Кіріспе

Эпиталамиум (/ɛ//p//ᵻ//θ//ə/'/l//eɪ//m//i//əm/; грекше ἐπιθαλάμιον эпиталамион сөзінің латынша түрі, ἐπί – "үстінде" және θάλαμος – неке бөлмесі деген мағынаны білдіреді) – күйеуге бара жатқан келінге арнап жазылған өлең. Бұл өнер түрі классикалық әлем тарихы бойында кең таралды; римдік ақын Катулл Сапфоның қазір жоғалған туындысынан аударған немесе одан шабыттанған танымал эпиталамиум жазды. Оригеннің сөзіне сәйкес, "Әндер әні" Сүлейменнің перғауын қызымен үйленуіне арналған эпиталамиум болуы мүмкін.

Тарих

Бұл ән бастапқыда гректер арасында күйеу жігіт пен қалыңдықты мадақтауға арналған, үйлену бөлмесінің есігінде ұлдар мен қыздар тобы орындаған. Теокрит туралы түсіндірмешінің мәлімдемесіне сәйкес, бір түрі түнгі уақытта, ал екіншісі келесі күні таңертең қалыңдық пен күйеу жігітті ояту үшін пайдаланылған. Әрине, әннің басты бөлігі – баталар мен бақыт тілеулерден тұрды, олар Hymen o Hymenaee ежелгі хорымен үзіліп отырды. Римдіктерде де ұқсас дәстүр болған, бірақ әнді тек қыздар орындаған, үйлену тойынан кейін, және оның мазмұны қазіргі заманғы көзқарас бойынша ұятты саналған.

Әдебиеттің дамуы

Ақындардың қолында эпиталамиум ерекше әдеби формаға айналып, жан-жақты дамыды. Сафо, Анакреон, Стесихор және Пиндар – олардың бәрі де осы жанрдың шеберлері саналады, бірақ грек әдебиетінде сақталған ең көрнекті үлгі – Теокриттың 18-ші Идиллиясы, ол Менелай мен Еленаның некесін жырлайды. Латын тілінде эпиталамиум, фесценн грек үлгілерінен еліктеу арқылы, бастапқыда қарапайым әдеби форма болды. Бірақ Катулл оны құтқарып, Сапфоның жоғалған одасының үлгісінде Тетис пен Пелеус некесін суреттеп, оған мәртебе берді. Кейінірек Стаций, Аусоний, Сидоний Аполлинарис және Клавдиан классикалық латын тіліндегі ең танымал эпиталамиумдардың авторлары атанды; олардың үлгісімен Джулиус Цезарь Скалигер, Жакопо Санназаро және көптеген заманауи латын ақындары еліктеді, олармен бірге осы форма бір кездері үлкен құрметке ие болды. Италиялық Ренессанс дәуірінде per nozze (яғни «үйленуге арналған», кейде жай ғана nozze, сондай-ақ nuptialia) эпиталамиумның бір түрі ретінде пайда болды, ол үйлену тойына арнап, шағын тиражбен жеке баспадан шығарылатын кітапша түрінде болды. ХХ ғасырға қарай бұл дәстүр тоқырады. Per nozze жинақтарын Лондон кітапханасынан, Biblioteca Teresiana, Флоренциядағы Ұлттық орталық кітапханадағы Capretta жинағынан, Берлин мемлекеттік кітапханасындағы Casella жинағынан және Дьюк университетіндегі Mazzoni жинағынан табуға болады. Француз әдебиетінде Ронсар, Малхербе және Скарон есімдері осы жанрмен, ал итальян әдебиетінде Марино мен Метастазиомен тығыз байланысты. Бұл жанрдағы өлеңдердің арасында Эдмунд Спенсердің пасторальдық «Эпиталамионы» (1595) ең көп құрметке ие болған шығар, бірақ оның ірі бәсекелестері – Бен Джонсон, Донн және Фрэнсис Кварлс бар. Бен Джонсонның досы сэр Джон Саклинг «Үйленуге арналған баллада» атты эпиталамиумымен мәшһүр. Саклинг өзінің балладасында үйлену тойының дәстүрлі мадақтауын күлкілі салыстырулар арқылы әжуалайды және жынысты теңдіктің негізгі факторы ретінде көрсетеді. «In Memoriam A.H.H.» поэмасының соңында Теннисон әпкесінің некесіне арналған өлең қосады, ол толыққанды эпиталамиум болып табылады. Е.Е. Каммингс өзінің 1923 жылғы «Тюльпандар мен мұржалар» кітабында жарияланған «Эпиталамион» өлеңінде де осы формаға оралады. Е.Е. Каммингстің «Эпиталамионы» үш жетеуліктік бөлімнен тұрады және ежелгі Грекияға көптеген сілтемелер енгізеді. Бұл термин кейде поэзиядан тыс қолданылады, мысалы, Шекспирдің «Жазғы түнгі арман» пьесасын сипаттау үшін.

Музыка

Данцигтік Иоганн Ваннинг – 1580 жылдары жазылған алты дауысқа арналған екі бөлімді алғашқы музыкалық эпиталамиумның авторы. Ричард Вагнердің «Лоэнгрин» операсындағы 3-ші актінің «Күйеулік хоры» («Treulich Geführt») бірнеше концерт бағдарламаларында «Эпиталамиум» деп аталған: Лондон, 26 наурыз 1855 жыл; Париж, 25 қаңтар 1860 жыл; Брюссель, 24 наурыз 1860 жыл. Виндекстің эпиталамиі – Антон Рубинштейннің «Нерон» операсынан шыққан танымал ария (1875–76 жылдары жазылған, тұңғыш рет 1879 жылы қойылған). Ағылшын композиторы Ральф Воан-Уильямс (1872–1958) 11 бөлімнен тұратын «Эпиталамион» атты хорлық шығарма жазды: «Пролог», «Ояныңдар», «Келінге шақыру», «Мистральдар», «Келіннің процессиясы», «Ғибадатхана қақпалары», «Қоңыраушылар», «Махаббат әні», «Мистраль әні», «Қанатты махаббат әні» және «Юнонаға дұға». Баритон, хор, флейта, фортепиано және скрипкалар тобына арналған бұл шығарма Спенсердің осы аттас поэмасына негізделген. Ол көбінесе ағылшын халық әндерінің үлгісін осы шығармаларға енгізді. XX ғасыр француздық органшы-композиторы (Шарль Турнемир мен Сезар Франктан кейін осы лауазымға ие болған) Жан Ланглей (1907–1991) оны органға арналған он шығармасының жинағына (№ 9) қосты. Каталон композиторы Роберто Герхардтың (1896–1970) кешкі оркестрлік шығармасы «Эпиталамион» деп аталады. Француз композиторы Жан-Ив Даниель Лесур «Le Cantique des Cantiques» атты хорлық мотеттерден тұратын сюита жазды, оның соңғы бөлігі – «Épithalame». Бұл шығарма Марсель Куроның вокалдық ансамблі арқылы теледидарда көрсетілгеннен кейін ұзаққа созылған танымаллыққа ие болды. Оны The Sixteen және тағы басқалар жазды. Андре Жоливе жасаған 1953 жылғы тапсырма да осылай аталды. 2006 жылы британ композиторы Джон Маккейбке Джон Селл әйелі Джейн Уэйдтің 70 жылдық мерейтойына арналған фортепианолық шығарма жазуды тапсырды. «Epithalamium» алғаш рет 2007 жылы Лондонның Вигмор залында Малкольм Биннс орындауында таныстырылды.

Сурет

Эпиталамиялар Ренессанс дәуірінде Италияда танымал болған сурет жанры болды. Бұл жаңа үйленген жұбайларға бақыт пен ұрпақ тілеу үшін жасалған, неке сыйлығы ретінде табыс етілген бейнелеу өнерінің туындылары еді. Венера мен Купидон осы жанрдағы кең таралған сюжеттердің бірі болды. Лоренцо Лоттоның эпиталамиялық суретінде Купидон Венераға зәр шашып тұрған «пуэр мингенс» ретінде бейнеленген, бұл Ренессанс өнерінде ұрпаққа байланысты символизмді білдіреді. Эпиталамия антикалық дәуірде тек поэзия түрінде болғанмен, Ренессанс кезінде эротикалық суреттерді сыйлау ежелгі римдік дәстүр саналды.