп, Полоцк қаласында билік құрған Рогволодтың (Ragnvald) қызы, Полоцк ханшайымы ретінде «Шаруалар жылнамасында» (Primary Chronicle) еске алынған тұлға. Ұлы Владимир оның әкесін өлтіріп, оны әйелінің бірі ретінде алғандығы айтылады. Суздаль жылнамасындағы байланысты, бірақ жекелеген оқиғада Полоцк Рогволодының қызы Горислава деп аталады, Владимир оны ата-анасының көз алдында зорлап, әкесін өлтіріп, одан кейін әйеліне алады, ал Горислава Владимирден кек алу үшін оны өлтіруге тырысады.

Бастапқы жылнамада

980 жылы Новгород князі Владимир өзінің ағасы Киев князі Ярополкпен билік үшін соғысқа түседі. Одақтастар іздеп, Владимир Рогволодқа қызы Рогнедаға үйлену туралы ұсыныс жасады, бірақ ол: "Мен құл ұлының аяқ киімін шешкім келмейді" ("не хочу розути робичича"), "бірақ мен Ярополк аяқ киімін шешкім келемін" деп мәлімдеді. Содан кейін Владимир әскерін бастап, Полоцк қаласын қиратты, Рогволод пен оның екі ұлын өлтірді, ал Рогнеданы әйел ретінде алды. Джонатан Шепард пен Саймон Франклиннің айтуынша, Владимир тек кек алудан гөрі өзінің саяси заңдылығын нығайтуға ұмтылған. Всеволодтан кейін Святополк, Вышеслав, Святослав және Мстислав (мүмкін Черниговтың Мстиславы) деген тағы бір ұлының есімдері аталады. Үшінші тізімде Владимир оларға бөлген жерлер көрсетілген, ол жас бойынша реттелген сияқты, алдымен Вышеслав, содан кейін Изиаслав, Святополк, Святослав, содан соң Ярослав; Мстиславтың жоқтығы оның үлестірулер жасалмас бұрын қайтыс болғанын көрсетеді, ал бастапқы үлестірулерден кейін, бірақ Владимирдің 1015 жылы қайтыс болуынан бұрын, Вышеслав пен Изиаслав қайтыс болды, соның салдарынан Святополк ең үлкен аман қалған ұлы болды. Владимир христиан дінін қабылдап, Анна Порфирогенатаны әйел ретінде алғаннан кейін, ол бұрынғы барлық әйелдерінен, соның ішінде Рогнедадан ажырасуға мәжбүр болды. Содан кейін ол монастырьға барып, Анастасия есімін алды.

Горислава Суздаль хроникасында

Кейінгі Суздальдік жылнамасында, көбінесе норвегия сағаларынан алынған, Рогволодтың қызы – мұнда «Горислава» деп аталған – Владимирге қарсы қастандық жасап, үлкен ұлы Изяславтан оны өлтіруді сұрайды. Скандинавия патшалық дәстүрі бойынша, ол үлкен ұлымен бірге ата-анасының жерін, яғни Полоцк қаласын басқаруға жіберілді. Изяславтың әулеті Полоцк пен жаңадан құрылған Изяславль қаласын (қазіргі Заславье) билеуді жалғастырды. Қазіргі заманғы ғалымдар Бастапқы жылнамадағы Рогнед туралы және Суздальдік жылнамадағы Горислава туралы әңгімелердің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттеді. Алдыңғы ғалымдар Рогнед (Рогнеда) кейіннен Горислава деп «атауы өзгертілген» деген болжам айтқан, бұл идеяны 16 ғасырғы Никон жылнамасы, Николай Карамзиннің «Ресей мемлекетінің тарихы» (1816–26) еңбегінде ерекше атап көрсеткен. Бірақ осы екі әйелдің бір адам екенін, және қалайда атауы өзгертілгенін көрсететін алғашқы дереккөз 1479 жылғы Москоу жылнамалық жинағында ғана кездеседі, бұл олар баяндайтын оқиғалардан кейін 500 жыл өткен соң болды. Фрэнсис Батлер (2012) және басқа да бірнеше ғалымдар Горислава туралы аңыз Рогнед туралы аңыздан кейін жазылғанын, және кейінірек пайда болған дәстүрлер оларды бір адам деп танымас бұрын, әйелдер бастапқыда әртүрлі есімдермен аталғанын айтады. Дегенмен, екі әңгімеде де сөзбе-сөз бірдей қысқаша бөлім бар. Александр Коптев (2010) «Оның өз күйеуін өлтіруге жасаған әрекеті Рогнед туралы түпнұсқа әңгімеге кейіннен қосылған сияқты көрінеді» деген пікір білдірді. Ол былай деп қосты: «Шахматовтың бұл оқиға Новгородтың кейінгі дәстүрінен шыққандығын айтуы әлдеқайда дұрыс, ол Ярославтың ұрпақтарының әулетінің Полоцк билеушілері Рогволодтың ұрпақтарынан жоғары тұрғанын дәлелдеген».

Мәтіндер

Акт Рогнед аңызы (Рогнеда) Бастапқы жылнама 980 жыл Лоурентьев + Ипатьев мәтіндері Горислава аңызы Суздальдік жылнама 1128 жыл Лоурентьев + Радзивилл + Академиялық мәтіндер Сұраныс Владимир варягтармен Новгородқа оралды және Ярополк лейтенанттарына: «Сіздер менің бауырымға барып: «Владимир сендерге қарсы жорыққа шығып келеді, шайқасуға дайындалыңдар» деңіздер», – деді. Ол Новгородта бекініп, Рогволодқа, Полоцк князіне: «Мен сіздің қызыңызды әйелге алғым келеді» деген хабаршы жіберді. Білімді адамдардың айтуынша, Рогволод Полоцк жерін билеп, тәждік құқықтарын жүзеге асырды, ал Владимир Новгородта бала болып, әлі де жасы кемелге толмаған және бұтқа табынушы еді. Оның әскерінің бас қолбасшысы оның батыл және тиімді әйелі Добриня болды. Ол Рогволодқа барып, Владимир үшін оның қызын сұрады. Қарсылық Рогволод оған: «Владимирге үйленгің келе ме?» – деп сұрады. Ол: «Мен құл ұлының аяқ киімін шешпегім келмейді, мен Ярополкке үйленгім келеді», – деп жауап берді. Рогволод теңіз арқылы келген және Полоцкте билік жүргізген, дәл Тurovтағы Тұры сияқты, оның атынан туровтықтар өздерінің атын алған. Ол (Рогволод) қызына: «Владимирге үйленгің келе ме?» – деп сұрады. Ол: «Мен құл ұлының аяқ киімін шешпегім келмейді, мен Ярополкке үйленгім келеді», – деді, себебі Рогволод теңізден келген және оның Полоцк жері болған. Тұтқынға алу Владимирдің қызметшілері қайтып келіп, оған Полоцк князі Рогволодтың қызы Рогнедтің сөздерін жеткізді. Содан кейін Владимир варягтар, словендер, чудь және кривичтерден тұратын үлкен әскер жинап, Рогволодқа қарсы жорыққа шықты. Осы кезде Рогнедтің Ярополкке үйленуі жоспарланған. Бірақ Владимир Полоцкке шабуыл жасап, Рогволодты және оның екі ұлын өлтірді. Ол оның қызын әйел етіп алды. Содан кейін ол Ярополкке қарсы жорыққа шықты. Владимир бұл сөзді естігенде ашуланды: «Мен құл ұлына үйленгім келмейді». Добриня ашуланып, күйіне толы болды, олар әскер жинап, Полоцкке жорық жасап, Рогволодты жеңді. Рогволод қамалға қашып кетті. Олар қамалға келді және қамалды басып алды. Олар [Рогволодты] және оның әйелін, қызын тұтқынға алды. Добриня оны және оның қызын қорлады [оны құлдың қызы деп атады/ол оны құлдың ұлы деп атады] және Владимирді оның әкесі мен анасының алдында онымен бірге болуға бұйырды. Содан кейін ол әкесін өлтірді және оны өзіне әйел етіп алды, оны «Горислава» деп атады. Гориславаның кек алуы және Изяславтың дүниеге келуі. Ол көп әйел алды және бақытсыз болды. Бір күні ол оған келгенде және ұйықтап қалғанда, оны пышақтап өлтіргісі келді. Бірақ ол оянды және оның қолынан ұстады. Ол: «Мен сенің әкеңді өлтіргеніңе және мен үшін оның жерін тартып алғаныңа қатты ренжідім, енді сен мені және осы баланы жақтырмайсың», – деді. Изяславтың қастандығы Ол оған барлық патшалық киімдерін киіп, үйлену тойы күніне ұқсатып, бөлмедегі жарық төсек-орынға отыруды бұйырды, осылайша ол келіп, оны өлтіруі мүмкін еді. Ол осылай істеді, өзінің ұлы Изяславқа жалаңаш қылыш беріп, оған: «Әкең кіргенде, алға шығып: «Әке, сіз мұнда жалғыз басып келесіз бе?» де», – деді. Владимир: «Кім сені мұнда күткен?» – деді және қылышын тастады. Ол боярлар кеңесін шақырып, оларға бәрін айтты. Олар: «Бұл бала үшін оны өлтірмеңдер, оның мұрасын қайтарып беріңдер және оны ұлына беріңдер», – деді. Сонда Владимир бір қаланы бекініп, оларға берді және оны Изяславль деп атады. Эпилог Содан бері Рогволодтың ұрпақтары Ярославтың ұрпақтарына қарсы қылыш көтеріп келеді.

Мұра

1823 жыл шамасында Кондратий Рылеев "Рогнеда" атты повесть поэмасын жазды. Бұл поэма Александр Серовтың 1865 жылы тұңғыш рет қойылған "Рогнеда" ұлттық-орыс операсында оның образын сомдау үшін әдеби бастау болды.