Қо ойынының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Го ойыны (; Ежелгі қытай тілінде: *ɢʷəj grə "қоршау ойыны") Қытайда көне заманда пайда болған. Көне дәуірде ол мәдениетті қытай ғалымының төрт маңызды өнерінің бірі саналған және Конфуцийдің "Таңдамаларында" азамат үшін лайықты ойын-сауық ретінде сипатталған. 5 ғасырда Кореяға, ал 7 ғасырда Жапонияға жеткен. Ойынды 1615 жылы Маттео Риччи, ал 1694 жылы Томас Хайд сипаттаған, бірақ ол 19 ғасырдың соңына дейін Батыста кеңінен танымал болған жоқ. Аңыз бойынша, ойын ежелгі қытай императоры Яо (б.з.д. 2356–2255 ж.) оны ұлы Данжу 丹朱 үшін тәртіп, шоғырлану және тепе-теңдікті үйрену үшін оқу құралы ретінде ойлап тапқаннан кейін құрылған. Ойынның тағы бір пайда болуы – қытай әскербасылары мен генералдары шабуыл позицияларын белгілеу үшін тас кесектерді қолданған. Басқа да мүмкін теориялар Го құралдарын болжаумен немесе су тасқынына қарсы күреске байланыстырады.

Қытайдан шыққан

Гоның ерте тарихы пікірталас тудырады, бірақ оның пайда болуы туралы мифтер бар, олардың бірі Гоның ежелгі болжау құралы болғанын айтады, оны қытай астрологтары ғаламның жеке адаммен байланысын модельдеу үшін қолданған. Ойын туралы ең ерте жазбаша сілтеме әдетте тарихи жылнама "Цзо Чжуань" (б.з.д. 4-ғасыр) болып саналады, ол б.з.д. 548 жылғы тарихи оқиғаға сілтеме жасайды. Ол Конфуцийдің "Таңдамаларының" XVII кітабында және Мэнцзының екі кітабында (б.з.д. 3-ғасыр) да айтылады. Бұл еңбектердің барлығында ойын ISO (弈; көне қытайша: *ɢrak) деп аталады. Го – каллиграфия, сурет салу және музыкалық аспап гуцинь ойнаумен қатар қытай ғалымдарының төрт өнерінің бірі болды, ал осы өнердегі шеберліктерді тексеру бюрократиядағы лауазымдарға үміткерлерді іліктеу үшін пайдаланылды.

Шығыс Азиядағы өсім

Го ойынының 8-ші ғасырдың басында Тан Қытайында оқыған Киби но Макиби арқылы Жапонияға әкелінгеніне сенімді. Бірақ 701 жылы қабылданған Тайхо кодексінде Го ойыны сипатталған, сондықтан ойынның пайда болуы сәл ертерек болған болуы мүмкін. Шамамен осы кезеңді орта қытай тіліндегі 圍棋 *ɦʉi ɡɨ айғақтайды, ол ескі жапон тіліне *wigə/wigo2 (= man'yōgana 井碁) ретінде сіңіріліп, кейін қазіргі жапон тіліндегі аралас кандзи оқуы 囲碁 igo ны нысанда қалыптасқан. Қытайдан таныстырылғаннан кейін Го Нара дәуірінде (710–794 жж.) белсенді түрде ойнала бастады, ал одан кейінгі Хэйан дәуірінде (794–1185 жж.) «Жастық жұлдызы» және «Гэндзи әңгімесі» сияқты осы кезеңнің көрнекті әдеби туындыларында сипатталғандай, аристократияның сүйікті ойын-сауығы болды. Муромачи дәуірінде (1336–1573) билеушілер Го uchi немесе Jouzu деп аталатын жартылай кәсіби Го ойыншыларын жұмысқа алды, олар басқа рулармен жарысты. 16-шы ғасырдың соңында Никкай (Хон'инбо Санса) Ода Нобунага, Тойотоми Хидэёси және Токугава Иэясуға Го оқытушысы ретінде қызмет етті, ал 1578 жылы Ода Нобунага оны Гоның алғашқы Мэйдзині деп мойындады; ол сонымен қатар алғашқы Хон'инбо атанды. Осы шамада ойынды еркін бастау дәстүрі қалыптасты, ал бұрын ойын тақтадағы бірнеше тастардың алдын ала белгіленген орнынан басталатын. 1612 жылы Эдо дәуірінің басында (1603–1868) Токугава сёгунаты Го ойынын үйрету үшін төрт мұрагерлік «үй» құрды: Хон'инбо (本因坊), Хаяси үйі (Hayashi), Иноуэ үйі (Inoue) және Ясуи үйі (Yasui). Бұл төрт үй (иемото) Эдо дәуірінің 300 жылы бойында бір-бірімен бәсекелесіп келді. Төрт үй арасындағы кәсіби матчтар, сондай-ақ басқа да жоғары деңгейдегі ойыншылардың ойындары oshirogo («сарай Госы») деп аталды, өйткені олар сёгунның сарайларында өткізілді. 1868 жылғы Мэйдзи қайта жаңғыруымен бірге келген батыстық үрдістер мен жаңару толқыны ресми иемото Го жүйесінің тарауына және ойынның жалпы танымалдылығының төмендеуіне әкелді. Осыдан кейін Хон'инбо атағы турнирлік атаққа айналды.

Go is believed to have been introduced to Japan by Kibi no Makibi who had studied in Tang China at the beginning of the 8th century. But the Taihō Code, enacted in 701 CE, has a description of Go and therefore the game may have been introduced a little earlier. The approximate period can be confirmed by the Middle Chinese pronunciation 圍棋 *ɦʉi ɡɨ, which was loaned into Old Japanese as *wigə/wigo2 (= man'yōgana 井碁), later becoming the modern Japanese mixed kan on/go on reading 囲碁 igo. After it was introduced from China, Go came to be actively played during the Nara period (710–794 CE), and during the following Heian period (794–1185 CE) Go was a favourite aristocratic pastime, as is described in typical literary works of this period such as The Pillow Book and The Tale of Genji. During the Muromachi period (1336–1573), potentates employed semi professional Go players, called Go uchi or Jouzu who competed against other clans. At the end of the 16th century, Nikkai (Hon'inbō Sansa) served Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi and Tokugawa Ieyasu as a Go teacher, and in 1578 was recognized as the first Meijin of Go by Oda Nobunaga; he also became the first Hon'inbō. Around this time, free opening of the game started; before, the game started from a set position of several stones on the board. In 1612, at the beginning of the Edo period (1603–1868), the Tokugawa shogunate established Four hereditary "houses" to teach the game of Go: Hon'inbō (本因坊), Hayashi house (Hayashi), Inoue house (Inoue) and Yasui house (Yasui). These four houses (iemoto) competed with each other throughout the 300 years of the Edo period. Professional matches between the four houses, as well as other high profile players, were called oshirogo ("castle Go"), because they were held at castles of the shogun. The wave of Westernization and modernization accompanying the Meiji Restoration in 1868 caused the dissolution of the official iemoto Go system and a wane in general popularity for the game. In the wake of this upheaval, the Hon'inbō title was transformed into a tournament title.

Батыс дамуы

Шығыс Азияда кең таралған танымалдылығына қарамастан, Го шахмат сияқты ежелгі Азиядан шыққан басқа ойындардан айырмашылығы, әлемнің қалған бөліктеріне жайылуы баяу болды. Шэдлер шахматтың кеңінен таралған қызығушылығына себеп, шахматта мәдени жағынан үйлесімді ойын фигураларын жасау мүмкіндігі бар екенін (мысалы, батыс шахматында патшайым мен епископ, қытай шахматында кеңесші мен піл), ал Го толығымен абстрактілі екенін айтады. Сонымен қатар, Года шахматтағы шахмат сияқты кульминациялық аяқталу болмайды. Жаңа ойыншылар Го ойынының қашан аяқталатынын түсінуде жиі қиындыққа кезеді. Басқа теориялар Го ойыншыларына қарағанда шахмат ойыншыларына қажетті ойлау деңгейі мен түрінің өзгешелігіне негізделген. Шахматта таза талдамалық ойлау және көптеген қадамдарды алдын ала жоспарлау тиімді болса, Года үлгілерді тану және тәжірибеге негізделген интуитивті тәсілге басымдық беріледі. Қарастыруға болатын қадамдардың көптігіне байланысты, талдауға ғана сүйену ойлау қабілетін тоқтата тұруы мүмкін. Go-ның еуропа тіліндегі алғашқы егжей-тегжейлі сипаттамасы, «Қытайдың айналып өту ойыны туралы» (De Circumveniendi Ludo Chinensium) Томас Хайд жазған және 1694 жылғы «Шығыс ойындары туралы» (De Ludis Orientalibus) трактатында, 195-201 беттерде жарияланған; неміс инженері Оскар Коршельттің Go-ны Шығыс Азиядан тыс жерлерде танымал етуге тырысқан алғашқы адам екені айтылады. Ол 1878-1886 жылдары Жапонияда жұмыс істеген кезде Хон'инбо Шуходан (Мурасе Шухо) осы ойынды үйренген. Коршельт 1880 жылы Go туралы егжей-тегжейлі мақала жариялады, ал бірнеше жылдан кейін осы мақала негізінде кітап шығарды. Ол ойынды Еуропаға, әсіресе Германия мен Австрияға әкелді, осылайша батыс тілінде Go-ны жүйелі түрде сипаттаған алғашқы адам болды. Go-ны Жапонияда үйренгендіктен, батыс тілдеріндегі Go терминологиясы жапон тілінен алынған, ал батыстықтар әдетте ойынды қытайша атауының орнына жапонша атауымен – go деп атайды. ХХ ғасырдың басында Go Германия мен Австро-Венгрия империяларында тарады. 1905 жылы Эдвард Ласкер Берлинде жүргенде осы ойынды үйренді. Нью-Йоркке көшкен соң Ласкер Артур Смитпен бірге «Нью-Йорк Го клубын» құрды, Смит Шығысқа саяхаттағанда ойынды білген және 1908 жылы «Го ойыны» атты кітабын жариялаған еді. Ласкердің «Go and Go moku» (1934) кітабы АҚШ-та ойынның таралуына көмектесті, ал батыс ойыншыларының қызығушылығы 1950 жылдары арта түсті. 1978 жылы Манфред Виммер Шығыс Азиядағы кәсіби Го қауымдастығынан кәсіби ойыншы куәлігін алған алғашқы батыстық болды. Тек 2000 жылы ғана батыстан келген Майкл Редмонд Шығыс Азия Го қауымдастықтарының берген ең жоғары 9 дандық кәсіби рейтингіне қол жеткізді. ХХ ғасырдың көп бөлігінде Жапония Го қауымдастығы Шығыс Азиядан тыс жерлерде Go-ны таратуда жетекші рөл атқарды, 1960 жылдары ағылшын тіліндегі «Go Review» журналын басып шығарды, АҚШ, Еуропа және Оңтүстік Америкада Go орталықтарын құрды және көбінесе кәсіби ұстаздарды батыс елдеріне саяхатқа жіберді. 2005 жылы Еуропалық Го федерациясына барлығы 35 ел мүше болды. 1996 жылы НАСА астронавты Дэниел Барри мен жапон астронавты Коичи Ваката ғарышта Го ойнаған алғашқы адамдар болды, олар Вай Чен Уилсон Чоу жасаған арнайы Go жиынтығын пайдаланды. Екі астронавтқа да Нихон Киин құрметті дан атағын берді. 2016 жылы Ли Седолды AlphaGo компьютерлік бағдарламасы жеңді.

Despite its widespread popularity in East Asia, Go has been slow to spread to the rest of the world, unlike other games of ancient Asian origin, such as chess. Schädler speculates that chess has more widespread appeal because culturally congruent game pieces can be created in chess (e. g. Queen and Bishop in Western Chess, Advisor and Elephant in Chinese Chess), while Go is totally abstract. Also, there is no climactic ending in Go (such as checkmate in chess). New players often have trouble figuring out when a game of Go is over. Other theories center around the existence of fundamental differences in the level and type of thinking required by Go players as opposed to chess players. While pure analytical thought and the ability to plan many moves in advance are advantageous in chess, in Go a more intuitive approach based on pattern recognition and experience is stressed. A purely analytical approach, due to the sheer number of moves available for consideration, can be paralyzing. The first detailed description of Go in a European language, De Circumveniendi Ludo Chinensium (About the Chinese encircling game), was written in Latin by Thomas Hyde, and included in his 1694 treatise on Oriental board games, De Ludis Orientalibus (About Oriental games), pp. 195–201; Oskar Korschelt, a German engineer, is credited with being the first person to try to popularize Go outside of East Asia. He learned about the game from Hon'inbō Shūho (Murase Shūho) when he worked in Japan from 1878 to 1886. Korschelt published a detailed article on Go in 1880. A few years later he published a book based on this article. He brought the game to Europe, especially to Germany and Austria, and thus became the first person to systematically describe Go in a Western language. Since he learned Go in Japan, the terms of Go in Western languages come from Japanese, and Westerners generally refer to the game by its Japanese name go instead of its Chinese name weiqi. By the early 20th century, Go had spread throughout the German and Austro Hungarian empires. In 1905, Edward Lasker learned the game while in Berlin. When he moved to New York, Lasker founded the New York Go Club together with (amongst others) Arthur Smith, who had learned of the game while touring the East and had published the book The Game of Go in 1908. Lasker's book Go and Go moku (1934) helped spread the game throughout the US,

Western players' interest increased in the 1950s. In 1978, Manfred Wimmer became the first Westerner to receive a professional player's certificate from an East Asian professional Go association. It was not until 2000 that a Westerner, Michael Redmond, achieved a professional 9 dan rating, the top rank awarded by East Asian Go associations. For most of the 20th century, the Japan Go Association played a leading role in spreading Go outside East Asia, publishing the English language magazine Go Review in the 1960s, establishing Go centers in the US, Europe and South America, and often sending professional teachers on tour to Western nations. By 2005, the European Go Federation had a total of 35 member countries. In 1996, NASA astronaut Daniel Barry and Japanese astronaut Koichi Wakata became the first people to play Go in space, they used a special Go set designed by Wai Cheung Willson Chow. Both astronauts were awarded honorary dan ranks by the Nihon Kiin. In 2016 Lee Sedol was defeated by the computer program AlphaGo.

Қызықты деректер

Еуропадағы ең алғашқы жазылған Го ойыны 1872 жылы Кидо Такаёши мен Окубо Тошимичи арасында ойналды. Екеуі де 1871-1873 жылдар аралығында АҚШ пен Еуропаға саяхат жасаған Ивакура миссиясының вице-посландары болды. Кидоның күнделігінен (Сидни ДеВер Браун мен Акико Хирота аударған «Кидо Такаёшидің күнделігі», том I–III, Токио, Токио университетінің баспасы, 1983–1986) көрініп тұрғанындай, ол Го ойынына аса құштар болған. 1872 жылы 1 қарашада Бірмингемге келгеннен кейін, «Куинс» қонақ үйінің 10-шы нөмірінде орналасқан Кидо, екі күннен кейін күнделігіне (том II, 243-бет):

3 қараша 1872 [Мейджи 5/10/3] Ауа райы ашық, кейін жаңбыр. Мен ауруымнан қалпына келу үшін күні бойы бөлмеде болдым, арнайы диета сақтадым. Окубомен Го ойнадым. (Ескертпе) Жексенбі.