Кіріспе

Грекиялық генерал және сатрап (өмір сүрген шамамен 362–315 ж.б.д.)

Евмен (/j//uː/'/m//ɛ//n//iː//z/; ) – грек генерал және сатрап. Ол Ұлы Александрдың соғыстарына қатысып, Александрдың жеке хатшысы және соғыс алаңындағы қолбасшы болды. Кейіннен ол Диадохи соғыстарына Македония Аргеад патшалық үйінің қолдаушысы ретінде қатысты. Ол 316–315 жж. қысында Габиен шайқасынан кейін өлімге кесілді.

Ерте мансап

Евмен Фракиялық Херсонес аймағындағы Кардия қаласында туған. Ол өте ерте жасында Македонияның Филипп II-нің жеке хатшысы болып қызмет етті, ал Филипп қайтыс болғаннан кейін (б.з.д. 336 ж.) Ұлы Александрдың жеке хатшысы болды, онымен бірге Азияға аттанды. Александр қайтыс болғаннан кейін (б.з.д. 323 ж.) Евмен Александр IV-нің ұлының қолдауымен шайқасқан македондық және басқа грек әскерлерінің үлкен тобына басшылық етті.

Каппадокия мен Пафлагонияның сатрапы (б.з.д. 323-319 жж.)

Империяның Вавилон бөлінісінде (б.з.д. 323 ж.), Каппадокия мен Пафлагония Еуменге берілді. Бірақ олар әлі бағындырылмағандықтан, Геллеспонт Фригиясының сатрапы Леонатқа және Фригия, Памфилия және Ликияның сатрапы Антигонға регент Пердикка оларды өзі үшін бекітуді тапсырды. Антигон бұл бұйрықты орындамады, ал Леонат Еуменді онымен бірге Еуропаға барып, оның ауқымды жоспарларына қатысуға көндіруге әрекет етті. Еумен Пердиккаға қосылып, ол оны Каппадокияға орналастырды.

Хеллеспонт шайқасы (б.з.д. 321)

Ламиан соғысында Грекияны бағындырған Кратер мен Антипатр Азияға өтіп, Пердикканың билігін жоюға шешім қабылдағанда, олардың бірінші шабуылы Каппадокияға жасалды. Б.з.д. 321 жылы Геллеспонт шайқасында Кратер мен Армения сатрабы Неоптолем Евменнен толық жеңіліске ұшырады. Неоптолем қаза тауып, Кратер жараларынан көз жұмды.

Пердикканың өлімінен кейін

Пердикканы өз әскерлері Мысырда өлтіргеннен кейін (б.з.д. 320 ж.), македониялық генералдар Трипарадис конференциясында Эвменге өлім жазасын беріп, Антипатр мен Антигонды оның атқарушылары етіп тағайындады. Эвмен патшалық тұрақтары бар Ида тауына сапар шекті. Эвмен Каппадокиялық атты әскерін күшейту үшін көптеген жылқыны алды. Заңнан тыс болса да, ол тұрақтардың қарауылдарына есеп берді. Бұл туралы естіген Антипатр қатты қызықты, бірақ Эвменнің бұл әрекеті заңға бағынып, Аргед әулетіне қызмет ететінін көрсету үшін жасағаны анық болды. Жаяу әскері жағынан басым күштерге қарсы тұруға дайындықпен, Эвмен Сардис жазығына жол тартты, онда оның атты әскерінің артықшылығы шешуші болар еді. Сонымен қатар, ол сол кезде қалада болған Македониялық Клеопатраның қолдауын күтті. Клеопатра мен Эвмен бала кезінен бері дос болған, алайда Клеопатра жеңіліске ұшырауы мүмкін жағдайды қолдауға құштар емес еді және Антипатрдың ашуын тудырмас үшін Эвменге аймақты тастап кетуге кеңес берді. Эвмен оның сөзін тыңдап, Фригияға қыстауға кетті. Өте тәжірибелі әскери қолбасшы болса да, Эвменнің македониялық генералдары оның біреуіне бас қолбасшылықты беруді ұсынды. Эвмен «формальдылықтар мен техникалық талаптар оларды өлім мен құрып жоюдан қорғай алмайды» деп жауап берді. Бағыныштыларының адалдығын қамтамасыз ету үшін Эвмен Фригияның жерлерін оларға сатты және сатып алынған жерді фригиялық жер иелерінен алуға әскери көмек көрсетті. Осы қаражат әскерлеріне жалақы төлеуге жұмсалды.

Трипарадистегі конференциядан кейін

Трипарадисте өткен конференциядан кейін Антигон грек генералының басына 100 талант алтыннан сыйлық белгіледі. Бұл жаңалық Евменнің қаржылық сыйлықтарынан кейін бірден жетті, сондықтан оның офицерлері мен әскері ашуланып, көшбасшыларын қорғауға деген күш-жігерін екі есе арттырды, оны әрқашан қорғау үшін 1000 адамнан тұратын үлкен күзет жасағын тағайындады. Евменге сондай-ақ, әдетте тек македониялық патшаларға ғана берілетін, күлгін бас киім мен плащ кию құрметі берілді. 319 жылға қарай Антигон әскерін Каппадокияға кіргізіп, Оркиния шайқасында Евменмен кездесті. Онда Евменді Антигон сатып алған болуы мүмкін белгісіз сатқын жеңді. Жеңілгенімен, Евмен дереу сол сатқынды қуып жетелеп, жазалады, бұл оның әскерінің сенімін қайта қалпына келтірді. Осы шайқастан кейін Антигон қаза тапқандарға көңіл бөлмей, бірден Евменді қуалауға шықты. Дәстүрді сақтауға ниеттенген Евмен майданды қайта басып алып, қаза тапқандарға лайықты кремация үшін өрт орнын салғысы келді. Бұл әрекет Антигонға үлкен әсер етті.

Үгіт-насихат науқанының қалған бөлігі

Кейінгі шайқас маневрлік шайқасқа айналды, Евмен Антигонмен одан әрі шайқасудан аулақ болды. Бір кезде Эвмен Антигон әскерінің жүкті басып алуға мүмкіндік алды. Эвмен өз әскерлерінің олжа алуына жол берсе, күштерінің қажетті жылдамдығы төмендеп кететінін білді. Сондықтан олжаны білген жағдайда сақтап қалу мүмкін болмайтынын түсінді. Эвмен ескі досы, генерал Менандрға жеке хабар жіберіп, жүкті тауға көшіруді бұйырды, осылайша оны басып алу мүмкін болмас еді. Менандр бұл бұйрықты дереу орындады. Ол және оның әріптестері бұл әрекетке таң қалды және Эвменді өте ізгі адам деп санады. Тек Антигон ғана Эвменнің шынайы ниетін білді. Бұл әрекет, Антигонның Эвменді жеңу үшін жасаған қадамдарымен салыстырғанда, иронияға толы еді. Келесі қыста Эвмен әскерін таратып, 500 атты және 200 ауыр жаяу әскерден тұратын кішкентай, жақсы жабдықталған жасақты қалдырып, Каппадокия мен Ликания шекарасындағы Нора бекінісіне бекінді. Антигон көп ұзамай келді және ұзақ қоршаудың орнына Эвменмен келіссөздер жүргізуге шешім қабылдады. Антигон Эвменді өзінің офицері ретінде алғысы келді, сондықтан алдымен Эвмен оны жоғары офицер ретінде қарауы керек екенін талап етті. Эвмен оған: «Мен қылышымды ұстай алатын болсам, ешкімді өзімнен артық деп есептемеймін» деп жауап берді. Келіссөздер барысында Эвмен өзіне лайық келісімге қол жеткізе алмады, сондықтан империялық иерархияда жақсырақ орын алу үшін одан да ұзақ күтуге дайын болды. Антигон Нораны қоршау үшін жеткілікті күш қалдырып, әскерімен кетіп қалды. Тар қалада Эвмен адамдары мен жылқыларын жауынгерлік дайын күйде ұстау үшін жаңа шешімдер табуға мәжбүр болды, оның ішінде: адамдар белгілі бір кесте бойынша жаттығулар жасайтын үлкен бөлмелерді босату және жылқылар жүгіре алатын ежелгі жүгіру тренажеріне ұқсас аспалы құрылғы жасау. Эвмен бір жылдан астам уақыт бойы қарсы тұрды, Антипатрдың өлімі қарсыластарын дүрліктірді.

Диадохилердің екінші соғысы

Антипатр регенттік билікті ұлы Кассандрдың орнына досы Полиперхонға қалдырды. Сондықтан Кассандр Антигон, Лисимах және Птолемеймен одақтасып, ал Эвмен Полиперхонмен одақтасты. Ол Норадан Антигонның дипломаты, оның досы және елдесі Кардиялық Иеронимді алдап, екі патша – Филип III және Александр IV-ке, Антигонның өзіне емес, адалдық ант беруге мәжбүр етті. Сәби мен дамуында кемістігі бар адамға ант беру арқылы, Эвмен Аргед әулетінің және, демек, өзінің мүддесі үшін еркін әрекет етуге мүмкіндік алды. Эвмен әскерін жинап, Киликияға аттанды. Ол тағы да өзінің шеберлігін көрсетіп, Александрға деген құрмет және сенімді пайдаланып, оларды өзіне бағындырды. Ол Александртың түсінде келіп, әр шайқаста олармен бірге болатынын айтқанын жеткізді. Эвмен тіпті соңғы жеңімпаз үшін тақ орнатылған шатыр да тікті. Ол Киндадағы патша қазынасын жалдамалы әскер жинау үшін пайдаланды. 317 жылға қарай Эвмен Киликиядан Сирия мен Финикияға аттанып, Полиперхон атынан теңіз күшін құра бастады. Ол дайын болғаннан кейін, флотті батысқа Полиперхонға көмектесу үшін жіберді, бірақ Киликия жағалауында Антигонның флоты қарсы алды, соның салдарынан Эвменнің флоты жақын арада өзгерді. Ал Антигон Кіші Азиядағы мәселелерін шешіп, Эвмен одан көп зиян келтірмес бұрын оны жою үшін шығысқа аттанды. Эвмен бұл туралы бұрыннан біліп, Финикиядан Сирия арқылы Месопотамияға жоғарғы сатрапияларда қолдау жинау ниетімен аттанды.

Шығыс Эумен

Евмен Месопотамия сатрабы Амфимахтың қолдауын алып, әскерін Солтүстік Вавилонияға аттандырды. Қыс бойы ол Вавилон сатрабы Селевк және Мидия сатрабы Пейтонмен келіссөздер жүргізді. Селевк пен Пейтонды ықпалына алмай, Евмен қыстақтан ерте шығып, Сузаға, патшаның ірі қазынасына, бет алды. Сузада Евмен патша атынан Сузаның солтүстігі мен шығысындағы барлық сатраптарға хаттар жіберіп, оларға барлық күштерімен оған қосылуды бұйырды. Сатраптар Евменге келгенде, оның Антигонға қарсы күресуге жетерлік күші болды. Содан кейін Евмен оңтүстік-шығысқа қарай Парсыға аттанып, қосымша күштер жинады. Антигон сол кезде Сузаға жетіп, Селевкті қаланың қоршауында қалдырып, Евменді қууға шықты. Копрат өзенінде Евмен Антигонды өзеннен өту кезінде кездестіріп, оның 4000 сарбазын өлтірді немесе тұтқынға алды. Апатқа ұшыраған Антигон өтуден бас тартып, солтүстікке қайтып, Мидияға қарай жол тартты, жоғарғы сатраптарға қауіп төндірді. Евмен батысқа қарай шабуылдап, Антигонның жабдықтау жолын кесуді жоспарлады, бірақ сатраптар өздерінің аймақтарын тастаудан бас тартып, Евменді шығыста қалуға мәжбүр етті. 316 жылдың жазында Антигон Евменді шайқасқа шақырып, соғысты тез аяқтау ниетімен оңтүстікке қайта оралды. Ақырында екі әскер Оңтүстік Мидияда кездесіп, Параитакен шайқасын өткізді, ол шешімсіз аяқталды. Антигон көп шығынға ұшырағандықтан, келесі күні әскерін қауіпті жерге көшірді. 316-315 жылдардың қысында Антигон Персияда Евменді таңқалдыруға тырысты, әскерін шөл арқылы жүргізіп, жауын күтпеген жерден шабуылдауға ниеттенді. Бірақ оны жергілікті тұрғындар көргендіктен, қарсыластарына хабарлады. Бірнеше күннен кейін екі әскер де шайқасқа дайындалды. Габиен шайқасы да Паратайкендегідей шешімсіз аяқталды. Плутарх пен Диодордың айтуынша, Евмен шайқаста жеңіске жеткенімен, оның одақтасы Певкестастың сатқындығы немесе тиімсіздігі салдарынан әскерінің жүк лагерін жоғалтты. Күміс қалқандардың барлық олжасы (30 жылдық сәтті соғыстарда жиналған алтын, күміс, асыл тастар және басқа да олжалар), сондай-ақ сарбаздардың әйелдері мен балалары қолға түсті, ал Евменнің әскері оларды қайтару туралы келіссөздер жүргізуді қалады. Олардың командирлерінің бірі Тевтам Антигонға өтініш жіберді, ол Евменді беруді талап етті. Күміс қалқандар Евменді және оның офицерлерін тұтқынға алып, Антигонға тапсырды. Осылайша соғыс аяқталды. Евмен күзетке алынды, ал Антигон оның тағдырын талқылау үшін кеңес өткізді. Антигонды ұлы Димитрий қолдады, бірақ ол Евменді өлтіруге құштар болмады, бірақ кеңестің көпшілігі Евменді өлімге кесуді талап етті, сондықтан осылай шешім қабылданды.

Өлім

Плутархтың айтуынша, Антигон Евменді үш күн бойы аштырып өлтірді, бірақ лагерін көшіру уақыты жеткенде оны өлтіру үшін атқарушы жіберді. Евменнің денесі құрметпен өртелу үшін достарына тапсырылды, ал оның күлі күміс құмырада әйелі мен балаларына жіберілді.