Кіріспе
Пьер Бомаршеның француз пьесасы «Севильяның шаштарушысы немесе артық сақтық» – Антуан Лоран Бодронның түпнұсқа музыкасы бар Пьер Бомаршеның француз пьесасы. Алғашқыда ол комедиялық опера ретінде жоспарланған, бірақ 1772 жылы «Comédie Italienne» оны қабылдамады. Қазіргі танымал пьеса 1773 жылы жазылған, алайда автордың құқықтық және саяси мәселелеріне байланысты 1775 жылдың 23 ақпанына дейін Туильридегі «Comédie Française» театрында қойылмады. Бұл «Фигароның үйлену тойы» және «Кінәлі ана» пьесаларынан тұратын трилогияның бірінші бөлігі. Пьеса алғашқыда жақсы қабылдалмаса да, Бомарше сценарийді жедел өңдеп, үш күннен кейін оны үлкен жетістікке жеткізді. Пьесаның атауы Тирсо де Молинаның ертерек жазылған «El Burlador de Sevilla» («Севильяның алдамшысы») пьесасына сілтеу болуы мүмкін. Моцарт Бодронның «Je suis Lindor» әніне 12 вариация (K. 354) жазды.
The Barber of Seville or the Useless Precaution is a French play by Pierre Beaumarchais, with original music by Antoine Laurent Baudron. It was initially conceived as an opéra comique, and was rejected as such in 1772 by the Comédie Italienne. The play as it is now known was written in 1773, but, due to legal and political problems of the author, it was not performed until February 23, 1775, at the Comédie Française in the Tuileries. It is the first play in a trilogy of which the other constituents are The Marriage of Figaro and The Guilty Mother. Though the play was poorly received at first, Beaumarchais worked some fast editing of the script, turning it into a roaring success after three days. The play's title might be a pun on Tirso de Molina's earlier play El Burlador de Sevilla (The Trickster of Seville). Mozart wrote a set of 12 variations, K. 354, on one of Baudron's songs, "Je suis Lindor".
Қысқаша мазмұны
Бұл оқиға дәстүрлі комедия делл-арте құрылымымен дамытылады, көптеген кейіпкерлер белгілі стереотиптік кейіпкерлерге ұқсайды. Сюжет испан графы туралы, ол жай ғана Граф деп аталады, бірақ "Алмавива" есімі де кездеседі (ол аты ма, тегі ме, белгісіз), ол Розина есімді қызға көз тіккенде ғашық болады. Граф оның оған ғана емес, оның байлығына да ғашық емесіне көз жеткізу үшін, Линдор есімді кедей студент болып киінеді және оның жүрегін жеңуге тырысады. Бірақ оның жоспарларын Розинаның қамқоршысы, доктор Бартоло кедергі келтіреді, ол оны үйінде қамап, өзіне үйленуді жоспарлайды. Алайда, графтың барысы бұрынғы қызметшісі Фигаромен кездейсоқ кездескеннен кейін өзгереді, ол қазір шаштараз болып жұмыс істейді және доктордың үйіне еркін кіруге мүмкіндігі бар. Фигароға ақша уәде етілгеннен кейін және граф өзінен кек алады деп қорқып, ол граф пен Розинаның кездесіп, сөйлесуіне әртүрлі жолдар табады – бірінші Линдор ретінде, содан кейін де, сол музыка шебері Базильдің студенті Алонзо ретінде. Оқиға граф пен Розинаның үйленуімен аяқталады.
1-ші акті
Оқиға орны: Севильядағы доктор Бартоло үйінің алдындағы көше. Кедей университет студенті болып киім ауыстырған граф, Мадридте кездескен және Севильяға дейін соңынан келген Розинді көру үмітімен күтеді. Олар әлі бір-бірімен сөйлеспеген. Фигаро көшеден ән айтып келеді ("Bannissons le chagrin"); граф оны таниды. Екі жігіт сөйлесіп тұрғанда, доктор Бартоло мен Розина үйдің терезесіне шығады. Розина терезеден ән ноталарын кездейсоқ түсіріп алғандай жасайды. Дәрігер оны алу үшін төмен түсіп келе жатқанда, Розина графқа оны өзі жинауды бұйырады. Ол солай істейді және оның ішінде Розинаның жасырын хатын табады; хатта ол одан кім екенін және неліктен Севильяға соңынан келгенін, ән арқылы түсіндіруін сұрайды. Фигаро графқа Розинаның доктор Бартолоның қамқорлығында екенін, ал ол доктордың шаштаразы және дәріханашысы болғандықтан, үйге жиі баратынын айтады. Ол графты мас сарбаз болып киіндіріп, үйге кіргізу жоспарын ұсынады. Олардың әңгімесі доктор Бартолоның Розинаға түні бойы жасырын үйлену жоспарын айтқан сөзін естігенде тоқтатылады. Содан кейін граф Розинаға ("Vous l'ordonnez, je me ferai connaître Je suis Lindor") ән салып, өзін оған ғашық Линдор есімді кедей адам деп таныстырады. Үй ішінде Розина Maître en droit әуенімен жауап береді, бірақ оны басқа біреу ұстап алып, шегінуге мәжбүр етеді. Фигаро мен граф жолдарын айырып, жоспарларын іске асыру үшін қайта кездесуге келіседі.
2-ші акті
Доктор Бартолоның үйінде Розин "Линдорға" хат жазады. Фигаро келгенде, ол хатты жеткізуді сұрайды. Фигаро келіседі. Ол сыртқа шыққан сәтте, доктор Бартоло кіріп, Фигаро барлық қызметшілерге қабілетсіздікке ұшырататын ем жасады деп шағымданады. Ол Розиннің саусақтарындағы сия дақтарына назар аударады; күдіктенгені үшін, ол оның не жазғанын білуді талап етеді. Ол ештеңе жазбағанын жоққа шығара бергенде, Фигаро оны азғырғаны үшін айыптайды. Розин кетеді. Фигаро шкафтың ішінде жасырынып отырғаны көрінеді. Ол Бартоло мен Базильдің граф Алмавиваның Розин туралы қала бойынша сұрап білгендерін талқылауын тыңдайды. Олар граф туралы жаман әңгіме таратуды жоспарлайды, егер ол оны тапса, ол онымен қарым-қатынас құрудан жиренетіндей болуын қалайды. Олар кетеді. Фигаро Розинге барып, Бартоло таңертең оған күштеп үйленуді жоспарлап отырғанын ескертеді. Осы сәтте граф, мас солдат кейпінде кіріп, "Vive le vin" әнін орындайды. Ол жалған тұруға рұқсат қағазын ұсынады. Дәрігер өзі әскерилерді үйге орналастыруға міндеттейтін заңнан босатылғанын түсіндіреді. Ол осыны растайтын құжаттарды іздеуге кеткенде, граф Розинге хат жібереді. Дәрігер қайтып келіп, графты қуады. Ол Розиннің қолындағы хатты көріп, көрсетуін талап етеді; бірақ ол оны Бартолоның күдігін басаңдататын қарапайым хатқа ауыстырады. Розин нақты хатты оқиды, онда Бартоломен ұрыс бастау туралы нұсқаулар жазылған.
3-ші акт
Граф үйге тағы да келеді, бұл жолы мұғалім кейпінде. Бартолоға Базильдің ауырғанын және оның Розинге сол күні музыка сабағын өткізу үшін оны алмастырғанын айтады. Розин ашуланғандай болып кіреді, себебі ол Бартоломен дауласу үшін музыка сабағын сылтау ретінде пайдалануды жоспарлаған. Ол графты ("Линдорды") таниды және сабасына келеді. Граф Розинге фортепианода сүйемелдеп, оның әнін ("Quand, dans la plaine") орындауына көмектеседі. Музыканың әсерімен Бартоло ұйықтап қалады; әр жолы граф Розинге сүйісқанда, музыка тоқтап, дәрігер оянады, Розин мен графты музыкаға қайта оралуға мәжбүр етеді, және бұл оқиға қайталап тұрады. Сабақтан кейін дәрігер Розинге өзінің әнін ("Veux tu, ma Rosinette") айтады. Фигаро келіп, доктор Бартолоны қырып, Розин мен графты жалғыз қалдыруға тырысады, бірақ Бартоло оның әрекетін байқайды, әсіресе Базиль Розинге музыка сабағын беруге келгенде. Граф Базильге жасырын түрде ақшаны ұсынып, оны көмектесуге пара береді, соның арқасында олар дәрігердің алаңдауын тағы да басады. Граф Розинге түнімен келіп кететінін айтады.
4-ші акт
Сахна қараңғы, найзағайдың жауғанын еске түсіретін музыка ойналады. Базиль Бартолоға күні бойы болған оқиғаны мойындайды және үйдегі адам граф болуы мүмкін деп болжайды. Ол Бартолоның Розинге күштеп үйлену жоспарына қарсы кеңес береді, бірақ Бартоло оған құлақ салмайды. Розин графты іздеп шығады, Бартоло оған үйдегі адам Альмавива атымен танымал, әйелдерге құмар графтың қызметшісі болғанын айтады, ол оны ұрлап әкетуді жоспарлап отыр. Розин бұл әңгімеге сенеді және ашуға булығады. Ол Бартолоға үйленуге келіседі, ал ол неке қию рәсімін өткізу үшін судья іздеуге кетеді. Розин Марселиннің бөлмесіне жүгіріп, күтіп тұрған қауіптен сақтану үшін есігін жабады. Фигаро мен граф үйге кіреді, графтың Розинге үйлену ұсынысын талқылайды және оның граф екенін қалай жеткізу керектігін ойлайды. Розин оған айқайлап, оның оны ұрлау жоспарының бәрін білетінін айтады: Фигаро оны "әке" деп атағанын байқап, себебін сұрайды. Содан кейін граф өзінің кім екенін ашады, ал Розин оны кешіреді. Судья кіріп келеді, граф оны алып, өзі мен Розин арасында неке шартын жасастырады. Бартоло келісімшартқа қол қойылғаннан кейін бірден келіп, келісімшарттың дұрыстығына қарсы әрекетсіз таластардан кейін, мойындайды. Өтеу ретінде оған Розиннің құдалық ақшасы беріледі.
Опералар
Бомаршеңнің пьесасы бірнеше операға бейімделді, олардың көпшілігі қазір ұмытылып кеткен. Джованни Паизиеллоның "Севильский шаштараз" атты төрт актілік драмасы, алғаш рет 1782 жылы қойылған, қазіргі репертуарда әлі де кездесетін опералық бейімделулердің ең ертесі болып саналады. Ең танымал опералық бейімделу – Джоакино Россинидің "Севильский шаштараз" операсы, екі актілік комедиясы 1816 жылы тұсаукесермен аяқталды. Операның премьерасы сәтсіз болғанына қарамастан, оның танымалдылығы Бомаршеңнің түпнұсқа пьесасынан асып түседі. Басқа, көбінесе белгілі емес бейімделулердің қатарында Николас Исуардтың 1796 жылғы, Александр Рейнэглдің, Сэмюэл Арнольдтың 1794 жылғы және Франческо Морлаккидің 1816 жылғы жұмыстары бар.
Фигароның кейіпкері
Фигаро Бригелланың комедия делл’арте кейіпкерінен шабыттанды, және оның алдыңғысы сияқты, ол да шебер өтірікші; моральдық, бірақ принципсіз; көңілді, көмекші және батыл, бірақ біршама ащы және циник. Ол «Севильский шаштараз» пьесасында былай дейді: «Мен өзімді күлуге мәжбүр етем, әйтпесе жылауға мәжбүр болармын». Әдетте сабырлы, жиынтықталған және зиялы болса да, ашуланғанда ақылдан безіп кетеді. «Фигаро» есімін Бомарше осы кейіпкер үшін ойлап тапты, ал Фредерик Грендель оның «Caron ұлы» (Caron драматургтің тегі болған) сөздерінің дыбысталу транскрипциясынан жасалғанын болжайды. Рольді «Севильский шаштараз» пьесасында Бомаршенің досы Превиль сомдады. Бірақ, шамамен он жыл өткен соң «Фигароның үйленуі» қойылымы басталғанда, ол бұл рөлді қайта ойнауға тым ескі екенін сезінді және оны әріптесі Жан Дазинкурға тапсырды. Фигаро пьесалардың әртүрлі жерлерінде берген мәліметтеріне сәйкес, оның өмірбаяны былай болып көрінеді: ол доктор Бартоло мен оның қызметшісі Марселиннің заңсыз ұлы, сондықтан анасының тегін алған, ол Эммануэль де Верте Аллюр есімді болды. Ол нәресте кезінде ұрланып, цыгандар тәрбиелеген, олар оны Фигаро деп атаған болуы мүмкін. «Олардың жолына көнбегеннен» кейін ол хирург болу үшін кетіп, өзін асырау үшін граф Алмавиваның үйінде қысқа мерзімге жұмыс істеді. Граф оны «жақсы емес қызметші» деп атағанмен, Фигароға Мадрид бюросына ұсыныс хат жазып, оған ветеринарлық хирургтың көмекшісі болып жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Сол жерде жұмыс істеп жүріп, ол әдеби мансапқа қадам басып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ол бюродан жұмыстан шығарылды, бірақ Мадридте біраз уақыт баспагер және драматург ретінде жұмыс істеуге тырысты. Ол бірнеше туындысымен цензураның наразылығын тудырып, қысқа мерзімге түрмеге қамалды. Соңында ол жазуды тастап, шаштараз-хирург болып жұмыс істеді. «Екі Кастилия, Ла-Манша, Экстремадура, Сьерра-Морена және Андалусия арқылы ойлы-шойлы сапар шегіп» Севильяда шеберхана ашты, онда граф Алмавивамен қайта танысты, және оған романтикалық қиындықтарда көмектескеннен кейін графтың жеке қызметшісі болып жұмысқа орналасты. Ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. Ол графқа қайта жұмысқа келгеннен кейін Сюзаннаға үйленді, бірақ олар қай кезде танысқандығы белгісіз. Сюзаннаның інісі Антонио графқа қызмет ететінін ескерсек, графша сарайға көшіп келгенде және оған қызметші қажет болғанда, оның ұсынысымен жұмысқа алынған болуы мүмкін, сонда олар «Севильский шаштараз» оқиғаларынан кейін танысқан болар еді. «Севильский шаштараз» пьесасында Розина Фигароның қызы бар екенін айтады, бірақ бұл туралы басқа кейіпкерлер немесе басқа пьесаларда ешқандай айтылмағандықтан, және Розина графпен қарым-қатынасын жасыру үшін айтқан өтірігі кезінде айтылғандықтан, ол мұны ойлап тапқан болуы мүмкін. «Күнәлі ана» пьесасында граф пен графшаның балалары аталған, бірақ Фигаро мен Сюзаннаның балалары туралы ешқандай мәлімет жоқ, бұл олардың баласыз болғанын көрсетеді.