Кіріспе

Логикалық ойлау – нақты қорытындыға жетуге бағытталған ой-қиялы әрекет. Ол тұжырымдар немесе аргументтер нысанында жүзеге асады, яғни белгілі бір қағидалардан басталып, осы қағидалармен негізделген қорытындыға келеді. Қағидалар мен қорытындылар – нақты немесе жалған болуға болатын мәлімдемелер, яғни фактілер туралы ұсыныстар. Олар бірлесіп аргумент құрайды. Логикалық ойлау нормативтік сипатқа ие, яғни ол кез келген рационалды адамды сендіретін дұрыс аргументтерді құруға бағытталған. Логикалық ойлауды зерттейтін негізгі ғылым – логика. Логикалық ойлаудың түрлері қолданатын нормалары мен қорытындының анықтығы тұрғысынан бір-бірінен ерекшеленеді. Дедуктивтік ойлау ең мықты қолдауды ұсынады: қағидалар қорытындыны қамтамасыз етеді, яғни барлық қағидалар дұрыс болса, қорытынды жалған бола алмайды. Мұндай аргумент дұрыс аргумент деп аталады, мысалы: барлық адамдар өлді; Сократ – адам; демек, Сократ өлді. Дұрыс аргументтер үшін қағидалардың шындығы маңызды емес, егер олар дұрыс болса, қорытынды жалған бола алмайды. Дұрыс аргументтер modus ponens немесе modus tollens сияқты қорытынды шығару қағидаларын сақтайды. Дедуктивтік ойлау формальды логика мен математикада маңызды рөл атқарады. Дедуктивтік емес логикалық ойлауда қағидалар қорытындыны рационалды түрде сенімді етеді, бірақ оның шындығын қамтамасыз етпейді. Бұл көбінесе ықтималдық тұрғысынан қарастырылады: қағидалар қорытындының шын болу ықтималдығын арттырады, ал күшті тұжырымдар оны өте ықтималды етеді. Біршама белгісіздік сақталады, өйткені қорытындыда қағидаларда бұрын болмаған жаңа ақпарат енгізіледі. Дедуктивтік емес ойлау күнделікті өмірде және көптеген ғылымдарда маңызды рөл атқарады. Көбінесе талқыланатын түрлері – индуктивтік, абдуктивтік және аналогтық ойлау. Индуктивтік ойлау – жалпылаудың бір түрі, ол көптеген жеке жағдайларда кездесетін үлгіден әмбебап заңды шығарады. Мысалы, көптеген қара қарғаларды байқау негізінде «барлық қарғалар қара» деген қорытынды жасауға болады. Абдуктивтік ойлау, «ең жақсы түсіндірмеге қорытынды жасау» деп те аталады, байқаудан басталып, осы байқауды түсіндіретін себепті анықтайды. Мысалы, дәрігер науқастың белгілерін қарастырып, аурудың себебін анықтайды. Аналогтық ойлау екі ұқсас жүйені салыстырады. Олардың бірінің белгілі бір қасиеті бар екенін байқап, екіншісінде де осы қасиет бар деген қорытындыға келеді. Логикалық ойлау стандарттарына сай келмейтін аргументтер қателіктер деп аталады. Формальды қателіктерде, мысалы, нәтижені растау, қателік аргументтің логикалық құрылымында жатыр. Формальды емес қателіктерде, мысалы, жалған дилеммаларда, қате ойлаудың себебі әдетте аргументтің мазмұнында немесе контекстінде болады. Кейбір теоретиктер логикалық ойлауды кең мағынада, шамамен сыншыл ойлауға тең деп түсіндіреді. Осыған байланысты, ол қағидалардан қорытынды шығару қабілетінен басқа танымдық дағдыларды қамтиды. Мысал ретінде, себептерді құру және бағалау, ақпараттың сенімділігін бағалау дағдыларын келтіруге болады. Сонымен қатар, жаңа ақпарат іздеу, сәйкессіздіктерді болдырмау және шешім қабылдамас бұрын әртүрлі әрекеттердің артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастыру қажет.

Анықтама

Логикалық ойлау – нақты қорытындыға келуге бағытталған ойлау түрі. Бұл тұжырымдар жасау арқылы жүзеге асырылады, онда берілген алғышарттардағы ақпарат түрлендіріліп, қорытындыға жету үшін пайдаланылады. Оны «белгілі бір контексттен ақпаратты таңдап, түсіндіру, байланыстар орнату, ұсынылған және түсіндірілген ақпаратқа, сондай-ақ қатысты ережелер мен процестерге сүйене отырып, қорытындыларды тексеру және жасау» деп анықтауға болады. Логикалық ойлау қатаңдықпен сипатталады, себебі ол кез келген қорытындыны жасамайды, бірақ алғышарттар қорытындыны қолдайды және оған сенуге негіз болады. Маңызды жайт – бұл қолдау тек бір ойлаушыға ғана емес, кез келген рационалды адамға алғышарттар негізінде қорытындыны сенімді деп тануға мүмкіндік береді. Осылайша, логикалық ойлау білімді кеңейтуге көмектеседі. Логикалық ойлауды зерттейтін негізгі ғылым – логика. Ол формальды және бейформальды логикаға бөлінеді, олар тиісінше формальды және бейформальды логикалық ойлауды зерттейді. Дәстүрлі түрде логикалық ойлау, негізінен, формальды логикамен зерттелетін дедуктивті ойлаумен байланысты болды. Бірақ кең мағынада, ол индуктивті, абдуктивті және аналогтық ойлау сияқты дедуктивті емес ойлау түрлерін де қамтиды. Логикалық ойлаудың барлық түрлері нормативтік принциптерге сәйкес тұжырымдар жасау үшін алғышарттарды пайдаланады. Нормативтік практика ретінде, олар нормативтік принциптерді қолдану туралы келісімге қол жеткізуге, яғни алғышарттар қорытындыны қандай дәрежеде қолдайтыны туралы келісімге ұмтылады. Логикалық ойлаудың түрлері қолданатын нақты нормативтік принциптер мен қорытындының сенімділігі деңгейі бойынша ерекшеленеді. Дедуктивті ойлау ең күшті қолдауды ұсынады және математикалық дәлелдемелер сияқты, қорытындысын нақты білдіреді. Дедуктивті емес ойлау үшін алғышарттар қорытындыны ықтимал етеді, бірақ оны қамтамасыз етпейді. Бұл қолдауның дәрежесі әртүрлі: күшті аргументтер қорытындыны өте ықтимал етеді, мысалы, эмпирикалық ғылымдардағы жақсы зерттелген мәселелерде. Кейбір теоретиктер логикалық ойлауды өте кең түрде анықтайды, оның жоғары сапалы ойлауға жауапты танымдық дағды ретіндегі рөлін де қамтиды. Осыған байланысты, ол сыншыл ойлаумен шамалас мағынаға ие.

Негізгі түсініктер

Логикалық ойлауды зерттеу және талдау кезінде түрлі негізгі ұғымдар қолданылады. Логикалық ойлау – үй-жайлар жиынтығынан қорытынды жасау арқылы жүзеге асырылады. Үй-жайлар мен қорытындылар әдетте пікірлер ретінде қарастырылады. Пікір – бұл жағдай туралы мәлімдеме жасайтын тұжырым. Осы тұрғыдан алғанда, пікірлер шындық мәнін білдіреді: олар не шын, не жалған. Мысалы, "Су қайнап жатыр" деген сөйлем пікір білдіреді, себебі ол шын немесе жалған болуы мүмкін. "Су қайнап тұр ма?" немесе "Суды қайнатыңыз!" деген сөйлемдер, керісінше, пікір білдірмейді, өйткені олар не шын, не жалған емес. Логикалық ойлаудың бастапқы нүктесі ретінде қолданылатын пікірлер үй-жайлар деп аталады. Олардан шығарылған пікір қорытынды деп аталады. Мысалы, "Барлық күшіктер – иттің балалары; барлық иттің балалары – жануарлар; демек, барлық күшіктер – жануарлар" деген аргументте "Барлық күшіктер – иттің балалары" және "Барлық иттің балалары – жануарлар" пікірлері үй-жай ретінде әрекет етеді, ал "Барлық күшіктер – жануарлар" пікірі қорытынды болып табылады. Үй-жайлар жиынтығы және қорытынды бірге аргумент деп аталады. Дәйектеме – бұл үй-жайлардан басталып, қорытындыға жететін ойлау процесі. Бірақ "аргумент" және "дәйектеме" терминдері логикада көбінесе мағынасы бірдей қолданылады. Аргументтердің мақсаты – адамды бір нәрсенің шын екеніне көндіру үшін себептер келтіру. Табиғи тілдегі көптеген аргументтер барлық үй-жайларды нақты айтпайды. Керісінше, үй-жайлар көбінесе жасырын түрде қабылданады, әсіресе егер олар анық көрінсе және жалпыға белгілі болса. Кейбір теоретиктер қарапайым және күрделі аргументтерді ажыратады. Күрделі аргумент көптеген қосалқы аргументтерден тұрады. Осылайша, тізбек қалыптасады, онда бұрынғы аргументтердің қорытындылары кейінгі аргументтердің үй-жайлары ретінде әрекет етеді. Мұндай тізбектегі әрбір буын күрделі аргументтің сәтті болуы үшін сәтті болуы керек. Аргумент дұрыс немесе бұрыс екендігі үй-жайлардың қорытындыны қаншалықты қолдайтынына байланысты. Бұл көбінесе ықтималдық тұрғысынан түсіндіріледі: егер дұрыс аргументтің үй-жайлары шын болса, онда оның қорытындысы да шын болу ықтималдығы артады. Логикалық ойлаудың түрлері үй-жайлардың қорытындыны қалай қолдайтынына қарай ажыратылады. Дедуктивті аргументтер ең күшті қолдауды ұсынады. Дедуктивті емес аргументтер әлсіз, бірақ олар да дұрыс ойлау формалары болып табылады. "Дәлел" термині көбінесе дедуктивті аргументтер немесе өте күшті дедуктивті емес аргументтер үшін қолданылады. Бұрыс аргументтер қолдау көрсетпейді немесе жеткіліксіз қолдау көрсетеді және қателіктер деп аталады, бірақ бұрыс аргументтерді қолдану олардың қорытындылары бұрыс дегенді білдірмейді.

Дедуктивті ойлау

Дедуктивті ойлау – дедуктивті қорытындыларды жасаудың психикалық процесі. Дедуктивті тұрғыдан дұрыс қорытындылар – ең сенімді қорытынды түрі: егер барлық алғышарттар дұрыс болса, олардың қорытындысы жалған бола алмайды. Яғни, алғышарттардың шындығы қорытындының шындығын қамтамасыз етеді. Дедуктивті аргумент дұрыс болып есептеледі, егер ол дұрыс және оның барлық алғышарттары шын болса. Мысалы, «барлық бақалар – қосмекенділер» және «ешбір мысық – қосмекенді емес» деген алғышарттардан «ешбір мысық – бақа емес» деген қорытындыны шығару – дұрыс аргумент. Бірақ жалған алғышарттарға негіделген аргументтер де дедуктивті тұрғыдан дұрыс болуы мүмкін, мысалы, «барлық бақалар – сүтқоректілер» және «ешбір мысық – сүтқоректі емес» деген алғышарттардан «ешбір мысық – бақа емес» деген қорытынды жасауға болады. Бұл жағдайда, қорытынды алғышарттар дұрыс болғанда жалған бола алмайтыны ғана маңызды, ал олардың шындығы емес. Дедуктивті тұрғыдан дұрыс аргументтер қорытынды шығару ережесін сақтайды. Қорытынды шығару ережесі – алғышарттар мен қорытындының логикалық формасына ғана байланысты, бірақ олардың нақты мазмұнына емес, қорытындылар жасаудың схемасы. Ең көп талқыланған қорытынды шығару ережесі – modus ponens. Оның мынадай пішімі бар: p; егер p болса, онда q; демек, q. Бұл схема p және q нені білдіргеніне қарамастан дедуктивті тұрғыдан дұрыс. Мысалы, «Бүгін сенбі, егер бүгін сенбі болса, онда мен бүгін жұмысқа бармаймын, демек, мен бүгін жұмысқа бармаймын» деген аргумент дедуктивті тұрғыдан дұрыс, өйткені ол modus ponens пішімінде. Басқа да танымал қорытынды шығару ережелерінің қатарында modus tollens (q емес; егер p болса, онда q; демек, p емес) және дизъюнктивті силогизм (p немесе q; p емес; демек, q) бар. Дедуктивті ойлауды басқаратын ережелер көбінесе дедуктивті аргументтердің дұрыстығын бағалау үшін логикалық жүйелер ретінде формальды түрде жазылады. Аристотельдік логика – ең ертедегі жүйелердің бірі және Батыс әлемінде екі мың жылдан астам уақыт бойы логиканың каноны ретінде қарастырылды. Ол силогизмдерге негізделген, мысалы, «Сократ – адам» және «барлық адамдар – өлшеулі» деген алғышарттардан «Сократ – өлшеулі» деген қорытындыға келу. Қазіргі таңда басым жүйе классикалық логика деп аталады және силогизмдерден басқа көптеген қосымша қорытындыларды қамтиды. Классикалық логикаға негізделген, сондай-ақ кеңейтілген логикалар белгілі бір салалар үшін қосымша қорытынды шығару ережелерін енгізеді. Мысалы, модальдық логика мүмкін және қажетті нәрселер туралы ойлауға қолданылады. Уақытша логика оқиғадан бұрын, оның ішінде және кейін не болғаны туралы қорытындылар жасауға қолданылады. Классикалық логика және оның кеңейтулері көптеген логиктер қабылдаған негізгі логикалық түсініктерге негізделген. Олар: ортаның жоққа шығарылуы, екі рет терістеудің жойылуы, жарылыс принципі және шындықтың екі мәнділігі. Девиантты логика деп аталатын осы негізгі түсініктердің кейбіреуін қабылдамайды және аргументтердің дұрыстығын басқаратын баламалы ережелерді ұсынады. Мысалы, интуиционистік логика ортаны жоққа шығару заңын және екі рет терістеуді жоюды қабылдамайды, ал параконсистентті логика жарылыс принципін қабылдамайды. Дедуктивті ойлау формальды логика мен математикада орталық рөл атқарады. Математикада ол математикалық теоремаларды негізге ала отырып, әдетте аксиомалар деп аталатын алғышарттар жиынтығынан дәлелдеу үшін қолданылады. Мысалы, Пеано арифметикасы табиғи сандардың барлық маңызды қасиеттерін дедуктивті ойлау арқылы шығаруға болатын аксиомалардың шағын жиынтығына негізделген.

Дедуктивті емес негіздеме

Дедуктивті емес ойлау – дедуктивті ойлаудан өзге, логикалық ойлаудың маңызды түрі. Ол, дедуктивті ойлау сияқты, тұжырымдардан шығарылған қорытындылар арқылы тұжырымға жету және оны қолдау нысанында жүзеге асады. Дедуктивті емес ойлаудың ерекшелігі – мұндай қолдау сенімсіз болады. Яғни, егер тұжырымдар дұрыс болса, қорытындының да дұрыс екендігіне толық сенімділік болмайды, бірақ ықтимал болады. Сондықтан, дедуктивті емес аргументте барлық тұжырымдар дұрыс болса да, қорытынды жалған болуы мүмкін. Дедуктивті емес ойлаудың индуктивті, абдуктивті және аналогтық ойлау сияқты түрлі түрлері бар. Дедуктивті емес ойлау күнделікті өмірде дедуктивті ойлаудан гөрі жиі кездеседі. Дедуктивті емес ойлау кеңейтілген және жолдан шығарылатын болып табылады. Кейде дедуктивті емес ойлау, кеңейтуші ойлау және жолдан шығаруға болатын ойлау терминдері мағыналарында шағын айырмашылықтар болғанымен, синоним ретінде қолданылады. Дедуктивті емес ойлау кеңейтілгендіктен, тұжырымдарда бұрын болмаған ақпаратқа жетеді. Дедуктивті ойлау керісінше, кеңейтілмейді, себебі ол тұжырымдардағы ақпаратты ғана шығарып, қосымша ақпарат қоспайды. Осылайша, дедуктивті емес ойлау арқылы адам бұрын білмеген жаңа нәрсені білуге мүмкіндік алады. Бірақ жаңа ақпарат қосылғандықтан, бұл қосымша ақпарат жалған болуы мүмкін. Сондықтан дедуктивті емес ойлау дедуктивті ойлау сияқты сенімді емес. Бұған тікелей байланысты мәселе – дедуктивті емес ойлаудың жолдан шығарылатын немесе монотонды емес болуы. Бұл жаңа ақпарат алғанда қорытындыны қайта қарау қажет болуы мүмкін дегенді білдіреді. Мысалы, егер адам көрген барлық құстар ұшса, онда ол барлық құстар ұшады деген индуктивті қорытындыға келуі дұрыс. Бірақ бұл қорытынды жолдан шығарылатын, себебі пингвиндердің құстар екенін және ұшпайтынын білгеннен кейін, ойлаушы оны қайта қарауы керек.

Индуктивті

Индуктивті ойлау жеке жағдайлар жиынтығынан басталады және барлық жағдайларды басқаратын әмбебап заңға жету үшін жалпылауды пайдаланады. Кейбір теоретиктер бұл терминді өте кең мағынада қолданып, дедуктивті емес ойлаудың кез келген түрін, тіпті жалпылау қатысы болмаса да, қамтиды. Тарырақ мағынада, оны "жеке жағдайларды байқау арқылы жалпы заң немесе принципті шығару процесі" деп анықтауға болады. Мысалы, "мен көрген барлық қарғалар қара" деген эмпирикалық байқаудан бастап, индуктивті ойлау "барлық қарғалар қара" деген қорытындыға келуге мүмкіндік береді. Индукция бір жағдай туралы жеке қорытынды жасау үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, "мен көретін келесі қарға да қара болады". Индуктивті ойлау статистикалық және ықтималдық ойлаумен тығыз байланысты. Дедуктивті емес ойлаудың басқа түрлері сияқты, индукция да нақты емес. Яғни, алғышарттар қорытындыны ықтималдығын арттыру арқылы қолдайды, бірақ оның рас екендігіне кепілдік бермейді. Осыған байланысты, индуктивті қорытындының нәтижесінде алғышарттарда бұрын болмаған жаңа ақпарат пайда болады. Қорытындыны сенімді түрде қолдау үшін алғышарттардың әртүрлі аспектілері маңызды. Осы ретте, үлгінің көлемі үлкен болуы керек, себебі қорытынды жасамас бұрын көптеген жеке жағдайлар қарастырылғанын қамтамасыз ету қажет. Бұл фактормен тығыз байланысты, үлгі кездейсоқ және өкілді болуы керек. Бұл әртүрлі маңызды сипаттамалары бар адамдардың әділ және теңгерімді таңдалуын білдіреді. Мысалы, адамдар туралы жалпылау жасағанда, үлгіге әртүрлі нәсілдердің, гендерлердің және жас топтарының өкілдері кіруі керек. Күнделікті өмірдегі көптеген ойлаулар индуктивті болып келеді. Мысалы, адамның жағдайға қалай реакция жасайтынын болжағанда, бұрынғы ұқсас жағдайлардағы реакциясына негізделген индуктивті ойлау қолданылуы мүмкін. Ол ғылымда да орталық рөл атқарады, олар көбінесе көптеген нақты байқаулардан басталып, содан кейін жалпылау процесін қолданып әмбебап заңға жетеді. Индуктивті ойлау саласындағы белгілі мәселе – индукция мәселесі деп аталады. Ол индуктивті қорытындылардың нәтижелеріне сенуге кімнің және неге құқылы екені туралы сұраққа қатысты. Бұл мәселені алғаш рет Дэвид Юм көтерді, ол болашақ оқиғалардың өткен байқауларға ұқсауы міндетті емес деп санайды. Осыған байланысты, болашақ оқиғалар туралы индуктивті ойлау табиғаттың өзгермейтін күйде қалатыны туралы болжамға негізделгендей көрінеді.

Қалпына келтіру

Абдуктивті ойлау әдетте бір байқаудан осы байқауды түсіндіретін фактіге жасалатын қорытынды ретінде қарастырылады. Көшелердің ылғалды екенін көргеннен кейін жаңбыр жауды деген қорытындыға келу – осыған бір мысал. Көбінесе «ең жақсы түсіндірмеге негізделу» деген тіркес синоним ретінде қолданылады. Бұл тіркес бір фактіні түсіндіруге мүмкіндік беретін көптеген түсіндірмелердің болуын және ойлаушының тек ең жақсы түсіндірмені таңдауы керектігін көрсетеді. Мысалы, цунами де көшелердің ылғалды болуын түсіндіруі мүмкін, бірақ бұл әдетте ең жақсы түсіндірме емес. Дедуктивті емес ойлаудың бір түрі ретінде, абдукцияның қорытындысының дұрыстығына, алғышарттары дұрыс болса да, кепілдік берілмейді. Түсіндірме неғұрлым ықтимал болса, ол алғышарттармен де соншалықты нығайып берік болады. Осы тұрғыда түсіндірменің қарапайым болуы, яғни қажетсіз талаптарды қамтамауы және орнаған біліммен сәйкес келуі маңызды. Жақсы түсіндірменің басқа да маңызды критерийлері – ол байқалатын және жалпыға белгілі фактілерге сай болуы, сондай-ақ маңызды, нақты және дөңгелек емес болуы. Идеалды жағдайда түсіндірме эмпирикалық деректермен тексерілуге тиіс. Егер түсіндірме ерекше талаптарға негізделсе, онда оған өте күшті дәлелдер қажет. Абдуктивті ойлау ғылымда зерттеушілер түсіндіріле алмайтын құбылыстарды ашқанда маңызды рөл атқарады. Олар осы жағдайда байқауларды түсіндіре алатын жалпы принциптерді табу үшін жиі болжам жасауға көшеді. Гипотезалар тексеріліп, салыстырылады, соның ішінде қайсысы ең жақсы түсіндірме беретіні анықталады. Бұл әсіресе себептер мен салдар арасындағы байланысты анықтауға тырысатын себеп-салдарлық ойлауға қатысты. Абдукция күнделікті өмірде де жиі кездеседі. Ол онда да ұқсас, бірақ аз жүйеленген түрде қолданылады. Мысалы, бұл адамдардың басқа адамдардың айтқандарына сенуімен байланысты. Адамның қандай да бір мәлімдеме жасауының ең жақсы түсіндірмесі – ол оған сенеді және оны дәлелдей алады. Осы абдуктивті ойлау түрі, әдетте, басқа адамдардың айтқандарына неге сенетінімізді түсіндіреді, тіпті бұл қорытынды әдетте нақты түрде жасалмаса да. Осындай жағдай сөйлеушінің мәлімдемесі түсініксіз болғанда және тыңдаушылар сөйлеушінің не айтқысы келгенін анықтап, түсіндіруге тырысқанда да болады. Медицинада дәрігер науқастың белгілерін зерттеп, оның себебін анықтауға тырысқанда абдуктивті ойлау кеңінен қолданылады.

Аналогты

Аналогтық ойлау екі жүйені олардың ұқсастығына қатысты салыстыруды қамтиды. Ол бір жүйе туралы ақпараттан басталып, екі жүйе арасындағы ұқсастыққа негізделген басқа жүйе туралы ақпаратты қорытады. Схемалық түрде айтқанда, аналогиялық аргументтер мынадай формада болады: (1) a, b-ге ұқсас; (2) a-ның F қасиеті бар; (3) демек, b-нің де F қасиеті болуы мүмкін. Аналогтық ойлауды, мысалы, жануарларға жасалған медициналық тәжірибелерден адамдар туралы ақпарат алу үшін қолдануға болады: (1) егеуқұйрықтар адамдарға ұқсас; (2) ауруға қарсы таблеткалар егеуқұйрықтардың ми дамуына әсер етеді; (3) демек, олар адамдардың ми дамуына да әсер етуі мүмкін. Аналогтық ойлау арқылы білімді бір жағдайдан немесе саладан екіншісіне таратуға болады. Аналогиялық аргументтер қорытындыны қолдайды, бірақ оның рас екендігіне кепілдік бермейді. Олардың күші түрлі факторларға байланысты. Жүйелер неғұрлым ұқсас болса, бір нысанның белгілі бір қасиеті екінші нысанға да тән болуы ықтимал. Тағы бір фактор – ұқсастықтың дәрежесі ғана емес, сонымен қатар оның маңыздылығы. Мысалы, пластиктен жасалған жасанды клубника пішіні, түсі және беттік құрылымы сияқты көп жағынан нағыз клубникаға ұқсауы мүмкін. Бірақ бұл ұқсастықтар жасанды клубниканың нағыз клубника сияқты тәтті тамаша болатынына қатысы жоқ. Аналогтық ойлау мәселелерді шешуде, шешім қабылдауда және оқуда маңызды рөл атқарады. Оны қарапайым физикалық сипаттамалар мен күрделі абстрактілі идеялар үшін де қолдануға болады. Ғылымда аналогиялар күрделі құбылыстарды қарапайым түсіндіру үшін модельдерде жиі қолданылады. Мысалы, Бор моделі субатомдық бөлшектердің өзара әрекеттесуін планеталардың Күнді айналуына ұқсатып түсіндіреді.

Қателіктер

Қателік – дұрыс емес аргумент немесе бұрмаланған ойлау тәсілі. Бұл тұжырымға негіздің болмауы немесе жеткіліксіздігін білдіреді. Қателіктер көбінесе алғашқы көріністе дұрыс сияқты көрінеді және адамдарды оларды қабылдауға және пайдалануға итермелейді. Логикада "қателік" термині қорытындының жалған екенін білдірмейді. Ол тек қорытындыға жету жолында қателік жасалғанын көрсетеді. Аргумент, тіпті кездейсоқ жағдайға байланысты қорытынды дұрыс болса да, қате болуы мүмкін. Логикадан тыс салаларда "қателік" термині кейде жалған сенім немесе теорияны, емес, аргументті білдіру үшін сәл өзгеше мағынада қолданылады. Қателіктер әдетте формалды және бейресми қателіктерге бөлінеді. Формалды қателіктер формалды тілде білдіріледі және көбінесе дедуктивті ойлауға жатады. Олардың кінәсі аргументтің логикалық формасында, яғни ол дұрыс логикалық ережеге сәйкес келмейді. Белгілі формалды қателік – нәтижеге қол жеткізу. Оның мынадай формасы бар: (1) q; (2) егер p болса, онда q; (3) демек, p. Мысалы, адам "қарақшылар алдыңғы есік арқылы кірді" деп, "қарақшылар құлыпты бұзды" және "егер қарақшылар алдыңғы есік арқылы кірсе, онда олар құлыпты бұзды" деген негіздемелерге сүйене отырып, дәлелдегенде бұл қателік жасалады. Бұл қателік modus ponens деп аталатын дұрыс логикалық ережеге ұқсас. Ол қате, өйткені бірінші тұжырым мен қорытынды орын алмастырылған. Басқа да белгілі формалды қателіктер – алдыңғы шартты жоққа шығару, дизъюнктивті растау, конъюнктивті жоққа шығару және орталық мүшенің дұрыс бөлінбеуі. Бейресми қателіктер табиғи тілде білдіріледі. Олардың негізгі кінәсі көбінесе аргументтің формасында емес, оның мазмұны немесе контексі сияқты басқа көздерде болады. Кейбір бейресми қателіктер, мысалы, жалған дилеммалар мен сабанды қателіктер, тіпті формалды деңгейде дұрыс дедуктивті ойлауды қамтиды. Аргументтің мазмұны – оның ішінде білдірілген идея. Мысалы, жалған дилемма – бұл тұжырымдардың біріндегі қатеге негізделген бейресми қателік. Қате тұжырым шындықты тым қарапайым етеді: ол нәрселер бір жолмен немесе басқа жолмен болады деп мәлімдейді, бірақ көптеген басқа да мүмкін баламаларды ескермейді. Саясаткерлер өздерінің ұсыныстарын қабылдау керек немесе ауыр салдары болады деп мәлімдегенде, көбінесе жалған дилеммаларды қолданады. Мұндай мәлімдемелерде әдетте осы салдарлардан құтылу үшін әртүрлі баламалардың бар екендігі, яғни олардың ұсынысы жалғыз тиімді шешім емес екендігі ескерілмейді. Сабанды қателік – тағы бір бейресми қателік. Оның қателігі контекст деңгейінде болады. Ол қарсыластың пікірін бұрмалап, содан кейін осы бұрмаланған пікірді жоққа шығарудан тұрады. Жоққа шығарудың өзі көбінесе дұрыс, бірақ қателік қарсыластың осындай пікірді қорғайтыны туралы жалған болжамда жатыр. Мысалы, алкогольді ішімдіктерді жарнамалауға тыйым салу туралы ұсынысқа жауап ретінде алкоголь лоббисінің өкілі адамдарды алкоголь ішуден тоқтату мүмкін емес деп айтуы мүмкін. Бұл сабанды қателік, өйткені ұсыныс тек жарнамаға тыйым салуды, емес, алкогольді тұтынуды тоқтатуды көздеген. Табиғи тілдегі екіұшты және түсініксіз сөздер бейресми қателіктердегі қате ойлауға себеп болуы мүмкін. Мысалы, бұл екіұштылық қателіктеріне тән, мысалы, "(1) қауырсын жеңіл; (2) жеңіл – қараңғылыққа қарсы; (3) демек, қауырсын қараңғылыққа қарсы" деген аргумент. Қателік "жеңіл" деген екіұшты терминде жатыр, ол бірінші тұжырымдамада бір мағынаға ("ауыр емес") және екінші тұжырымдамада басқа мағынаға ("көрінетін электромагниттік сәулелену") ие.

Біліктілік ретінде

Кейбір теоретиктер логикалық ойлауды өте кең мағынада қарастырады, оның ішінде оның жоғары сапалы ойлауға жауапты кең дағды ретіндегі рөлін де қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, ол сыншыл ойлауға шамамен тең келіп, нақты жағдайларға қатысты логиканың тиісті ережелерін таңдау және қолдану қабілетін қамтиды. Ол преміссалардан қорытынды шығарудан өзге де көптеген қабілеттерді қамтиды. Мысалдар: нақты бір ұстанымды түсіну, оны қолдауға немесе қарсылық білдіруге негізделген аргументтерді жасау және бағалау, сондай-ақ белгілі бір ақпаратты қабылдау немесе қабылдамауды сыни тұрғыдан бағалау. Бұл мұқият бағалаудан кейін шешімдер қабылдау және қорытындылар жасау туралы, ал бұл өз кезегінде ойсыз, жылдам шешімдер мен ішкі сезімдерден өзгеше. Логикалық ойлаумен байланысты басқа да маңызды дағдыларға талапты қабылдамас бұрын оның негізін бағалау және сенімді қорытындыға жету үшін қажет болған жағдайда жаңа ақпаратты іздеу жатады. Сондай-ақ, әртүрлі әрекеттерді қарастырып, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстыру, салауаттылықпен әрекет ету және қайшылықтарды болдырмау қабілеті де бар. Логикалық ойлау қабілетін үйренуге, жаттығу арқылы дамытуға және жетілдіруге болады. Логикалық ойлау теориялық және практикалық деңгейде маңызды. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол жалған сенімдердің санын азайтуға көмектеседі. Оның маңызды аспектісі – фактілерді құрғақ пікірлерден ажырату қабілеті, мысалы, нақты бір ұстанымның жақтары мен қарсылықтарын анықтап, оларды бағалау арқылы өз қорытындысына келу. Бұл сенімді және сенімсіз ақпарат көздерін ажырата білуді де қамтиды. Бұл тиімді ойлау үшін маңызды, себебі әрбір фактіні жеке тексерудің орнына басқа адамдар ұсынған ақпаратқа сүйену жиі қажет болады. Осылайша, логикалық ойлау адамды жалған ақпараттың әсерінен немесе басқалардың манипуляциясынан сақтайды. Егер маңызды ақпарат жетіспесе, тез арада шешім қабылдаудың орнына, үкімді кейінге қалдыру дұрыс. Осы ретте логикалық ойлау күмәнділікті де, ашықтықты да қатар қамтиды. Практикалық тұрғыдан алғанда, логикалық ойлау рационалды және тиімді шешімдер қабылдау мәселесіне қатысты. Көптеген өмірлік жағдайларда агенттің таңдауына әртүрлі әрекеттер ұсынылады. Әрбір әрекет үшін оны қолдайтын және қарсы келетін аргументтер болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда логикалық ойлау барлық жайтты қарастырып, теңгерімді шешімге жету үшін ықтимал пайда мен зиянды, сондай-ақ олардың болу ықтималдығын бағалауды қамтиды. Мысалы, саяхат барысында ішуге арналған сусыны бітіріп қалған адам, көлік тұрағына қайтудың орнына, қауіпті микроорганизмдер болуы мүмкін өзеннен су қайнатып ішуге логикалық ойлау қабілетін қолдана алады. Бұл үшін микроорганизмдердің қаншалықты қауіпті екенін және олардың қайнау кезінде аман қалу ықтималдығын бағалау сияқты факторларды қарастыру қажет. Бұл сондай-ақ, осы бағалауды жүргізу үшін қажетті ақпаратты жинауды да қамтиды, мысалы, басқа саяхатшылардан сұрау арқылы. Уақыт логикалық ойлауда да маңызды рөл атқарады. Егер маңызды ақпарат жетіспесе, шешімді кейінге қалдырып, жаңа ақпарат іздеу жақсы. Егер шешім уақытқа байланысты болса, логикалық ойлау қолда бар ақпарат өте шектеулі болса да, олар негізінде жылдам шешім қабылдауды білдіруі мүмкін. Мысалы, егер досыңыз бейсбол ойыны кезінде "Жатып қал!" деп айқайласа, оған көзге көрінбей сеніп, бірден жатып алу дұрыс болар еді, себебі оның бұл айқайының себебін анықтаудың орнына. Жалпы алғанда, уақыт аз болған сайын, интуиция мен ішкі сезімге сену маңыздырақ. Егер уақыт көп болса, түсініксіз жайттарды тексеру және қарама-қайшы ақпаратты бағалау маңызды болады.