Кіріспе

50%-дан астам дауыспен қабылдау талабы

Суперкөпшілік (сондай-ақ, жоғары көпшілік, білікті көпшілік немесе ерекше көпшілік деп аталады) – бұл ұсыныстың қарапайым көпшілік үшін қолданылатын жартысынан астам шектен жоғары, белгілі бір деңгейде қолдау алуын талап етеді. Демократияда суперкөпшілік ережелері көпшіліктің азшылықтың негізгі құқықтарын бұзуына кедергі келтіруге көмектеседі, бірақ олар кейде мәселелерге жауап беруге тырысқанда қиындық тудырып, іс-қимыл жасалатын кезде сыбайлас жемқорлыққа ұшыратуы мүмкін. Конституцияға, әсіресе, берік баптары бар конституцияға өзгеріс енгізу үшін заң шығарушы органның суперкөпшілігінің қолдауы қажет болады. Парламенттік процедураға сәйкес, кеңесші жиналыстың азшылықтың құқықтарын өзгерте алатын кез келген әрекеті, мысалы, үштен екі дауыспен қабылдануы керек. Келісімді демократияда суперкөпшілік ережесі көбінесе қолданылады. Көпшілік дауыс беру талабына баламалы ұғымдарға бүкіл мүшеліктің көпшілігі және бекітілген мүшеліктің көпшілігі кіреді. Сондай-ақ, суперкөпшілік дауыс беруге қатысушылар мен дауыс бергендердің санынан гөрі, бүкіл мүшелік немесе бекітілген мүшелік негізінде белгіленуі мүмкін. ТОК

Тарих

Көпшілік дауыс ережесінің алғашқы қолданылуы б.з.д. 100 жылдардағы ежегі Римде болды. Папа Александр III 1179 жылы үшінші Латеран кеңесінде папа сайлауларында көпшілік дауыс ережесін енгізді. АҚШ Демократиялық партиясында президенттік үміткерді анықтау үшін Демократиялық Ұлттық Конвенцияға делегаттардың үштен екісінің дауысы қажет болатын ереже 1832 жылы партияның алғашқы президенттік номинациялық конвенциясында қабылданды. Үштен екі дауыс ережесі Азамат соғысынан кейін оңтүстік демократтарына кез келген президенттік үміткерге де-факто вето құқығын берді, бұл ереже 1936 жылға дейін сақталды. Федералистік қағаздарда Александр Гамильтон мен Джеймс Мэдисон көпшілік дауыс талаптарын сынады. Федералист 22-де Гамильтон жазғандай, мұндай талаптар зиянды заңдардың қабылдануына кедергі келтіргенімен, пайдалы заңдардың қабылдануын да тоқтатады және «оның нақты әсері – әкімшілікті қиын жағдайға салу, үкіметтің күшін жою және тұрақты кеңес пен шешімдерді орнына маңызды емес, алаңдаған немесе жемқор топтың ыңғайымен, қалауымен немесе айла-шарғысымен ауыстыру». Гамильтон сондай-ақ мұндай талап «қоғамдық игілік үшін арсыз келісімдерге» шақыратынын жазды. Федералист 58-де Мэдисон көпшілік дауыс талаптары «жылдам және жартылай шаралардың» қабылдануын тоқтатуға көмектесетінін, бірақ «әділет немесе жалпы игілік үшін жаңа заңдар қабылдау немесе белсенді шаралар іске асыру қажет болған жағдайларда, еркін үкіметтің негізгі қағидасы кері қайтарылады. Бұрынғыдай билік көпшілікке емес, азшылыққа беріледі» деп жазды. Мэдисон сондай-ақ мұндай талаптар сепаратизмді ынталандыратынын жазды.

Ортақ басымдықтар

Көпшілік дауыс, немесе берілген дауыстардың жартысынан астамы, дауыс берудің жиі қолданылатын негізі болып табылады. Көпшілік негізінің орнына, жартыдан артық болатын кез келген үлеш немесе пайызды қолдану арқылы суперкөпшілікті белгілеуге болады. Оны білікті көпшілік деп те атайды. Бұл дауыс беру негізінде, қолдау дауыстары қарсы дауыстардан кемінде екі есе көп болуы керек. Екі үшін бір бөлігін есептеу кезінде, дауыс беруден бас тартулар мен қатыспаулар ескерілмейді. Екі үшін бір бөлігін талап ету бүкіл ұйым мүшелерін қамту үшін өзгертілуі мүмкін, бірақ мұндай талап нақты түрде көрсетілуі тиіс (мысалы, "қалыпты сайланған және ант берген мүшелердің үштен екісі"). Польшада Сейм (Польшаның екі палаталы парламентінің төменгі палатасы) Польша Президентінің ветосын жою үшін депутаттардың бестен үш бөлігінің көпшілігін қажет етеді.

55 пайыз

2006 жылы Черногорияның тәуелсіздігі туралы референдумда Еуропалық Одақтың өкілі Мирослав Лайчак, егер дауыс беруге қатысқандардың кемінде 50% 55% көпшілікпен тәуелсіздік үшін дауыс берсе, тәуелсіздік жариялауды ұсынды. Бұл процедура, ақырында Черногория үкіметі тарапынан қабылданғанымен, бұрынғы Югославия елдерінде, соның ішінде Черногориядағы бұрынғы референдумда қолданылған екі үшінші көпшіліктің қажеттілігін талап етудің дәстүрлі тәжірибесін жоққа шығарады деген сынға ұшырады. 2016 жылы Колорадо штатының Конституциясына халықтың басымен жаңа конституциялық түзетулерді қабылдау үшін 55% көпшілік дауыс беру қажеттігі енгізілді. Бұрын бұл мәселе қарапайым көпшілікпен шешілген.

Қарым-қатынас ұғымдары

Көпшілік дауыс беру талабына қатысты ұғымдардың арасында "барлық мүшелердің көпшілігі" және "бекітілген мүшелердің көпшілігі" сияқты баламалар бар.

Барлық мүшелердің көпшілігі

Жалпы мүшелердің көпшілігі – бұл дауыс беру негізі, онда ұсынысты қабылдау үшін орган мүшелерінің жартысынан астамы (қатысқандар мен қатыспағандар, сондай-ақ дауыс бермейтіндерді қоса алғанда) жақтарға дауыс беруі керек. Іс жүзінде, дауыс беруден қалыс қалу немесе дауыс бермеу «жоқ» деп есептеледі. Бұл, ұсыныстың қабылдануы үшін тек дауыс бергендердің жартысынан астамының қолдауы қажет болатын қарапайым көпшілік дауыс беруден өзгеше. Абсолютті көпшілік жалпы мүшелердің көпшілігімен бірдей болуы мүмкін, бірақ мұндай қолданыс әрқашан дұрыс болмайды. Бұл дауыс беру негізінде, мысалы, «жалпы мүшелердің үштен екісі» сияқты үлкен көпшілік талап етілуі мүмкін. Мысалы, 2007 жылдың ақпан айында Италия үкіметі Италия Сенатында 158 дауысқа қарсы 136 дауыспен (24 адам дауыс бермей қалған) жеңіліске ұшырағаннан кейін құлап кетті. Үкіметке 318 мүшеден тұратын палатада абсолютті көпшілік қажет болды, бірақ оның екі жақтасы дауыс бермей қалғандықтан, қажетті 160 дауысқа екі дауыс жетпеді. АҚШ сайлау коллегиясында АҚШ президенті мен вице-президентін сайлау үшін сайлаушылардың абсолютті көпшілігі қажет.

Тұрақты мүшеліктің көпшілігі

Белгілі бір мүшелік санының көпшілігі, кеңесші жиналыстың құрылған тұрақты мүшелерінің жалпы санына негізделеді. Мәтін = Жалпы мүшелердің көпшілігінің дауысы жиі алдын ала хабарлау талабына балама ретінде қолданылады және хаттамадан жою және алып тастау үшін қажет (310 бетті қараңыз). Әйтпесе, мұндай талапты қою, әдетте, қарапайым қоғамның жиналысында қанағаттандырмайды, себебі белгілі бір жиналысқа бүкіл мүшеліктің көпшілігін шақыру мүмкін болмайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда мүшелердің жиналысқа қатысуға міндетті конвенциялар немесе тұрақты кеңестерде бұл орынды болуы мүмкін.

Австралия

Австралия Конституциясына түзету енгізу үшін референдум өткізілуі қажет және "екі есе көпшілік" қол жеткізілуі тиіс: еліз бойынша дауыс бергендердің көпшілігі, сондай-ақ штаттардың көпшілігінде (яғни 6 штаттың 4-і) жеке-жеке көпшілік. Бұдан әрі, егер нақты бір штат референдумның әсеріне түсетін болса, сол штаттағы сайлаушылардың көпшілігі де өзгеріске келісуі керек – бұл "үш есе көпшілік" деп аталады.

Бангладеш

Бангладеш Конституциясының 142-бабында, заң жобасының қысқаша атауында конституцияның бір ережені өзгерту мақсатында екені нақты көрсетілуі тиіс делінген. Конституцияға түзетулер енгізу үшін, бірпалаталы "Жатия Сангсад" мүшелерінің үштен екісінің көпшілік дауысы қажет.

Канада

Канадада конституциялық түзетулердің көпшілігі тек қана егер Ұлыбританияның Парламентінің Төменгі палатасы, Сенаты және ұлттық халықтың кемінде 50 пайызын құрайтын провинциялық заң шығарушы жиналыстардың үштен екісі немесе одан да көп бөлігі бірдей қаулылар қабылдаса ғана қабылдана алады.

Парламент

Абсолютті көпшілікке қол жеткізу талабы Еуропалық Парламентте (ЕП) дауыс берудің кең таралған қағидасы болып табылады. Әдеттегі заң шығару процедурасы бойынша ЕП ұсынылған заңдарды өзгерту немесе қабылдамау үшін абсолютті көпшілікпен әрекет етуге міндетті.

Финляндия

Финляндия заңына сәйкес, егер жаңа заң жобасы Финляндия конституциясының бір бөлігін қосуға, өзгертуге немесе алып тастауға бағытталса, онда заң жобасы Финляндия Парламентінің 2/3 көпшілігімен қабылдалуы тиіс. Яғни, Финляндия Конституциясын өзгерту, толықтыру немесе оның бір бөлігін алып тастау үшін Финляндия Парламентінің 200 өкілінің кемінде 134-інің қолдауы қажет.

Үндістан

Үндістан Конституциясының 368-бабы Конституцияға түзетулер енгізу үшін Үндістан Парламентінің әрбір палатасында қатысып дауыс берген мүшелердің үштен екі бөлігінің көпшілігін, сондай-ақ Парламенттің әрбір палатасының жалпы құрамының көпшілігін талап етеді. Бұған қоса, штаттар мен сот жүйесіне қатысты мәселелерде барлық штаттардың кемінде жартысынан астамы түзетуді бекітуі керек.

Италия

Италия президенті парламенттің екі палатасының бірлескен отырысында және елдің 20 аймағынан тағайындалған 58 сайлаушыдан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланады. Дауыс берудің алғашқы үш турында кандидат жеңіске жету үшін дауыстардың үштен екі бөлігін алуы тиіс, бірақ төртінші турдан бастап абсолютті көпшілік жеткілікті. Конституцияға енгізілетін өзгерістер палатада да, сенатта да дауыстардың үштен екі бөлігінен артық қолдауға ие болуы керек, бұл халыққа референдумға жіберу мүмкіндігін болдырмау үшін қажет.

Жапония

Конституцияға өзгерістер енгізу үшін Ұлттық диеттің екі палатасында үштен екі көпшілік дауыс және референдумда қарапайым көпшілік дауыс қажет.

Жаңа Зеландия

Сайлау туралы заңның 268-бабы бірқатар "қорықталған ережелерді" белгілейді. Бұл ережелерге 1986 жылғы Конституциялық актінің 17(1) тармағы (парламент мерзімінің ұзақтығына қатысты), Сайлау туралы заңның 35-тармағы (сайлау округтерінің шекараларын белгілеуге қатысты) және Сайлау туралы заңның 74-тармағы (сайлауға қабілеттіліктің ең төменгі жасын 18 деп белгілеу) кіреді. "Қорықталған ережелерді" өзгерту немесе күштен жою үшін Өкілдер палатасының үштен екі көпшілігі немесе ұлттық референдумда көпшілік дауыс қажет.

Нигерия

Нигерия Конституциясына сәйкес, Конституцияны өзгерту, бірнеше сала бойынша заң қабылдау немесе спикер сияқты лауазымдардан қызмет иелерін қызметтен шеттету үшін Ұлттық Ассамблеяда үштен екі көпшілік дауыс қажет. Штаттық немесе федералдық үкімет деңгейіндегі заң шығарушы биліктің ветосын жою немесе атқарушы биліктің импичменті үшін де тиісті заң шығарушы жиналыстың үштен екі көпшілігі талап етіледі.

Филиппин

1987 жылғы Филиппин Конституциясына сәйкес, Филиппин Конгресінің екі палатасының (Өкілдер палатасы мен Сенат) бірлескен отырысында соғыс жариялау үшін үштен екі көпшілігі қажет. Президенттің ветосын жою үшін екі палатаның үштен екі көпшілігі талап етіледі. Егер Министрлер кабинетінің көпшілігі президенттің "өкілеттік және міндеттерін орындауға қабілетсіз" екенін растаса, бірақ президент мұндай қабілетсіздік жоқ екенін мәлімдесе, вице-президентті президенттің міндетін атқарушы етіп тағайындау үшін Конгрестің екі палатасының жеке-жеке үштен екі дауысы қажет.

Сингапур

Конституцияның әртүрлі бөліктеріне қатысты әртүрлі түзету рәсімдері қолданылады. Конституцияның көптеген баптары Парламент қабылдаған заң жобасы арқылы өзгертілуі мүмкін, егер Парламенттегі екінші және үшінші оқылымдар кезінде барлық сайланған депутаттардың кем дегенде үштен екісі заң жобасын қолдаса. Бұл, Парламентте қатысып, дауыс берген депутаттардың қарапайым көпшілігімен бекітілуі жеткілікті болатын қалыпты заң жобаларынан өзгеше. Алайда, 1968 жылдан бері үстемдік құрып отырған Халықтық әрекет партиясы (ХАП) Парламенттегі орындықтардың үштен екісінен астам бөлігін иеленеді. Осылайша, Конституцияны өзгертуге қойылатын қатаң талап Парламенттің Конституцияны өзгерту мүмкіндігіне ешқандай маңызды шектеулер қоймады.

Заңнама

Заң жобасын Ұлттық Ассамблеяда дауысқа салу үшін заң шығарушылардың үштен екі бөлігінің қолдауы қажет, бұл билеуші партияның оппозициялық партиялардың қолдауысыз заң қабылдауына жол бермеуді қамтамасыз етеді. Дегенмен, егер заң жобасы бір сессияда қажетті үштен екі көпшілікті жинамаса, сонымен бірге қабылданбаса, заң шығарушылардың үштен екісінен азы қолдаса, келесі сессияда дауысқа салынуға тиіс. Сонымен қатар, Президент заң жобасына вето қойса, заң шығарушылардың үштен екі бөлігінің дауысымен вето жоққа шығарылуы мүмкін.

Автономиялық бірлестіктер

Әрбір испандық автономиялық аймақтың өзіндік Автономиялық Статуты бар, ол 1978 жылғы Конституцияға және ұлттық билікке бағынатын жергілікті конституция қызметін атқарады. Канар аралдарының Автономиялық Статутында оның экономикалық және салық режимі мен сайлау заңы Парламенттің үштен екі көпшілігімен ғана өзгертіледі делінген. Ал Омбудсменді тағайындау үшін Парламенттің бесіден үш бөлігінің қолдауы қажет. Сондай-ақ, егер заң жобасына үштен екі көпшілік қарсы дауыс берсе, ол келесі сессияда қаралуға ұсынылуы керек.

Тайвань

2005 жылы Қытай Республикасы Конституциясының қосымша баптарына дейін Конституцияға түзетулер Ұлттық жиналыспен бекітілуі керек еді. 2005 жылдың 7 маусымында ратификацияланған қосымша баптардан кейін Ұлттық жиналыс таратылды. Конституцияға түзетулерді Заң шығарушы Юань мүшелерінің төрттен бірінен астамдары ұсынуы керек, кездесуге қатысқандардың үштен екісінен астамдары қолдауы керек, ал кездесуге қатысушылардың саны Заң шығарушы Юаньдың барлық мүшелерінің үштен екісінен асуы тиіс, содан кейін референдумдағы барлық сайлаушылардың жартысынан астамы (50%) мақұлдауы керек.

Түркия

Түркияда конституциялық түзетулерді референдумға ұсыну үшін үштен екінің бес бөлігі (360 дауыс) көпшілік, ал тікелей бекіту үшін үштен екі көпшілік (400 дауыс) қажет.

Конституциялық өзгерістер

Украина Конституциясының 155-бабына сәйкес, Конституцияға енгізілетін өзгерістер, I тарау – "Жалпы ережелер", III тарау – "Сайлаулар. Референдум" және XIII тарау – "Украина Конституциясына өзгерістер енгізу" тарауларын қоспағанда, бұрын Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамының қарапайым көпшілігімен мақұлдалып, содан кейін Украина Жоғарғы Радасының кезекті кезеңдік сессиясында Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамының үштен екі көпшілігімен қабылдалуға тиіс. Украина Конституциясының 156-бабына сәйкес, I тарау – "Жалпы ережелер", III тарау – "Сайлаулар. Референдум" және XIII тарау – "Украина Конституциясына өзгерістер енгізу" тарауларына енгізілетін өзгерістер Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамының үштен екі көпшілігімен қабылдалып, содан кейін күшіне ену үшін референдумда халықтың дауысымен бекітілуі керек.

Ұлыбритания

2011 жылғы Белгілі мерзімді парламенттер туралы заң күшін жоюға дейін, Біріккен Корольдіктің Төменгі палатасы таратылып, оның 5 жылдық мерзімі аяқталғанға дейін сайлаулар Төменгі палата мүшелерінің үштен екісінің дауысымен өткізілуі мүмкін еді. Аталған заңның мерзімінен бұрын тарату туралы ережесі Ұлыбритания Конституциясындағы жалғыз үлкен көпшілік дауыс талабы болып табылды. Заң сондай-ақ, егер Төменгі палата үкіметке сенімсіздік білдірсе және алғашқы сенімсіздік дауысынан кейін екі апта ішінде жаңа үкімет сенім дауысын жеңе алмаса, Парламент таратылуы мүмкін деп қарастырған. Мерзімінен бұрын тарату және сайлау үшін қажетті үштен екі көпшілік дауыс ережесі бір рет ғана қолданылып, 2017 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауына әкеп соқты. Алдыңғы 2015 жылғы сайлау Төменгі палатаның 5 жылдық мерзімі табиғи түрде аяқталғандықтан өткізілді. Парламенттік билік, теориялық тұрғыдан алғанда, заңға басымдық бергісі келетін көпшілік дауысы бар үкімет, «Белгілі мерзімді парламенттер туралы 2011 жылғы заңға қарамастан, жалпы сайлау [КҮН] күні тағайындалады» деп жариялаған заңды қабылдау арқылы оны айналып өтуге мүмкіндік берді. 2019 жылғы сайлауды бастау үшін осы әдіс қолданылды, бұл Белгілі мерзімді парламенттер туралы заң күшінде болған кездегі соңғы сайлау болды. 2019 жылғы сайлау кезінде үкіметтегі Консервативтік партия да, оппозициядағы Лейборист партиясы да Белгілі мерзімді парламенттер туралы заңды жою және 1911 жылғы Парламент туралы заңда белгіленген 5 жылдық ең жоғары мерзімді сақтай отырып, кез келген уақытта сайлау өткізуге мүмкіндік беретін дәстүрлі, ғасырлар бойы қалыптасқан жүйені қайта жаңартуға ниет білдірді. Мұндай жою үшін қарапайым көпшілік дауыс жеткілікті. Нәтижесінде, Белгілі мерзімді парламенттер туралы заң 2022 жылғы Парламентті тарату және шақыру туралы заңмен жойылды, осылайша үлкен көпшілік дауыс қажеттілігі алынып тасталды және 5 жылдық мерзім ішінде Төменгі палатаны таратуға бұрынғы корольдік құқық қайта жаңартылды.

Мемлекеттік басқару

АҚШ-тағы штаттық заң шығарушы органдар үшін Мейсонның нұсқаулығында былай делінген: "Делиберативті орган өзінің актісі немесе ережесі арқылы конституция немесе жоғары тұрған билік тек көпшілік дауыс талап ететін кез келген мәселе бойынша үштен екі дауыс талап ете алмайды. Мысалы, кез келген мәселені шешу үшін үштен екі дауыс талап ету, мүшелердің үштен бірінен астамына іс-қимылға кедерес келтіру және органның өкілеттіктерін азшылыққа берумен тең болады". Кейбір штаттар конституциялық түзетулерді немесе заңдық бастамаларды қабылдау үшін үлкен көпшіліктің дауысын қажет етеді. Көптеген штаттардың конституциялары өздерінің конституцияларына түзетулерді штаттық заң шығарушы органның үлкен көпшілігімен ұсынуға рұқсат береді немесе талап етеді; мұндай түзетулерді әдетте сайлаушылар бір немесе бірнеше кезекті сайлауларда мақұлдауы керек. Мысалы, Мичиган заң шығарушы органына Мичиган Конституциясына түзету ұсынуға мүмкіндік береді, оны сайлаушылар келесі жалпы сайлауда ратификациялауы тиіс (егер арнайы сайлау тағайындалмаса). Көптеген штаттарда штаттық заң шығарушы орган губернатордың заңға қойған ветосын жоққа шығара алады. Көптеген штаттарда екі палатаның да үштен екісінің үлкен көпшілігі қажет. Алайда, кейбір штаттарда (мысалы, Иллинойс, Мэриленд және Солтүстік Каролина) тек үштен бес бөлігінің үлкен көпшілігі қажет, ал Кентукки мен Батыс Вирджинияда тек қарапайым көпшілік жеткілікті. "Салық төлеушілердің құқықтары туралы" заңдар деп аталатын ережелердің бірі (штаттық заңдарда немесе штаттық конституцияларда) – салықтарды арттыру үшін штаттық заң шығарушы органда үлкен көпшіліктің дауысы болуы талабы. 2010 жылы Штаттық заң шығарушы органдардың ұлттық конференциясы он бес штаттың кейбір немесе барлық салықтарды арттыру үшін үлкен көпшіліктің дауысын (екі палатада да үштен бес, екіден үш немесе үштен төрт бөлігі) қажет ететінін хабарлады. Салықтарды арттыру үшін үлкен көпшіліктің дауысын талап ету, прогрессивті Бюджет және саясат жөніндегі орталықтың баяндамасында "нақты кемшіліктері бар" деп сынға алынды, себебі мұндай талаптар заң шығарушылардың азшылығына мүмкіндік береді, бұл салықтық тесіктерді жабуды немесе көлік инфрақұрылымын қаржыландыруды қиындатады, сондай-ақ салықты арттыруды қамтамасыз ету үшін ынталандыру ретінде "шошқа баррелі" шығындарын көбейтуі мүмкін (қолдануды қараңыз).

Халықаралық келісімдер

Рим статутына өзгеріс енгізу үшін қатысушы мемлекеттердің жеті сегізден бір бөлігінің дауысы қажет.