Кіріспе

Ричард Линннің "IQ және Ұлттар байлығы" кітабы – 2002 жылы психолог Ричард Линн мен саясаттанушы Тату Ванханеннің еңбегі. Авторлар ұлттардың табысының айырмашылығы (жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім арқылы өлшенген) орташа ұлттық интеллект коэффициентімен (IQ) байланысты екенін дәлелдейді. Олардың пікірінше, ұлттық IQ-ның орташа көрсеткіштерінің айырмашылығы ұлттық байлық пен экономикалық өсімнің айырмашылығына әсер ететін маңызды, бірақ жалғыз фактор емес. Бұл кітап басқа ғалымдар тарапынан кеңінен сынға ұшырады. Сынға ілесе келгендердің ішінде қолданылған әдістемеге, деректердің толық болмауына және талдау нәтижелеріне күмән тудыру бар. 2006 жылғы "IQ және жаһандық теңсіздік" кітабы осы авторлардың "IQ және Ұлттар байлығы" кітабының жалғасы болып табылады.

Контурлық

Кітапта авторлар 60 елдің орташа IQ көрсеткіштерін жарияланған есептерді талдау негізінде есептеп шығарды. Онда олардың ұлттық IQ-ның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өніммен 0,82, ал 1950 жылдан 1990 жылға дейінгі экономикалық өсіммен 0,64 байланысты екендігі туралы байқаулары келтірілген. Авторлар ұлттар арасындағы орташа IQ айырмашылықтары генетикалық және орталық факторлардың әсерінен туындайды деп санайды. Олар сондай-ақ, төмен ЖІӨ төмен IQ-ға, ал төмен IQ ЖІӨ-нің төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін айтады. (Оң кері байланысқа қараңыз). Авторлардың пікірінше, бай, жоғары IQ-ы бар елдердің кедей, төмен IQ-ы бар елдерге қаржылық көмек көрсетуі – этикалық міндет, дәл сол сияқты бай азаматтардың кедейлерге көмектесуі міндетті.

Ұлттық IQ бағалауы

Нәтижелер Гонконгтың ең жоғары ұлттық IQ көрсеткішіне ие екенін (107), ал Оңтүстік Корея 106 көрсеткішпен одан кейін келеді деп мәлімдейді. Ричардсон (2004) Флинн эффектісін ең сенімді дәлел ретінде келтіре отырып, Линннің себеп-салдар байланысын керісінше түсіндіргенін айтты және "халықтың орташа IQ-сы – тек оның орта таптарының мөлшерінің көрсеткіші, ал екеуі де индустриалды дамудың нәтижесі" деген пікірді ұсынды. Шолуда "Бұл ғылым емес, әлеуметтік күрес сияқты" деген қорытынды жасалды.

Экономистердің пікірі

Экономикалық әдебиет журналындағы кітап шолуында Томас Нечиба: «Нашар статистикалық деректерге және күмәнді болжамдарға негізделген мұндай кең ауқымды қорытындылар ең жақсы жағдайда жаңылыс көрінеді, ал оларды қабылдаса, тіпті қауіпті болуы мүмкін. Сондықтан, бұл кітаптан көп нәрсе табу қиын» деп жазды. Экономикалық журналда Астрид Олин Эрвик бұл кітап «ой қозғауы мүмкін», бірақ экономистер үшін одан ештеңе үйрене алмайды деді. Ол кітап авторларын IQ көрсеткіштерінің елдер арасындағы салыстырылатындығы мен сенімділігін дәлелдемегені, қарапайым екі айнымалы корреляцияға сүйенгені, басқа да гипотезаларды қарастырмағаны немесе бақыламағаны және корреляцияны себеп-салдармен шатастырғаны үшін сынады. Эрвик: «Кітапта осындай салыстыруларды [әртүрлі елдердің орташа IQ көрсеткіштері мен олардың ЖІӨ арасындағы] негіздеу үшін келтірілген аргументтер ең жақсы жағдайда тұманды және сенімсіз көрінеді. Ең жаман жағдайда, кітаптағы кейбір бөлімдер бұрмаланған және ғылыми емес болып көрінеді. Авторлар нақты дәлелдер келтіре алмайды және асығыс қорытындыларға ұмтылған сияқты» деді. Нәсіл мен интеллект туралы көптеген даулы мақалалар жариялаған экономист Эдвард Миллер бұл кітапқа екі түрлі ақ ұлтшыл басылымда – Journal of Social, Political and Economic Studies және The Occidental Quarterly журналдарында жағымды баға берді.

Деректер жиынтығының сын-тегесі

Кітаптың академиялық шолулары оның әдістемесі мен қорытындыларын сынап бағалады. Зерттеу әдістерін Ричард Э. Нисбет шағын және ретсіз үлгілерге сүйенгені және қорытындыларды растамайтын деректерді назарға алмағаны үшін сынға алды. Рединг университетінің географы Стивен Морз да кітапты (сондай-ақ IQ және Ұлттардың байлығын) сынап, авторлардың гипотезасы "серттеулі кемшіліктерге" негізделгенін айтты. Морз былай деп мәлімдеді: "Линн мен Ванханеннің мәселесінің түйіні олардың ұлттық IQ деректері негізінен (толық емес) туа біткен қабілеттің нәтижесі, ал ол өз кезегінде кем дегенде жартылай гендермен байланысты деген болжамда. Мұнда себеп-салдар қатынасын анықтауға тырысатын көптеген тұжырымдар бар, олардың кейбіреулеріне сену үшін үлкен қадам жасау қажет." 2010 жылы "Intelligence" журналында жарияланған "Сахарадан оңтүстік Африка халқының орташа IQ-сы туралы жүйелі әдебиет шолуы" атты мақаласында Джельте М. Вихерц және әріптестері былай деді: "Мысалы, Линн мен Ванханен (2006) Нигерияға үш үлгінің негізінде 69 ұлттық IQ берді (Фармейер, 1975; Феррон, 1965; Вобер, 1969), бірақ Нигериядағы орташа IQ 70-тен жоғары екенін көрсететін басқа да маңызды жарияланған зерттеулерді қарастырмады (Maqsud, 1980a, b; Nenty & Dinero, 1981; Okunrotifa, 1976). Линн 2006 жылғы Халықаралық барлау зерттеулер қоғамының (ISIR) конференциясында әдебиеттерді шолу жасау көптеген таңдауларды қажет ететінін айтқандай, алайда Линн мен Ванханеннің әдебиеттерді шолуының маңызды кемшілігі – оның жүйелі болмауы." Линн мен Герхард Майзенберг: "WDM ұсынған зерттеулерді сыни бағалау олардың көпшілігі өкілдік етпейтін элиталық үлгілерге негізделгенін көрсетеді" және математика, ғылым және оқу салаларындағы нәтижелерді ескере отырып, әдебиеттерді одан әрі шолу жасау "Сахараның оңтүстігіндегі Африкадағы IQ-ның ең дұрыс көрсеткіші – 68" деген қорытындыға келді. Вихерц және әріптестері тағы бір жауапта: "Африкалықтардың 37 000-нан астам тест тапсырушыларының барлық IQ деректерін ескере отырып, деректердің басым бөлігін жою үшін жүйелі емес әдістерді қолдану ғана 70-ке жақын орташа IQ-ны қамтамасыз ете алады. Дұрыс әдістерді қолданғанда орташа IQ 80-ге жақын болып қалады. Бұл орташа IQ 100-ден төмен болғанымен, Африкадағы Флинн эффектінің (Wicherts, Borsboom, & Dolan, 2010) мүмкіндігі және африкалықтар арасында батыстық IQ тесттерін қолданумен байланысты психометриялық мәселелерді ескере отырып, бұл бізге таңқаларлық емес." Кейбір сыншылар кітапта негізделген зерттеулердің шектеулі санына назар аударды. IQ көрсеткіштері 17 елде жүргізілген 3 түрлі зерттеуге, 30 елде жүргізілген 2 зерттеуге және 34 елде жүргізілген 1 зерттеуге негізделген. Зерттеуге қатысқан 185 елдің 81-інде IQ сынақтары жүргізілді. 104 елде IQ зерттеулері мүлдем жүргізілмеген, ал IQ көрсеткіштері айналасындағы елдердің орташа IQ-сына негізделген. Гирма Берхану кітапты қарастырған эссесінде эфиопиялық яһудилер туралы талқылауға тоқталды. Шолу авторлардың генетикаға байланысты интеллектідегі айырмашылық бай және кедей елдер арасындағы алшақтықты түсіндіреді деген негізгі тұжырымын сынады. Берхану кітапты "расистік, сексистік және адамгершілікке қарсы" зерттеу дәстүріне негізделген деп сынап, "кітаптағы ғылымның төмен деңгейі оны қазіргі ғылым үшін маңызсыз етеді" деп мәлімдеді.

Психологияға әсері

2006 жылы Линн мен Ванханен «IQ және Ұлттар байлығы» кітабынан кейін «IQ және жаһандық теңсіздік» кітабын жариялады, онда қосымша деректер мен талдаулар келтірілген, бірақ бұрынғы кітаптағы сияқты жалпы қорытындылар жасалған. Екі кітапты талқылаған Эрл Хант Линн мен Ванханеннің әдістемесі мен қорытындылары күмәнді болғанымен, олар халықаралық IQ салыстырулары туралы маңызды мәселелерді көтергені үшін құрметке лайық екенін жазады. Хант Линн мен Ванханеннің ұлттық IQ-ның әлеуметтік тұрмыс деңгейінің көрсеткіштерімен күшті байланысы бар екендігі туралы айтқаны дұрыс деп жазады, бірақ олардың білім беруді жақсарту нәтижесінде ұлттық IQ өзгеріп қалуы мүмкін деген пікірді қабылдамауы дұрыс емес. 2020 жылдың 27 шілдесінде Еуропалық адам мінез-құлқы және эволюциясы қауымдастығы Линннің ұлттық IQ деректер жинағын, сондай-ақ оның барлық жаңартылған нұсқаларын пайдалануға қарсы ресми мәлімдеме жасады, оның әдістемесі мен деректерді жинау тәсіліне қатысты түрлі сынды келтірді. Олар «осы деректерді пайдаланатын талдаулардан алынған кез келген қорытынды негіссіз болады және ешқандай сенімді эволюциялық зерттеу осы деректерді пайдаланбауы керек» деген қорытындыға келді.