Кіріспе
Грек мифологиясындағы сиқыршы әйел құдай Цирце ( /sɜːrsiː/; : Kírkē) – ежелгі грек мифологиясы мен дініндегі сиқыршы және кіші құдай. Көптеген деректерде Цирце Күн құдайы Гелиос пен Океанида нимфасы Перседің қызы ретінде сипатталады. Цирце емдік шаралар мен шөптер туралы мол білімімен танымал болды. Осы білімді және сиқырлы таяқты немесе сылқымды пайдалана отырып, ол өзіне қарсы келетіндерді немесе оны ренжіткендерді жануарларға айналдыратын. Оның ең танымал аңызы Гомердің «Одиссеясында» айтылады, онда Одиссей Троя соғысынан қайтып келе жатқанда оның Аэя аралына келіп, ол оның экипажының көпшілігін шошқаларға айналдырады. Ол оларды адам түріне қайтаруға көндіреді, онымен бір жыл бірге тұрады және Латинус пен Телегон сияқты ұлдары болады. Оның басқаларды жануарларға айналдыру қабілеті Италия патшасы Пикустың оқиғасында одан әрі айқын көрінеді, ол оның қамқорлығына қарсылық көрсеткені үшін оны тоқылдаққа айналдырады. Тағы бір оқиғада ол теңіз құдайы Глаукусқа ғашық болады, бірақ ол одан гөрі нимфа Сцилланы артық көреді. Кек алу үшін Цирце өзінің қарсыласы шомылатын суға у қосып, оны қорқынышты монстрға айналдырады. Тіпті классикалық дәуірде бейнелеулер Гомердің баяндауындағы егжей-тегжейден өзгеше болды, кейін бұл оқиға маскүнемдікке қарсы ескерту ретінде моральдық тұрғыдан қайта қарастырылды. Алғашқы философиялық сұрақтар туындады, себебі ақыл-есі бар адамнан ақылсыз жануарға айналудың жақсырақ болуы мүмкін бе, және осы пікірталас Ренессанс кезінде үлкен әсер етті. Цирце сонымен қатар жыртқыш әйелдің архетипі ретінде қарастырылды. Кейінгі ұрпақтың көзімен, осы мінез-құлқы оны сиқыршы және еркін жыныстық қатынасқа бейім әйел ретінде әйгілі етті. Ол Ренессанстан бастап қазіргі заманға дейінгі барлық өнер салаларында жиі бейнеленді. Батыс суреттері оның бейнелік иконографиясын қалыптастырды, сонымен қатар Овидийдің «Метаморфоздарында» кездесетін Цирце туралы басқа да оқиғалардан шабыт алды. Сцилла мен Пикус оқиғалары оның жаман қасиеттеріне қатыгез қызғанышты қосты және оны қорқыныш пен құштарлықтың нышаны етті.
Circe ('/s//ɜr//s//iː/; : Kírkē, ) is an enchantress and a minor goddess in ancient Greek mythology and religion. In most accounts, Circe is described as the daughter of the sun god Helios and the Oceanid nymph Perse. Circe was renowned for her vast knowledge of potions and herbs. Through the use of these and a magic wand or staff, she would transform her enemies, or those who offended her, into animals. The best known of her legends is told in Homer's Odyssey when Odysseus visits her island of Aeaea on the way back from the Trojan War and she changes most of his crew into swine. He manages to persuade her to return them to human shape, lives with her for a year and has sons by her, including Latinus and Telegonus. Her ability to change others into animals is further highlighted by the story of Picus, an Italian king whom she turns into a woodpecker for resisting her advances. Another story tells of her falling in love with the sea god Glaucus, who prefers the nymph Scylla to her. In revenge, Circe poisoned the water where her rival bathed and turned her into a dreadful monster. Depictions, even in Classical times, diverged from the detail in Homer's narrative, which was later to be reinterpreted morally as a cautionary story against drunkenness. Early philosophical questions were also raised about whether the change from being a human endowed with reason to being an unreasoning beast might not be preferable after all, and the resulting debate was to have a powerful impact during the Renaissance. Circe was also taken as the archetype of the predatory female. In the eyes of those from a later age, this behaviour made her notorious both as a magician and as a type of sexually free woman. She has been frequently depicted as such in all the arts from the Renaissance down to modern times. Western paintings established a visual iconography for the figure, but also went for inspiration to other stories concerning Circe that appear in Ovid's Metamorphoses. The episodes of Scylla and Picus added the vice of violent jealousy to her bad qualities and made her a figure of fear as well as of desire.
Отбасы және атрибуттар
Көпшілік мәліметтерге қарағанда, ол күн құдайы Гелиос пен Персе, үш мың Океанид нимфаларының бірі болған. Орфикалық Аргонавтикада оның анасы Астеропа деп аталады. Оның ағалары – Аитес, Алтын жүнді сақтайтын және Медея мен Перстің әкесі, сондай-ақ Персе. Оның әпкесі Пасифаэ, Минос патшасының әйелі және Минотаврдың анасы еді. Кейбір деректерде ол және оның немере қызы Медея, сиқыршылық құдайы Аитестің Хекатеден туған қыздары деп айтылады, әдетте ол оның бауыры ретінде танылады. Мінез-құлқы мен тұлғасының өзгеруіне және екеуінің де Одиссеймен байланысы болғандықтан, ол көбінесе Калипсомен шатастырылып келген. Грек аңызына сәйкес, Кирке Аэа аралында өмір сүрген. Гомер аралдың орналасқан жері туралы нақты айтпаса да, өзінің "Аргонавтика" эпостық поэмасында б.з.д. III ғасырдағы автор Аполлоний Родос Аэа аралын Аэталиядан (Эльба) оңтүстікке қарай, Тиррен теңізінің жағалауынан көрінетін жерде орналастырған (яғни Италияның батыс жағалауы). Сол поэмада Киркеның ағасы Аитес Киркеның Аэаға қалай көшірілгенін былай деп сипаттайды: "Бірде әкем Гелиос күймесіне мініп, бауырласым Киркени батыс жаққа алып бара жатқанда оны байқадым. Біз Тиррен құрлығының жағалауына жеттік, ол осы күнге дейін Колхида жерінен тым алыс тұрады". Аполлоний Родийді зерттеген ғалымдар Аполлоний Гесиод дәстүрін ұстанды, Кирке Гелиос күймесімен Аэаға келгенін айтады, ал Валерий Флакк Кирке қанатты айдаһарлармен алынып кеткенін жазады. Рим ақындары оны Лациумның ең көне дәстүрлерімен байланыстырып, оның үйін Кирцео мүйісінде орналастырған. Гомер Киркені "әдемі шашы мен адам тілі бар қорқынышты құдай" деп сипаттайды. Аполлоний оның (Гелиос ұрпақтарының барлығы сияқты) жарқын алтын көздері болғанын, одан жарық сәулелері шашырап тұрғанын айтады, ал "Аргонавтика Орфика" авторы оның шашы отты сәулелерге ұқсас екенін көрсетеді. Овидийдің "Махаббатқа ем" еңбегінде Кирке анасы Перседен, яғни оған ұқсас қабілеттері болған Перседен, шөптер мен құпиялы ішкіліктер туралы білім алған болуы мүмкін деген пікір айтылады.
Одиссеяға дейінгі кезең
Аполлонийдің "Аргонавтика" романында Кирке аргонавттарды Медеяның бауыры Абсиртты өлтіргені үшін тазалағандығы айтылады. Бұл поэмада аргонавттар Кирке тұзды суда шомылып жатқанын көреді; оны қоршаған жануарлар бұрынғы ғашықтар емес, бастапқы "жануарлар, олар жабайы аңдарға ұқсамайды, бірақ дене құрылысымен адамдарға да ұқсамайды, әр түрлі мүшелердің қосындысынан тұрады". Кирке Ясонды, Медеяны және олардың серіктерін өз сарайына шақырады; олар бір сөз айтпастан, Абсиртты кескенде қолданған әлі де қанды қылышты оған көрсетеді, және Кирке дереу олардың кісі өлтіруден тазару үшін келгенін түсінеді. Ол оларды сүттен жаңы шошқаның тамағын кесіп, қанды оларға тамшылату арқылы тазартады. Кейін Медея Киркеге Абсирттің өлтірілуін қалдырып, оқиғаларын егжей-тегжейлі айтып береді. Дегенмен, Кирке қызға аянып, олардың туыстығын ескере отырып, олардың жолына кедергі болмауға уәде береді және Ясон мен Медеяға өз аралын дереу тастап кетуді бұйырады. Теңіз құдайы Глаукус сұлу қыз Сциллаға ғашық болды, бірақ ол оның махаббатын қабылдамады, оның жүрегін жеңуге қанша тырысса да. Глаукус Киркеге барып, Сцилла да оған ғашық болуын қамтамасыз ететін сиқырлы эликсир сұрады. Бірақ Кирке Глаукустың өзіне ғашық болып, оған құмарлық сезімдеді. Глаукус оның сезімін қайтармады және оның неке ұсынысын қабылдамады. Ашуға булыққан Кирке өсімдіктер мен шөптер туралы білімін кек алу үшін пайдаланды; Сцилла әдетте суға шомылатын жерді тауып, суды улады. Сцилла суға түскенде, оның жамбасынан иттің балалары шығып, ол "Одиссеядағы" таныс құбыжыққа айналды. Тағы бір оқияда Пикус латиан патшасы болған, оны Кирке тоқылдаққа айналдырған. Ол Сатурнның ұлы, Лациумның патшасы еді. Ол нимфа Каненске ғашық болып, үйленді, оған толыққанды берілді. Бір күні шошқа аулап жүргенде, ол орманда шөп жинап жүрген Киркеге тап болды. Кирке оған бірден ғашық болды, бірақ Пикус, Глаукус сияқты, оны қабылдамады және ол Каненске мәңгілік адал болатынын мәлімдеді. Ашуға булыққан Кирке Пикусты тоқылдаққа айналдырды. Оның әйелі Каненс ақырында қайғыдан көз жұмды. Құдайлар мен алыптар арасындағы соғыста алыптардың бірі Пиколос құдайлармен шайқастан қашып, Кирке аралына, Ээяға келді. Ол Киркені қуып жіберуге тырысты, бірақ оны Киркедің одақтасы және әкесі Гелиос өлтірді. Қаза тапқан алыптың қанынан бір шөп пайда болды; соғыс (малос) деп аталды, ақ гүлге ие, Пиколосты өлтірген ақ Күн үшін немесе қорқыныштан ағарған Кирке үшін; өмір сүрушілер жерден жұлып ала алмайтын, Гермес кейіннен Одиссейге Киркені жеңу үшін беретін өсімдік.
Гомердің "Одиссеясы"
Гомердің "Одиссея" романында, оның Троя соғысы туралы "Илиада" эпосының б.з.д. 8 ғасырдағы жалғасы, Кирке бастапқыда өзінің Эаэа аралында тығыз орманның ортасында оқшауланған сарайда тұратын әдемі құдай ретінде сипатталады. Оның үйінің айналасында ерекше жайлы арыстандар мен қасқырлар кездеседі. Ол аралға қонған кез келген адамды әдемі әнімен үйіне шақырып, зор тоқыма тоқымасын тоқып, кейін оларды өзгертетін есірткіш дәрімен құдалайды. Оның Гомерлік эпитеттерінің бірі – полифармакос, "көптеген дәрілерді немесе сиқырларды білуші". Кирке батыр Одиссейдің серіктерін таныс тағамдардан – ірімшік пен ұннан жасалған қою тағамға, балмен тәттіленген және шарап қосылған, бірақ сонымен қатар оларды шошқаларға айналдыратын сиқырлы әсері бар дәрісімен шақырады. Тек Еврилох, сатқындық сезіп, ішке кірмейді. Ол Одиссейді ескерту үшін қашып, кемеде қалғандарға хабар жеткізеді. Одиссей Кирке сарайына жеткенге дейін, даналық құдайы Афина жіберген хабаршы құдай Гермес оны тоқтатады және оның серіктерін олардың сиқырынан босату үшін Киркеге қалай жеңіс одіс алатынын айтады. Гермес Одиссейге Кирке сиқырынан қорғайтын моли берді. Ол сондай-ақ Одиссейге қылышын тартып, оған шабуылдайтын сыңаймен әрекет ету керектігін ескертеді. Гермес болжағандай, Кирке Одиссейді жатынға шақырады, бірақ Гермес сақ болуға кеңес береді, себебі сатқын құдай оны, егер ол оған қарсы ешқандай әрекет жасамауға қасиетті құдайлардың атымен ант бермесе, "әлсірете" алуы мүмкін. Осы кеңеске құлақ асқан Одиссей өз серіктерін босатады. Олар аралда бір жылдан кейін, Кирке Одиссейге алдымен Есті дүниеге бару керектігін айтады, мұндай іс ешбір өлдікке бұрын-соңда орындалмаған, құдайларды ынақты ету, қауіпсіз үйге оралу және патшалығын қайтару туралы білім алу үшін. Кирке сондай-ақ оған мұны қалай істеу керектігін айтады және қажетті қорғаныс пен өлгендермен байланыс құру құралдарын ұсынады. Оралған соң, ол оған үйге қайтудың екі мүмкін жолын көрсетеді, бірақ екеуі де үлкен қауіптің ішінде екенін ескертеді.
Одиссеядан кейінгі кезең
Хесиодтың шамамен б.з.б. 700 жылы жазылған «Теогония» шығармасының соңында Кирке Одиссейден үш ұл туғаны айтылады: Агрий (басқаша белгілі емес); Латин; және Тирсеной, яғни этрускілерге билік еткен Телегон. Қазір жоғалып кеткен «Телегония» эпосы осылардың соңғысының кейінгі тарихын баяндайды. Кирке соңында ұлына жоқ әкесінің кім екенін айтты және ол Одиссейді іздеуге шыққанда, оған уланған сүңгі берді. Телегон Итакаға келгенде, Одиссей Теспротияда Бригтермен соғысып жатқан еді. Телегон аралды тонауға кірісті, ал Одиссей өз жерін қорғауға келді. Кирке берген қарумен Телегон әкесін білмей өлтірді. Содан кейін Телегон әкесінің мәйітін, Пенелопа мен Одиссейдің ұлы Телемахпен бірге Ээяға алып келді. Одиссейді жерлегеннен кейін Кирке қалған үшеуін өлмес етіп жасады. Кирке Телемахқа, ал Телегон Афинаның кеңесімен Пенелопаға үйленді. Ликофронның б.з.б. 3 ғасырындағы «Александра» поэмасында (және Джон Тзецестің оған жазған түсіндірмелерінде) Кирке Телегон Одиссейді өлтіргеннен кейін, оны қайта тірілту үшін сиқырлы шөптерді қолданғаны айтылады. Одиссей содан кейін Телемахты Киркенің қызы Кассифонға үйлендірді. Кейіннен Телемах қайын анасымен дауласып, оны өлтірді; Кассифон анасының өлімі үшін Телемахты өлтірді. Одиссей мұны естігенде қайғыдан көз жұмды. Дионисий Галикарнас (1.72.5) б.з.б. 2 ғасырдың тарихшысы Ксенагордың Одиссей мен Киркенің үш ұлы болғанын айтады: Ромос, Антей және Ардей, олар өздерінің аттарымен аталған үш қаланы құрды: Рим, Антиум және Ардея. Кейінірек, біздің заманымыздың 5 ғасырындағы «Дионисиака» эпосында, оның авторы Нонн Киркенің теңіз құдайы Посейдоннан туған ұлы Фавнус туралы айтады.
Басқа жұмыстар
Кирке туралы үш көне пьеса жоғалып кетті: трагедияшы Эсхилдің және б.з.д. 4-ғасырдағы комик драматургтар Эфипп Афиналық пен Анаксилас. Біріншісі Одиссейдің Киркемен кездесуі туралы айтады. Сол кезеңдегі ваза суреттерінде Одиссейдің жартылай жануарларға айналған серіктері әдеттегі сатирлердің орнына хор құрағаны көрсетілген. Анаксиластың фрагменттерінде де түрлену туралы айтылады, ал кейіпкерлердің бірі шошқаға айналғаннан кейін бетін тырнай алмайтынына шағымданады. Кейінгі жазушылар Киркенің адамдарды түрлі жануарларға айналдыру тақырыбын кеңінен дамытты. Никеялық Парфений өзінің б.з.д. 1-ғасырдағы «Сүйіспеншіліктің қайғысы» атты эпизодтық еңбегінде Одиссей Киркеде болған кездегі бір оқиғаны қостырды. Даун патшасы Калхустың махаббатына тойымсыз қызығушылығына тап болған Кирке оны есірткі салған кешкі асқа шақырды, ол оны шошқаға айналдырып, одан кейін оны қорасына қамады. Ол әскері оны іздеп келгенде ғана босатылды, бірақ оның аралына ешқашан қайта аяқ баспауы керек еді. Латын тіліндегі еңбектердің ішінде Вергилийдің «Энеидасы» Энейдің Кирке тұратын итальян аралын қалай айналып өтіп, оның көптеген еркек құрбандарының даусын еститінін баяндайды, олардың саны бұрынғы есептердегі шошқалардан асып түседі: тізбекке мойын бұйырмайтын арыстанның аңырауы, / қылқанды шошқаның хрюкауы, аюдың зарлы айқасы, / және теңізшілердің құлағын кереңдетіп жіберуші қасқырлардың үйірлері. Овидийдің б.з.д. 1-ғасырғы «Метаморфозалар» поэмасында төртінші эпизод Киркенің Одиссеймен (Одиссейдің римдік аты) кездесуін, ал 14-тарау Пикус пен Глаук туралы әңгімелерді қамтиды. Плутарх осы тақырыпты жанды диалогта көтеріп, кейіннен көптеген авторлар одан үлгі алды. Оның б.з.д. 1-ғасырғы «Моралия» еңбегінде Грилл оқиғасы бар, онда Кирке Одиссейге шошқаға айналған грекпен әңгімелесуге рұқсат береді. Әңгімелесушісі қазіргі өмірінің адамдық өмірден жақсы екенін Одиссейге айтқаннан кейін, олар әрбір адамдық құндылыққа күмән тудыратын және жануарлардың жоғары даналық пен ізгілікке ие екенін дәлелдейтін философиялық диалогқа кіріседі.
Ежелгі құлшылық
Страбон Кирке қабірінің киелі орны Аттика жағалауындағы Фармакус аралдарының бірінде сақталғандығын жазды, бұл батырларға табынуға тән еді. Кирке Италия түбегіндегі Кирцео тауында да құрметтелді, ол ежелгі жырлар бойынша оның атымен аталған. Страбон Кирке кішкентай қалада ғибадатханаға ие болғанын және ондағы адамдар Одиссейге тиесілі деген ыдысты сақтап келгенін айтады. Мүйіс Венера немесе Кирке ғибадатханасына жататын платформаның қираған қалдықтарымен көмкерілген.
Кейінгі әдебиет
Джованни Боккаччо өзінің "De mulieribus claris" ("Танымал әйелдер", 1361–1362) еңбегінде Орта ғасырларда Цирке туралы белгілі болған мәліметтерді жинақтады. Ол оның Италияда өмір сүрген деген дәстүрді сақтай отырып, қазір ер адамдарды адастыруға қабілетті оған ұқсас көптеген әйелдер бар екенін әзілмен айтады. Джон Гоуэрдің 1380 жылғы ұзақ дидактикалық поэмасы "Confessio Amantis"-те Циркемен кездесудің өте ерекше түсіндірмесі берілген. Одиссей Циркеден гөрі сиқыршылықта тереңірек және сөзді шеберрек болып бейнеленеді, осы арқылы ол оны Телегонмен жүкті қалдырады. Оқиғаның көп бөлігі баланың әкесін іздеуімен және оның қазақстандық өлімімен айналысады, соның нәтижесінде сиқырды қолданудан жамандық ғана туады деген моральды тұжырым жасалады. Олисс пен Цирке оқиғасы Георг Ролленгагеннің неміс тіліндегі "Фрошмюзелер" ("Бақалар мен тышқандар", Магдебург, 1595) атты поэмасында эпизод ретінде қайта айтылады. Бұл 600 беттік псевдо-Гомерлік "Батрахомиомахияның" кеңейтілген нұсқасы, ол тышқандардың сотында баяндалады және бірінші бөлімнің 5–8 тарауларын құрайды. Лопе де Веганың "La Circe – con otras rimas y prosas" (1624) жинағында оның Одиссеймен кездесуі туралы әңгіме үш әннен тұратын эпостық өлең ретінде келтіріледі. Бұл Гомердің баяндауынан басталады, бірақ содан кейін толықтырылады; әсіресе, Цирке Одиссейге деген махаббатының өтелмейтіні көрсетіледі. Натаниел Хоторн Гомердің баяндауын грек мифологиясынан алынған әңгімелер жинағы "Tanglewood Tales" (1853) үшінші бөлімі ретінде "Цирке сарайы" деп қайта жазды. Пікус түрленген күйінде үнемі пайда болып, Одиссейді, содан кейін Эврилохты сарайдағы қауіп туралы ескертеді және соңында адам кейпіне қайтарылып, сыйлық алады. Көптеген баяндамаларда Одиссей мұны тек өзінің серіктері үшін ғана талап етеді. Циркеяның түрленулерін зерттеуінде Джудит Ярналл бұл кейіп туралы былай дейді: "Батыс әдебиеті куәландыратыны – оның тамаша тұрақтылығы. Цирке мифінің осы әртүрлі нұсқаларын оларды жасаған мәдениеттердің қиялдарын және болжамдарын көрсететін, кейде бұлыңғыр, кейде айқын айналар деп қарастыруға болады". Одиссейдің саяхатында кездесетін кейіпкерлердің бірі ретінде пайда болғаннан кейін, "Цирке өзінің тарихының ғасырлар бойындағы өрбуі мен өзгерісінде Одиссейдің серіктеріне тигізген өзгерістерден де асып түсті".
Ойлаушы аңдар
Киркінің бейнесімен байланысты ең танымал әдеби тақырыптардың бірі – оның адамдарды жануарларға айналдыру қабілеті. Мұның қалай мүмкін болғаны, адам санасы да сол кезде өзгергені және тіпті бұл жақсылыққа алып келгені туралы көптеген пікірлер айтылды. Плутархтың «Грилл» диалогын тағы бір итальян жазушысы Джован Баттиста Гелли өзінің «Ла Цирце» (1549) еңбегінде пайдаланған. Бұл – Улисс пен түрлі жануарларға айналған адамдар арасындағы он философиялық және моральдық диалогтар жинағы, олар устрицадан пілге дейін, кейде Цирцея да қатысады. Көпшілігі кері өзгергісі келмейді, тек соңғы жануар, бұрынғы өмірінде философ болған, оны қалайды. Бұл шығарманы Генри Айден 1557 жылы ағылшын тіліне аударған. Кейін ағылшын ақыны Эдмунд Спенсер де Плутархтың диалогына сілтеме жасап, өзінің «Фери Квин» (1590) поэмасының екінші кітабындағы Цирце эпизодына негізделген бөлімінде атады. Гюйон мырза Акрасияның құштарлығының құрбандарын Бәхет бағындағы жеріне қайтарды, олардың көпшілігі ерлік дәрежесінен құлағаны үшін ұялады. Бірақ олардан ерекше көзге түсетіні, соңғыда шошқаға айналған, аты Грилл болған, оны қатты кінәлап, табиғи күйіне қайтаруы үшін ашуланды. Тағы екі итальяндық жазушы адам ішіндегі жануар туралы өзге де туындылар жазды. Олардың бірі – Николо Макиавелли өзінің аяқталмаған «Алтын есек» (1516) атты ұзын поэмасында. Автор Сиркеяның малдарымен қоршалған әдемі бағушы әйелмен кездеседі. Ол онымен махаббат түнін өткізгеннен кейін, ол өзінің қамқорлығындағы жануарлардың ерекшеліктерін түсіндіреді: арыстар батыл, аюлар қатыгез, қасқырлар мәңгі қанағаттанбайды және т.б. (6-шы ән). 7-ші әнде ол көңілі күйзеліске түскендермен танысады: олжасын қашып кетуіне жол берген мысық, ашуланған айдаһар, тұзақтарды үнемі іздейтін түлкі, айды ұлыған ит, сүйіктісі үшін тістері мен тырнақтарынан айырылған Эзоптың арыстаны. Сонымен қатар, Флоренциялық түрлі тұлғалардың сатирикалық портреттері де бар. Сегізінші және соңғы кантода ол Плутархтың Грилл сияқты, кері өзгергісі келмейтін және адамның ашкөздігін, қатыгездігін және мақтандығын айыптайтын шошқамен әңгімелеседі. Басқа итальяндық автор – латын тілінде жазған эзотерикалық философ Джордано Бруно. Оның «Цирцея әні» (1582) ес және идеялардың байланысы туралы төртінші еңбегі болды. Онда поэтикалық диалогтар сериясы бар, оның біріншісінде Герметика дәстүрінің жеті планетасына арналған ұзақ сиқырлаудан кейін көптеген адамдар сиқырлау ыдысында түрлі жаратылыстарға айналғандай көрінеді. Содан кейін сиқыршы Кирке оның қызметшісі Моэрис әрқайсысының қандай мінез-құлықпен байланысты екені туралы сұрайды. Киркеге сәйкес, ақылсыздардың, есектердің және қарапайым адамдардың арасында ақыл-парасат, даналық және атақ-даңқ иелері – шамырандар (32-сұрақ). Кейінгі бөлімдерде әртүрлі кейіпкерлер есте сақтау өнерін пайдалануды жеңілдету үшін бейнелерді қиялда қолдану туралы талқылайды. Келесі ғасырда француз жазушылары Геллиден үлгі алуға тиіс болды. Антуан Якоб «Аңғалданатын аңдар» (1661) атты бір актілік әлеуметтік комедиясын жазды, бұл оған қазіргі заманғы әдепті сатира жасауға мүмкіндік берді. Кирке аралында Улисс бір кезде дәрігер болған есекке, қызметші болған арыстанға, қызыл бұғы мен жылқыға кездеседі. Есек барлық жерде адам есектерін көреді: есектер қала алаңында, есектер қала маңындағы аудандарда, есектер провинцияларда, есектер соттарда, есектер далада, есектер әскерде, есектер балда, есектер театрларда. Осыны түсіну үшін айта кетейік, тек қана ат, бұрынғы сарай қызы, бұрынғы күйіне қайта оралуды қалайды. Осы тақырып Ла Фонтеннің «Улисс серіктері» (1690) атты ертегісінде де кездеседі, ол Плутарх пен Геллидің ой-пікірлерін қайталайды. Бір рет өзгергеннен кейін, әрбір жануар (аға арыстан, аю, қасқыр және кене) олардың жағдайы жақсы деп наразылық білдіреді және адам пішініне қайта оралудан бас тартады. Чарльз Деннис бұл аңызды Ла Фонтеннің «Таңдалған аңыздар» (1754) аудармасының басында тұруға ауыстырды, бірақ өзінің жеке қорытындысын берді: «Егер адамдар құрмет жолынан адасып, ақыл-санаға қарсы күшті құмарлықтар күшейсе, онда олар не, бірақ Жәндіктер? Бұл тек қана сиқырлы таяқ пен сиқырлы табаны құрайды, адамның сыртқы түрін киеді, бірақ шын мәнінде олар қасқыр мен аю, жанның түрленуі». Луи Фузелье мен Марк Антуан Легра 1718 жылы «Аңғалданатын аңдар» атты комикалық опера жазды. Ол сол сценарийді басқа ортаға ауыстырып, Жак Обердің музыкасына қосты. Кирке Улистің серіктерінен құтылу үшін оларды қайтаруға келіседі, бірақ тек дельфин ғана тілек білдіреді. Басқалары, бұрынғысы жемқор судья (қазір қасқыр), қаржыгер (шошқа), зәбір көрген әйел (тауық), алданған күйеу (торғыл), және әдепсіз әйел (қарлығаш) болған, қазіргі өміріне көбірек риза болады. Венециялық Гаспаро Гоцци де Геллиден шабыт алып, 1760 мен 1764 жылдар арасында журналистикалық мақалалар түрінде жарық көрген «Кирке аралынан диалогтар» (14 прозалық диалог) атты туындысын жазды. Бұл моральдық еңбекте Улистің мақсаты – аңдармен сөйлесу арқылы адамның жағдайы туралы көбірек білу. Онда аңыз персонаждары (13-ші ән «Түлкі мен қарға») және қоғамды бейнелеу үшін мифтерден алынған кейіпкерлер бар. Кирке араласуына мұқтаж болмай, құрбандар аралға аяқ басқанда олардың табиғи жағдайына оралады. Мұндағы философ Геллидің пілі емес, бруноның шамырандары сияқты, адамнан алшақтап, қараңғылыққа тығылатын тарақан. Гоццидің еңбегінде өзгергісі келетіні тек аю, Киркеге сын айтқан сатирик және жаза ретінде жануарға айналған (9-шы ән). Кейінгі ғасырларда тағы екі сатирикалық драма пайда болды. Плутархтағы «Грилл» эпизодына негізделгені Томас Лав Пикокның «Грилл Грейндж» (1861) атты романында «Аристофан Лондонда» деген тарау ретінде келтірілген. Жартылай грек комедиясы, жартылай элизабеттік маска, ол романдағы кейіпкерлермен Рождестволық ойын-сауық ретінде қойылады. Онда спиритуалист медиумдары Кирке мен Гриллді шақырып, оған қазіргі заманның басымдығына көндіруге тырысады, бірақ ол оны зиялық және материалдық тұрғыдан регрессивті деп қабылдайды. Италиялық туынды, трансформация тақырыбына негізделген, Этторе Романьолидің «Күн қызы» (1919) атты комедиясы. Геркулес Кирке аралына қызметшісі Керкопомен бірге келеді және ол да шошқаға айналғанда оны құтқаруға тиіс. Бірақ, табиғи түрде әдепті жануарлар адамның жамандықтарын имитациялап бұзылғандықтан, олар құтқарылуды сұрағанда бас тартты. Сонымен қатар, Англияда Остин Добсон Гомердің Одиссей серіктерінің трансформациясы туралы есебімен көбірек айналысты, тіпті «Бас, бет және мүшелер шошқаға айналғанда да, / олардың санасы өзгермейді». Добсонның «Цирцеге шошқалардың дұғасы» (1640) адам санасы өзгермей, жануар денесіне қамаудың қорқынышын бейнелейді. Құтылудың жолы көрінбейді, тек соңғы жолда Одиссей оларды босатуға келгені белгілі болады. Бірақ Мэтью Арнольдтың «Алдаған тойшы» (1849) атты поэмасында, онда Кирке кейіпкерлердің бірі, оның эликсирінің күші әртүрлі түсіндіріледі. Оның ашқан ішкі бейімділіктері жануарлық табиғат пен ақыл арасындағы таңдау емес, екі түрлі бейперсонализация арасындағы, рухани тазалық пен ақынның өмірге қатысушы және трагикалық көзқарасы арасындағы таңдау. Поэмада Кирке ұйықтап жатқан жас жігітті табады...
Жыныстық саясат
Қайта өрлеу дәуірінен бастап, еркектерді өзгертетін нәрселер қайта қарастырыла бастады, егер бұл жай ғана сиқыр болмаса. Сократ үшін классикалық дәуірде олардың өзіне бақылауды жоғалтуының себебі – шектен тыс тамашалау болған. Ал ықпалды эмблематист Андреа Алчато үшін бұл – ұятсыздық. Сондықтан оның «Эмблемата» (1546) екінші басылымында Кирке – бәде кездесетін әйелдің символы болды. Оның 76-шы эмблемасы «Жәде кездесетін әйелдерден сақтану керек» деп аталады; оған қоса берілген латын өлеңдерінде Пикус, Сцилла және Улисс серіктері туралы айтылады, соңында «Кирке өзінің әйгілі атымен бәде кездесетін әйелді білдіреді және мұндайды жақсы көретін адам ақыл-есінен айырылады» делінеді. Оның ағылшын тіліне аударма жасаушысы Джеффри Уитни Альчатоның суретін өзінің «Эмблемалар таңдауы» (1586) еңбегінде пайдаланды, бірақ оған «Адамдар құштарлықтарымен өзгереді» деген жаңа атау берді. Бұл оның Джеймс Джойстің «Улисс» романындағы осы атпен аталатын «Түнгі қала» бөлімінде пайда болуын түсіндіреді. Сценарий түрінде жазылған бұл бөлімде Кирке – бәдехананың иесі Белла Коэн болып бейнеленген. Кітаптың басты кейіпкері Блум оны қатыгез еркектерді үйретуші Мырза Беллоға айналдырып, оны төрт аяғымен жүріп жылқыдай мініп жүретінін қиялдайды. 19 ғасырда Кирке – мифтік кейіпкер болып қалуын тоқтатты. Ақындар оны жеке тұлға ретінде немесе кемінде бір түрлі әйелдің символы ретінде қарастырды. Француз ақыны Альберт Глатиньи өзінің «Жабайы жүзімдер» (1857) еңбегінде «Кирке» атты әйелге тоқталып, оны мазохистік қиялдардың магниті, құмарлықпен жасалған опиумдық арманға айналдырады. Луи Николас Менардың «Мистикалық бұтпандар армандары» (1876) сонетінде оның пәк көрінісі барлық адамды баурап алады, бірақ сыртқы келбеті қарғыс атқан шындықты жасырады. Ағылшын ақындары да осы сұмдық суреттеуден қалысқан жоқ. Лорд де Тэблидің «Кирке» (1895) – бұл гүлдестеге ұқсайтын зардап шеккен бұзылу, Айналасында жыртылып, құдайсыз гүл, / Бет-әлпеті мен бөріктері бар серпентин, / Гүлдер арасында цыган. Бұл орталық бейне Т. С. Элиоттың «Киркенің сарайы» (1909) студенттік поэмасындағы қанды гүлде қайталанады Гарвард журналында. Кирке өзі көрінбейді, оның кейіпкері осы жердегі және одан ары ормандағы аңдар: пантерлер, питондар және бізді бұрыннан білетін адамдардың көзімен қараған таусықтар арқылы ұсынылады. Ол азғырушы емес, еркектің күшін жоятын қауіпке айналды. Бірнеше әйел ақындар Кирке өзін қорғауға мәжбүр етеді, монолог түрін қолдана отырып, әйелдің позициясын білдіреді. 19 ғасырдағы ағылшын ақыны Аугуста Вебстердің әйелдің жағдайы туралы жазған шығармаларының көбісі оның «Портреттер» (1870) жинағында «Кирке» деп аталатын бос өлеңде драматикалық монолог бар. Сол жерде сиқыршы қыз Улисс пен оның адамдарымен кездесуін күтеді және адамдарды шошқаға айналдырмаймын деп талап етеді – ол тек оларды адам секілді етіп көрсететін масканы алып тастайды. Бірақ кез келген су, таза су, табиғи шарап, / Менің тостағанымнан, оларды өздеріне және бір-біріне ашты. Өзгеріс? Олар өздерін жасырып, басқа жаққа бет бұрғандарымен, ешқандай өзгеріс болған жоқ; тек олардың маскасы күтпеген жерден түсіп қалды. Спикердің мифологиялық сипаты әйелдердің жыныстық қатынасы туралы Викториялық дискурсқа әйелдердің құмарлығын білдіру және гетеросексуалдық саясатта әйелдерге берілген бағынышты рөлді сынға алу арқылы қауіпсіз түрде ықпал етеді. Екі американдық ақын да әйелдің психологиясын зерттеді. Ли Гордон Гилтнердің «Кирке» шығармасы оның «Арман жолы» (1900) жинағына енгізілген, оның бірінші аятында оның сиқырымен шошқаға айналған ер адамдардың әдеттегі оқиғасы баяндалады. Бірақ екінші строфада аты аталмаған әйелдің сезімтал суреті берілген, бұл француздық күйде; тағы бір рет ол: «Киркеяның сиқырлары ер адамдарды шошқаға айналдырады» деп қорытындылайды. Бұл еркек бейнелерінің бейшара құрбаны емес, өзінің жыныстық күшін сезінетін әйел. Сонымен қатар, Г.Д. «Кирке» оның «Гимн» (1921) жинағынан. Өзінің монологында ол өзінің шаршап қалған жеңімпаздарын қайта қарайды, содан кейін ол сәтсіздікке ұшыраған бір жағдайды жоқтады. Ол өзінің атымен атамағанда, Дулиттл барлық әйелдер сезінетін сезімді жалпыға танытады. Ғасырдың соңында британдық ақын Кэрол Энн Даффи «Кирке» атты монолог жазды, онда құдай «нереидтер мен нимфалар» аудиториясына сөйлейді. Бұл еркек-еркек арасындағы соғыстың ашық эпизодында Киркис шошқаның барлық бөліктерін пісірудің әртүрлі жолдарын сипаттайды. Кирке фигурасын түсіндірудегі прогрес...
Параллельдер мен жалғаулар
XVI ғасырдағы бірнеше Ренессанс эпостарында Цирце фигурасына негізделген азғын сиқыршы әйелдер кездеседі. Олар көбінесе ләззатқа берілген оқшау жерде өмір сүреді, сол жерге ғашықтарды тартып, кейін оларды жануарларға айналдырады. Олардың ішінде: Людовико Ариостоның "Жанжалды Роланд" (1516, 1532) романындағы Альцина, оқиға Шарломан заманында өтеді. Романның көптеген қосалқы сюжеттерінің арасында сарацен батыры Руггиероны сиқыршы әйелдің тұтқынға алып, оны сиқырлы аралдан босату туралы эпизод бар. Асканио Грандидің (1567–1647) "Танкреди" (1632) романындағы Филидияға ғашықтар монстрларға айналдырылып, ізгі Танкред оларды азат етеді. Торквато Тассоның "Бостандыққа шығарылған Иерусалим" (1566–1575, 1580 жылы жарық көрген) романындағы Армида – Иерусалимге дейін лагерь құрған крестшілер арасында дүрлік тудыру үшін тозақ кеңесімен жіберілген сарацен сиқыршысы. Ол олардың біразын жануарларға айналдыруға қол жеткізеді. Батырды өлтіруді жоспарлаған ол оның орнына оған ғашық болып, оны махаббатқа толы, бұрынғы өмірін ұмытқан тұтқын ретінде ұстайтын сиқырлы бақ құрады. Эдмунд Спенсердің жоғарыда аталған "Фейри Квин" романындағы Акразия рыцарларды азғырып, оларды өзінің "Бақыт ордасында" ұстап тұрады. Кейінгі зерттеулер Кирке және әсіресе оның серігі Медея кейіпкерлерінің элементтері ортағасырлық Морган ле Фей аңызының дамуына үлкен әсер еткенін анықтады. Сонымен қатар, Уильям Шекспирдің "Жазғы түнгі арман" (1600) пьесасындағы Титания әулиесі Цирцеяның кері бейнесі екені айтылады. Титания (Титандардың қызы) – классикалық дәуірде сиқыршы әйелге берілген атау. Осы жағдайда кейіпкердің рөлі өзгеріп, ол жұлдыздар патшайымы болады. Ол есекке айналғаннан кейін ғана, емес, оған айналудан бұрын оны сүйеді. Джон Милтонның "Лудлоу қамалында қойылған маска" (1634) – екі жыл бұрын Кирке бейнеленген "Темпе қайта жаңғыруы" маскасының жалғасы және ондағы жағдай грек мифінің кері бейнесі болып табылады. Масканың басында Комус кейіпкері шарап құдайы Бахустың Циркенің ұлы ретінде сипатталады және оның анасымен тең дәрежеде сиқырмен қабілетті. Ол да саяхатшыларды "ләззатпен дөңгелейтін" жануарларға айналдырады. Ол кейіпкерге шабуыл жасап, оны сиқырлы орындыққа отырғызып, қолындағы таяғымен оған сиқырлы тостақанды ұсынады (жыныстық ләззат пен шектен шығуды бейнелейді), бірақ ол одан қайта-қайта бас тартады, ұстамдылық пен тазалықтың қадір-қасиетін дәлелдейді. Бұл сурет классикалық оқиғаның айнадағы бейнесі. Кез келген еркекті оңай азғыратын сиқыршының орнына әйелдің ізгілігі еркек сиқыршыға қарсы тұрады. ХХ ғасырда "Одиссеяға" екі поэтикалық жалғасы арқылы "Кирке" эпизоды қайта қарастырылды. Біріншісі – Джованни Пасколидің "Соңғы сапар" (1906) романы. Қартайған батыр Троядан келген саяхатын қайтадан бастау арқылы жастық шағындағы сезімдерін қайтадан ашуға тырысады, бірақ Эя аралының құмға толы екенін біледі. Ол өзінің махаббат арманында естіген арыстанның аңырауы мен Циркенің әні енді күзгі емендердегі теңіз желдің дыбысынан басқа ештеңе емес екенін түсінеді. Бұл меланхолиялық иллюзияның таралуы Никос Казанцакистің "Одиссея: заманауи жалғасы" (1938) еңбегінде қайталанады. Онда жазылған өмірдің жаңа мағынасын іздеудегі жаңа сапар алғашқы екі бөлімдегі кейіпкердің өткен тәжірибелерін бас тартуынан туындайды. Ол Цирке эпизодын рухтың өлімінен аман қалудың аздығы ретінде қарастырады: қиялап бұралған қолдар мен жамбастармен күйген құмдарда дөңгеледік, / күн сәулесінде сілекей еткен жыландармен біріктірілдік! / Қоштасайық, керемет сапар, аяқталды! Қанаты мен жаны / қанағаттанған аңның лайлы портына бекітілді! / О, бос бала, көп саяхат жасаған жан, бұл сіздің еліңіз бе? Осы лайлы құштарлықтан құтылуы бір күні балықшылардың, ана мен баланың тамақ пен судың қарапайым қуанышын көріп, оны өмірге, оның міндеттері мен ләззатына қайтару арқылы болады. Пасколидің батыры өткенді қайтару әрекеті сәтсіз аяқталса, Казанцакистің Одиссейі өз тәжірибесінің бос екенін түсінеді және толы болашаққа қадам басады.
Alcina in the Orlando Furioso (Mad Roland, 1516, 1532) of Ludovico Ariosto, set at the time of Charlemagne. Among its many sub plots is the episode in which the Saracen champion Ruggiero is taken captive by the sorceress and has to be freed from her magic island. The lovers of Filidia in Il Tancredi (1632) by Ascanio Grandi (1567–1647) have been changed into monsters and are liberated by the virtuous Tancred. Armida in Torquato Tasso's La Gerusalemme liberata (Jerusalem Delivered, 1566–1575, published 1580) is a Saracen sorceress sent by the infernal senate to sow discord among the Crusaders camped before Jerusalem, where she succeeds in changing a party of them into animals. Planning to assassinate the hero, Rinaldo, she falls in love with him instead and creates an enchanted garden where she holds him a lovesick prisoner who has forgotten his former identity. Acrasia in Edmund Spenser's Faerie Queene, mentioned above, is a seductress of knights and holds them enchanted in her Bower of Bliss. Later scholarship has identified elements from the character of both Circe and especially her fellow enchantress Medea as contributing to the development of the mediaeval legend of Morgan le Fay. In addition, it has been argued that the fairy Titania in William Shakespeare's A Midsummer Night's Dream (1600) is an inversion of Circe. Titania (daughter of the Titans) was a title by which the sorceress was known in Classical times. In this case the tables are turned on the character, who is queen of the fairies. She is made to love an ass after, rather than before, he is transformed into his true animal likeness. It has further been suggested that John Milton's Mask Presented at Ludlow Castle (1634) is a sequel to Tempe Restored, a masque in which Circe had figured two years earlier, and that the situation presented there is a reversal of the Greek myth. At the start of the masque, the character Comus is described as the son of Circe by Bacchus, god of wine, and the equal of his mother in enchantment. He too changes travelers into beastly forms that 'roll with pleasure in a sensual sty'. Having waylaid the heroine and immobilized her on an enchanted chair, he stands over her, wand in hand, and presses on her a magical cup (representing sexual pleasure and intemperance), which she repeatedly refuses, arguing for the virtuousness of temperance and chastity. The picture presented is a mirror image of the Classical story. In place of the witch who easily seduces the men she meets, a male enchanter is resisted by female virtue. In the 20th century, the Circe episode was to be re evaluated in two poetic sequels to the Odyssey. In the first of these, Giovanni Pascoli's L'Ultimo Viaggio (The Last Voyage, 1906), the aging hero sets out to rediscover the emotions of his youth by retracing his journey from Troy, only to discover that the island of Eea is deserted. What in his dream of love he had taken for the roaring of lions and Circe's song was now no more than the sound of the sea wind in autumnal oaks (Cantos 16–17). This melancholy dispelling of illusion is echoed in The Odyssey: A Modern Sequel (1938) by Nikos Kazantzakis. The fresh voyage in search of new meaning to life recorded there grows out of the hero's initial rejection of his past experiences in the first two sections. The Circe episode is viewed by him as a narrow escape from death of the spirit: With twisted hands and thighs we rolled on burning sands, / a hanging mess of hissing vipers glued in sun! / Farewell the brilliant voyage, ended! Prow and soul / moored in the muddy port of the contented beast! / O prodigal, much traveled soul, is this your country? His escape from this mire of sensuality comes one day when the sight of some fishermen, a mother and her baby enjoying the simple comforts of food and drink, recalls him to life, its duties and delights. Where the attempt by Pascoli's hero to recapture the past ended in failure, Kazantzakis' Odysseus, already realising the emptiness of his experiences, journeys into what he hopes will be a fuller future.
Ежелгі өнер
Одиссеядан алынған көріністер грек керамикасында жиі кездеседі, олардың ішінде Цирке эпизоды да бар. Екі ең көп таралған бейнелеуде Кирке айналып кеткен теңізшілермен қоршалған, ал Одиссей сиқыршыны қылышымен қорқытады. Бірінші жағдайда жануарлар әрқашан шошқа емес, сонымен қатар, мысалы, қошқар, итті және арыстан да көрсетеді. Көбінесе бұл өзгеріс толық емес, тек бас және, мүмкін, өсіп келе жатқан құйрық ғана өзгерген, ал дененің қалған бөлігі адам кейпінде болады. Уолтерс өнер мұражайындағы б.з.д. V ғасырына жататын грек қоласының суретін сипаттағанда, комментатор төрт аяғымен жүрген, ал алдыңғы бөлігі шошқаға ұқсайтын адамды суретші жануардың басы бар адам ретінде бейнелеуден басқа қандай тәсілмен суреттеуге болатынын сұрайды. Бұл көріністерде Кирке көбінесе таяғымен сусынды араластырып отырады, бірақ Гомерде баяндалған оқиғада ол таяқты теңізшілер сергіп алғаннан кейін ғана оларды сиқырлау үшін қолданады. Бір ерекшелік – Берлин амфорасы, онда отырған Кирке жартылай өзгерген адамға қарай таяқ ұстап тұр. Екінші сахнада Одиссей сиқыршыны суырылған қылышпен қорқытады, Гомер осылай сипаттағандай. Алайда, кейде ол найза ұстаған күйде де бейнеленеді, мысалы, Афиналық лекитоста, ал Гомер оның иығынан асып тұрған садақ екенін айтады. Бұл эпизодта Кирке көбінесе ұшып бара жатқан күйде көрсетіледі, ал Эрланген лекитосында оның артына табаны мен таяғын түсіріп жатқанын анық көруге болады. Екі таңғажайып қарапайым шарап тостағандарында Киркінің тоқыма станогының Гомерлік сипаттамасы бар, оның сарайына жақындағандар оның жұмыс істеген кезде ән шырқағанын ести алады. Б.з.д. V ғасырына жататын Беотиядан табылған скифоста, көрінетін мүгедек Одиссей таяққа сүйеніп тұр, ал африкалық сырт көрінісі бар әйел шамадан тыс үлкен ыдыс ұстап тұр. Екіншісінде, қылышпен соғысып тұрған батыр, Кирке сусынын араластырып отырады. Бұл екеуі де олардың кездесуі туралы комедиялық сатиралық пьесаларда бейнеленгендей болуы мүмкін. Осы пьесалардан қазірге дейін Аскхил, Афиналық Эфипп және Анаксиластың бірнеше жолдары ғана жеткен. Бұл кезеңдегі басқа да ваза суреттерінде Одиссейдің жартылай өзгерген жануарлары әдеттегі сатирлердің орнына хор құрағаны айтылады. Мұндай пьесалардың тақырыбы болуының себебі – шарап ішу олардың сюжетіне көбінесе орталық орын еді. Кейінгі жазушылар Сократтың ізімен осы эпизодты маскүнемдіктің қауіптілігін көрсететін оқиға ретінде түсіндірді. Бұл оқиғаны бейнелейтін басқа да артефактілерге Паузанияның саяхатнамасында сипатталған Кипселус сандығы жатады. Оның көптеген ою-өрнектерінің арасында үңгір бар, онда диванда бір ер адаммен бірге жатқан әйел бейнеленген. Мен олардың Одиссей мен Цирке екеніне сендім, бұл пікірімді үңгірдің алдындағы қызметші қыздардың санына және олардың істеп жатқан ісіне негіздедім. Сегіз қыз бар, олар Гомердің поэзиясында айтылған міндеттермен айналысады. Олардың бірі орындықтарға бәтес жамылғыларын жауып, үстіне қою күлгін мата жапқан, екіншісі күміс үстелдерді орындықтарға жайып, алтын ыдыстармен сыйлаған, үшіншісі күміс тостағанға бал қосылған тәтті шарап құйып, алтын тостағанға салып берген, ал төртіншісі су алып келіп, үлкен қазанның астында от жаққан. Бұл едәуір егжей-тегжейлі жұмыс екенін көрсетеді, ал Орвието археологиялық мұражайында сақталған этрусктік табытта тек төрт тұлға бейнеленген. Ортада Одиссей Киркеге суырылған қылышпен қорқытады, ал екі жағында жануардың басы бар тұлғалар тұр, олардың бірі кейіпкердің иығына қолын қойып тұр. Фицвильям мұражайындағы қоладан жасалған айна рельефі де этрусктік және кейіпкерлердің есімдерімен жазылған. Онда Киркінің аяғында шошқа бейнеленген, ал Одиссей мен Эльпенор оған қылыштарын суырып жақындап келеді.
Суреттер
XVIII ғасырда суретшілер жеке актерлерді аталған пьесалардың сахналарында бейнелей бастады. Жеке қойылымдар да кең таралды, сахналық жабдықтар мен костюмдерге көмектесетін түрлі суреттер жасалды. Олардың ішінде Томас Джеффристің «Түрлі халықтардың киімдерінің жинағы, ежелгі және заманауи» (1757–72) ең танымал болды, онда сымсыз киім киген, бас киімі бар Кирке, оң қолымен биікке көтерілген тостаған және сол қолымен ұзын таяқ ұстаған мыс гравюрасы бар еді. Келесі онжылдықтардағы осындай қойылымдардың куәсі кейіпкерлердің бірнеше портреттері болды, олардың ең ертесі Дэниел Гарднердің (1750–1805) «Мисс Эллиот – Цирце» пастелі еді. Суретші Джордж Ромни мен Джошуа Рейнольдстың шәкірті болған ол, көп ұзамай олардың үлгісін қайталап, одан шабыттанды. 1778 жылғы Гарднердің портретіне негіделген гравюрада Милтонның «Жоғалған рай» поэмасынан мына жолдар келтірілген: Күн қызы, оның сиқырлы тостағаны / Ішкен әркім тік келбетін жоғалтты / Төмен құлап, шошқаға айналды, бұл ауылдық үйдің үйленуге жарамды қызының сұлулығына арналған мақтау. Джеффристің гравюрасындағыдай, ол қара шашы құлап түскен күміс тәж киіп, оң қолында таяқ, сол қолында тостаған ұстап тұр. Көрерменге тікелей қарайтын ашық көздері мен қызғалдақ аузы Мисс Эллиоттың рөліне тым бейкүнә көрінеді. Кейінгі суреттердегі Киркенің кейіпкерлерінің барлығы дерлік жыныстық тәжірибесі бар, оның бастауы 1780 жылы Корольдік академияда көрмеге қойылған Уильям Кэддиктің «Мэри Спенсер – Цирце» суретімен байланысты. Бұл суретші Джордж Стаббстың сүйіктісі болған. 1781 жылы Рейнольдстың «Мисс Несбит – Цирце» портреті жарық көрді. Оның өткені анық болмаса да, биліктегі адамдармен байланысы бар еді және үкімет тарапынан құпия агент ретінде пайдаланылды. Суретте ол ақ, кең киім киіп, оң қолында таяқ ұстап, сол қолында алтын тостағанмен бүйірінен отыр. Оның үстінде ағаш бұтақтарында маймыл қысылып жатыр, ал пантера оның тізесіндегі мысықпен дос болып тұр. Сурет оның беделін көрсетеді, сонымен қатар кейіпкерге киіну дәстүріне де жатады. Көп ұзамай атақты Эмма Гамильтон оны өнер деңгейіне көтерді, ішінара Джордж Ромнидің оның кейіпкерлік суреттерінің көптігі арқасында. Ромнидің Эмманың басы мен иығының эскізі, қазіргі уақытта Тейт галереясында, үйілген шашы, көркем көздері мен аузымен Сэмюэл Гарднердің Мисс Эллиоттың портретін еске салады. Уэдсдон сарайындағы «Леди Гамильтон – Цирце» толық көлемінде ол сол жағында бүркіт шағылысқан қасқырлар бар орманды ландшафтқа орналастырылған, бірақ бастапқыда жолбарыстың суреті түсірілген. Сол қолы жоғары көтеріліп, сиқыр салады, ал оң жағындағы таяқ төмен қарай бағытталған. Эмма Неапольге көшіп, Лорд Гамильтонға қосылғаннан кейін, ол өзінің «Позалар» деп атаған ойын-сауық түрін көпшілікке танытты. Ол классикалық мифологиядағы кейіпкерлерді еске түсіретін кең киімдер мен үлкен шалдарды киіп, әртүрлі поздарды қабылдады. Бұл жай ғана позалар емес, көрермендер классикалық кейіпкерлер мен оның бейнелеген көріністерінің аттарын болжайтын сөзсіз шарадтарға айналды. Кейіпкерге киіну дәстүрі келесі ғасырларда да жалғасты. Суретші Джордж Фредерик Уоттстың шәкірті Джулия Маргарет Кэмеронның фотосерияларының бірі мифтік кейіпкерлер туралы болды, олар үшін ол достары мен қызметшілерінің балаларын үлгі ретінде пайдаланды. Жас Кейт Кьюн шамамен 1865 жылы «Цирце» басының рөлінде суретке түсті, ол кейіпкердің шарапты пайдалануын көрсететін жүзім мен жүзім жапырақтарынан жасалған бас киімін киген. Қоғамдық портреттерді түсіретін фотограф Евон Миддлтон, сондай-ақ мадам Евон деп те аталады, 1935 жылғы аристократиялық қайырымдылық балын өзінің мифологиялық суреттерінің түсті сериясының негізі ретінде пайдаланды. Оның қатысушылары кейінірек өзінің студиясына костюмдерімен суретке түсуге шақырылды. Онда баронша Дакре алтын сақиналармен безендірілген жапырақты бас киімімен және үлкен барокколық фарфор тостағанды ұстап тұрған Цирце ретінде суреттелген. Он жыл бұрын, суретші Чарльз Эдмунд Брок өзінің «Цирце және сиреналар» (1925) атты шығармасында 18-ғасырдағы әңгімелесудің пастиші болып табылатын 20-ғасырға дейін созылған. Бұл суретте Лондондерридің маркизасы Эдит Чаплин (1878–1959) және оның үш кіші қызы үлкен үй жануарлары ешкесі айналасында топталған бақта суреттелген. Сонымен қатар, үш әйел суретші кейіпкердің суреттерін суретші ретінде жасаған. Ең ертесі Бетриче Оффор (1864–1920) болды, оның 1911 жылы суреттелген Киркадағы ситтерінің рөлін оның ұзын қара шаштарындағы жүзім жапырағының тәжінен, оның қолындағы жылан тоқылған тостағынан және сол қолындағы жылан білезігінен білуге болады. Мэри Сесил Аллен австралиялық болған, бірақ «Мисс Одри Стивенсон – Цирце» суреті салынған кезде Америка Құрама Штаттарында тұрған. Бас және иық суреті болғанымен, оның түсі мен орындалуы ситтердің жанды мінезін көрсетеді. Розмари Валодон (1947 жылы туған), сол елден, өзінің құдайлар сериясында австралиялық тұлғалардың бірнеше суреттерін салды. «Маргарита Георгиадис – Цирце» (1991) триптих, оның орталық бөлігі тропикалық өсімдіктердің қасында жатқан жаңарып, жалаңаш әйелдің суретін және шошқа басын бейнелейді. Бір суретте кемінде актриса Циркенің рөлін ойнайды. Бұл Франц фон Штуктың Тилла Дюриустің Цирце ретіндегі әсерлі портреті (1913). Ол 1912 жылы Венадағы Кальдеронның пьесасының жаңа қойылымында осы рөлді ойнады және оның Исидор Хирш түсірген жарнамалық суреті бар, онда ол диванға жатыр және күрделі тәж киген. Оның тартымды көрінісі мен басының бұрылуы Ван Штуктың соққан әйелдің суретімен бірдей. Бұл өткенде суреттер сияқты бірдей эффектіні жасау үшін белгілі бір позалармен түсірілген жарнамалық фотосуреттердің пайдаланылуын көрсетеді. Шамамен бірдей кезеңде 1907 жылы Мем Женевиев Викс Париждегі Опера Комиктегі Люсиен Хилленакердің жеңіл операсындағы Цирце ретіндегі суреті түсірілген. Актрисаның позы және оның сәнді костюмін көрсету үшін суреттің қиылуы оның тек театрлық емес эффект жасауға талпырғанын көрсетеді. Кейінірек, 1954 жылғы «Улисс» фильміндегі Сильвана Манганоның Цирце рөліндегі суреті де осылай шеберлікпен жасалған.
Кантата және ән
Опералардың көптеген негіздері болған лирикалық интерлюдиялармен қатар, әлемдік кантаталар ретінде жазылған поэтикалық мәтіндер де болды. Ең ертегілерінің бірі – Алессандро Страделланың «Ла Цирце» опералық стильге жақын үш дауысқа арналған шығармасы. Ол алғаш рет 1667 жылы Фраскатиде кардинал Леопольдо де Медичидің құрметіне орындалды және оның айналасына сілтемелер жасады. Ашылу речитативінде Кирке Фраскатиді өзінің ұлы Телегон құрғандығын түсіндіреді. Ол диалогқа кіретін басқа кейіпкерлер – оңтүстік жел (Зефир) және жергілікті өзен – Алгидо. Келесі ғасырда Антонио Вивальдидің «All'ombra di sospetto» (Күдік көлеңкесінде, RV 678) кантатасы бір дауысқа арналған және Кирке Улисске сөйлейтін көріністі бейнелейді. Контртенорлық партия флейта, клавесин, виолончель және теорбомен сүйемелделеді, екі речитатив пен екі ариядан тұрады. Бұл шығарма флейта мен дауыс арасындағы диалогпен танымал, ол екеуі ғашық болғанға дейін флирт сәтін жасайды. Француз тіліндегі «Улисс» эпизодының ең сәтті нұсқасы – Жан Батист Руссоның «Circé» (1703) поэмасы, ол әсіресе кантата ретінде жазылған. Әртүрлі өлең формаларын қолдану музыканттарға оны әртүрлі эмоцияларды білдіру үшін бөлуге мүмкіндік береді. Поэма тастап кеткен Кирке биік тауда отырып, Улисс кеткеніне қайғырып жылай бастайды. Содан кейін сиқыршы тозақ құдайларын шақырып, қорқынышты құрбандық жасайды: сансыз булар жарықты жабады, / түн жұлдыздары жолын өзгертеді, / таң қалған өзендер бастауына қайтады / тіпті өлім құдайы да қараңғыда дірілдейді. Бірақ жердің негізі шайқалса да, махаббатты осылай бұйрыққа салуға болмайды және қыстың суық далалары қайтадан гүлденеді. Ең алғашқы қойылымды Жан Батист Морин 1706 жылы жасаған және ғасырдың қалған бөлігінде танымал болды. Соңғы моральдық минуеттердің бірі «Ce n'est point par effort qu'on aime» (Махаббат күшпен келмейді) жиі жеке орындалды және көптеген ән жинақтарында қайта басылды. Флейташы Мишель Блавет 1720 жылы осы және өлеңнің соңғы шумағы «Dans les champs que l'Hiver désole» (Қыс құрдымдаған далаларда) үшін екі флейтаға арналған музыканы ұйымдастырды. Кантатаның үш жылдан кейін Франсуа Коллин де Бламонт жасаған жаңа қойылымы да сәтті болды және он тоғыз жасар композитордың атын шығарды. Бастапқыда дауыс пен бас continuo үшін жазылған, ол 1729 жылы кеңейтілді және қайта жөнделді, флейта, скрипка және виолаға арналған партиялар қосылды. Ғасырдың соңында Жорж Гранж де Фонтенелдің (1769–1819) хорлық қойылымы да жас композиторға атақ әкелді. Руссоның поэмасы басқа ұлттың композиторларына да таныс болды. 1789 жылы собор композиторы Луиджи Керубини оны меццо-сопрано мен толық оркестр үшін опералық стильде орындады. Франц Сейдельман 1787 жылы Дрезденде сопрано мен толық оркестр үшін Саксония сарайындағы Ресей елшісі, принц Александр Белосельскийдің өтініші бойынша қойды, ол Сейдельманның шығармашылығын жоғары бағалады. Австрия композиторы Зигмонд фон Нойкоммның сопрано мен толық оркестрге арналған (Op. 4, 1810) шығармасы француз музыктанушысы Жак Шаильдің 1966 жылғы «Revue des études slaves» журналындағы мақаласында жақсы бағаланды. Кирке тақырыбының соңғы қарастырылуында ирланд композиторы Джерард Викторидің радио кантатасы «Circe 1991» (1973–75), Дэвид Грибблдің «Үш тиындық Одиссея» (15 минуттық) жас адамдарға арналған кантата, онда Кирке аралындағы эпизод бар, және Малкольм Хейстің «Одиссей есіне алады» (2003–04), онда Кирке, Антиклея және Тирезийдің партиялары бар. Джеральд Хюмельдің «Circe» (1998) ән циклі Томас Хёфтпен 1993 жылғы балетінде жасаған жұмысынан өркендеді. Соңғысы кейіннен неміс тілінде жеті өлең жазды, онда Кирке азғырушы рөлі жаңаша көрініс тапты: мұнда ол тыңдаушыларын еркіндікке және ағартушылыққа азғырады. Америка композиторы Мартин Хеннессидің «Жеті ән» циклы (2008) құрамында Луиза Глюктың «Meadowlands» (1997) поэмасынан «Circe's Power» өлеңі бар. Сондай-ақ, Кирке танымал музыкада, әсіресе Фридрих Холландердің 1958 жылғы әніндегі Одиссей эпизодының қатысы бар. Сонымен қатар, Гомер грек тіліндегі мәтін Дэвид Бедфордтың «Одиссея» (1976) атты «Circe's Island» эпизодына енгізілген. Бұл Одиссей аңызына сілтеме жасайтын бірнеше кейінгі электрондық сюиталардың бастауы болды, олардың арасында «Circe» атаулары болды, мифтің өзімен басқа бағдарламалық байланысы аз болды.
Классикалық балет және бағдарламалық музыка
Классикалық балет театрлық көріністен сөзсіз формаға бөлініп, оқиға тек қозғалыс арқылы берілгеннен кейін, Цирце тақырыбы сирек зерттелді. Ол 1734 жылы Сьер Дюплесси ле кадет қойған «Жаңа шоулар» (Les Fêtes Nouvelles) спектаклінде мифологиялық тақырыптағы үш эпизодтың біріншісі болды, бірақ үшінші көрсетілімінен кейін алынып тасталды және қайта қойылмады. Хореограф Антуан Питро 1764 жылы «Улисс Цирце аралында» (Ulysse dans l'isle de Circée) балетын сахналады, оны «serious, heroï pantomime» деп сипаттады. Содан кейін, 20 ғасырда балет қайта жанданғанға дейін, ештеңе болған жоқ сияқты. 1963 жылы американдық хореограф Марта Грэм Алан Хованесс музыкасына «Цирце» балетын жасады. Оның тақырыбы психологиялық, жануарлар инстинкттерімен күресті бейнелейді. Суреттегі жануарлар шошқадан асып, ешкі, жылан, арыстан және бұғы сияқтыларын қамтиды. Тақырып «сексуалдық құштарлықтың кең таралған әлемінде» орын алғанмен, «үшқырлыққа толы эротикалық оқиға» ретінде сипатталды. Сол онжылдықта Рудольф Бруччи Хорватияда «Кирка» (1967) шығармасын жазды. Джон Харбисонның «Улисс» (1-әрекет, 2-сахна, 1983) операсында Цирце эпизоды бар, онда сиқыршының әнін ондес Мартенот және реттелген соққылы аспаптар бейнелейді. Улисс теңізшілері оның сиқырымен жануарларға айналғаннан кейін, Цирце мен батырдың арасында ерік күресі басталады. Адамдар қайта өзгертілсе де, Одиссей оған қызығады. 1993 жылы Джеральд Хюмельдің екі актілі «Цирце және Одиссей» (Circe und Odysseus) романында оқиға толыққанды көрсетілді. Психологиялық мақсаттағы бұл шығарма Цирцеяның тынышсыз батырды азғыруының ақыры сәтсіз аяқталатынын көрсетеді. Берлиндегі қойылымда геометриялық декорациялар ерекше көзге түсті. Цирце тақырыбындағы опералар тоқтамаса да, оларды симфониялық поэманың жаңа музыкалық тұжырымы біраз уақытқа басып алды, ол ән мәтінін қолданбаса да, музыка мен драманың бірлігін іздейді. 19 ғасырдың соңынан бастап осы санатқа бірқатар таза музыкалық шығармалар кірді, олардың алғашқыларының бірі Генрих фон Герцогенбергтің «Одиссей» (Op.16, 1873) болды. Үлкен оркестрге арналған вагнериялық симфония, батырдың Троя соғысынан оралуымен байланысты, оның үшінші бөлімі «Цирце бақтары» (Die Gärten der Circe) деп аталады. 20 ғасырда де-нің «Одиссей саяхаттарынан» (Aus Odysseus Fahrten, Op. 6, 1903) шығармасы да бағдарламалық сипатта болды және екінші ұзақ бөлімі ретінде Цирце аралына (Die Insel der Circe) сапарды қамтыды. Теңіздегі саяхатты бейнелегеннен кейін, бас кларнет флейта, арфа және солист скрипкадан тұратын ансамбльді жеңіл оркестрленген қосымшамен ұсынады, бұл Цирцеяның Одиссейді одан әрі саяхаттаудан тоқтатуға тырысқанын көрсетеді. Алан Хованесстің «Цирце симфониясы» (No.18, Op. 204a, 1963) осындай бағдарламалық жазудың кейінгі үлгісі. Бұл, шындығында, сол жылғы балет музыкасының сәл өзгертілген нұсқасы, оған қосымша скрипкалар, екінші тимпанист және челеста қосылған. Виллем Фредерик Бонның оркестрге арналған прелюдиясын (1972) есептемегенде, кейінгі шығармалардың көпшілігі шектеулі аспаптарға арналған. Олардың ішінде Хендрик де Регттің кларнет, скрипка және фортепианоға арналған «Цирце» (Op. 44, 1975); Кристиан Маненнің фагот пен фортепианоға арналған «Цирце сиқыры» (Les Enchantements De Circe, Op. 96, 1975); және Жак Леноның обой д’амореге арналған Circ) (1986) шығармалары бар. Неміс эксперименталды музыканты Дитер Шнебельдің «Цирце» (1988) арфаға арналған шығарма, оның әртүрлі бөлімдері «Сигналдар» (Signale), «Шешелер» (Säuseln), «Арбаулар» (Verlockungen), «Азап» (Pein), «Соққылар» (Schläge) және «Арбаулар» (Umgarnen) деп аталады, бұл олардың бағдарламалық мақсатын көрсетеді. Теа Масгрейвтің үш флейтаға арналған «Цирце» (1996) ақырында флейта мен соққылы аспаптардың әртүрлі комбинациялары үшін алты бөлімді «Ежелгі әлемнен дауыстар» (Voices from the Ancient World, 1998) жинағының төртінші бөлігіне айналды. Оның бұл жазбасында олардың мақсаты «Ежелгі Грекияның кейіпкерлерін сипаттау» және Цирце «адамдарды жануарларға айналдырған сиқыршы әйел» екенін түсіндіреді. Соңғы анықтама – клавесинист Фернандо Де Луканың viola da gamba үшін «Цирце үңгірі» (L'antro della maga Circe) деп аталатын II сонатасы.
Опера
Пьетро Андреа Зианидің "Ла Цирце" операсы алғаш рет 1665 жылы Венада Киелі Рим императоры Леопольд I-нің туған күніне қойылған. Анри Демарецтің 1694 жылғы "Цирце" операсы. Иосиф Мысливечектың 1779 жылғы "Ла Цирце" опера сериясы. Рольф Риемнің 2014 жылғы "Сирень" операсы Гомердің баяндауымен қатар Одиссей мен Цирке кездесуі туралы бірнеше заманауи мәтіндерге негізделген.
Ғылыми түсіндірме
Кейінгі христиандық пікірде Кирки жаман ниетпен керемет күшін қолданатын жиренішті сиқыршы болған. Сиқыршылардың бар екендігі күмәндалғанда, ол депрессияға шалдыққан, қате ойлармен жүретін адам ретінде қайта қарастырылды. Ботаникада Circaea – бұл қызылша тұқымдасына жататын өсімдіктер. Ботаниктер 16 ғасырдың соңында бұл атауды Киркинің Одиссейдің серіктерін баурап алған шөп деп ойлағандықтан берді. Медицина тарихшылары шошқаға айналуды әдеби мағынада емес, Datura stramonium өсімдігімен антихолинергиялық уланумен байланысты деп болжайды. Симптомдары: есте сақтау қабілетінің жоғалуы, галлюцинациялар және адасу. "Моли" сипаттамасы қарғалдықтың гүлшешегіне сәйкес келеді, оның құрамында галантамин бар, ол ұзақ әсер ететін антихолинестераз болып табылады және организмге түскен антихолинергиялық заттарға қарсы әрекет ете алады. – Одиссей мен Киркинің немересі Мамилиядан, Телегон арқылы тарағандығын айтқан. Олардың ең танымал өкілдерінің бірі Октавий Мамилий (б.з.д. 498 ж. қайтыс болған), Тускулум князі және Римнің жетінші және соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербустың күйеу баласы. Линей 1778 жылы Киркинің құрметіне Венера қабықшаларының (Veneridae) бір туысын атады (Circe scripta (Linnaeus, 1758) және басқалары). Оның есімі 34 Circe астероидіне берілген, ол 1855 жылы алғаш рет байқалған үлкен, қараңғы белдеудегі астероид. Кирки деп аталатын шахматтың көптеген нұсқалары бар, онда ұсталған кейіпкерлер бастапқы орнында қайта жанданады. Бұл ережелер 1968 жылы жасалды. Ферменттерді зерттеуші Уильям Дженкс ашқан "Кирки эффектісі" фермент молекуласының өнімге айналдыру алдында электростатикалық күштер арқылы субстратын өзіне тартатын жағдайды білдіреді. Мұндай жағдайларда ферменттің каталитикалық жылдамдығы (реакция жылдамдығы) басқа ферменттерге қарағанда едәуір жоғары болуы мүмкін.
Ежелгі
Гесиод, «Теогония», Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен, Гомердің гимндері мен Гомерикада, Кембридж, М.А., Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер; А. Т. Мюррейдің ағылшын тіліне аудармасымен «Одиссея», PH. D., екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Ltd. 1919 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Родос Аполлонийі, «Аргонавтика»; R. C. Seaton ағылшын тіліне аудармасымен. Уильям Хайнеман, 1912 ж. Аполлодор, «Кітапхана», сэр Джеймс Джордж Фрейзер, F. B. A., F. R. S. ағылшын тіліне аудармасымен, 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1921 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Вергилий, «Энеида». Теодор С. Уильямс аудармасы. Бостон. Houghton Mifflin Co. 1910 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Овидий, «Метаморфозалар». А. Д. Мелвилл аудармасы; кіріспе және Е. Дж. Кеннидің жазбалары, Оксфорд университетінің баспасы, 2008 ж. Гигин, Гай Юлий, «Гигин туралы мифтер». Мэри А. Грант редакциялап, аударған, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960 ж. Публий Овидий Насо, «Remedia Amoris» («Сүйіспеншілік туралы өлеңдер» жинағында: «Amores», «Ars Amatoria» және «Remedia Amoris»), А. С. Клайнның ағылшын тіліне аудармасымен. 2001 ж. Толық мәтіні poetryintranslation.com сайтында қолжетімді. Диодор Сицилиялық, «Тарихи кітапхана». 1-2 том. Иммануил Беккер, Людвиг Диндёрф, Фридрих Фогель, B. G. Teubner баспасында. Лейпциг. 1888–1890 жж. Грек тіліндегі мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Мавр Сервий Гонорат, «Вергилий өлеңдеріне түсіндірмелер». Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; Георгий Тило және Германн Хаген редакциялаған. Георгий Тило. Лейпциг. B. G. Teubner. 1881 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Плутарх, «Моралия». 16 томдық (13-том: 13.1 және 13.2, 16-том: көрсеткіш), Фрэнк Коул Баббитт (1–5 томдар) және басқалар аударған, «Loeb Classical Library» (LCL, 197–499 томдар) сериясы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы және басқалар, 1927–2004 жж. Никеялық Парфений, «Никеялық Парфений: поэтикалық фрагменттер және Эротикалық құштарлықтар», J. L. Lightfoot, 2000 ж., Кристофер Франсезе қарауымен, The Bryn Mawr Classical Review. Лактанций Плацид, «Статийдің «Тебаидасына» түсіндірмелер». Страбон, «География», «Loeb Classical Library» басылымының II томында жарияланған, 1923 ж.
Lactantius Placidus, Commentarii in Statii Thebaida. Strabo, The Geographica, published in Vol. II of the Loeb Classical Library edition, 1923.
Қазіргі заманғы
Грималь, Пьер, Классикалық мифология сөздігі, Уайли Блэквелл, 1996, "Кирке" 104-бет. Милтон, Джон, Лудлоу қамалында қойылған маска [Комус] 153-жол "анасы Кирке". Смит, Уильям; Грек және римдік биографиялық және мифологиялық сөздігі, Лондон (1873). "Кирке".