Кіріспе

Иерусалим Корольдігінің бароны (1198 жылы қайтыс болды)

Торонның Хумфри IV (1166 – 1198) Иерусалим Корольдігінің маңызды бароны болған. 1179 жылы ол әкесінің әкесі Хамфри II-ден Торон иелігін мұраға алды. Анасы Стефани Милли арқылы Ольтрежурдан иелігіне де құқығы болды. 1180 жылы Иерусалимнің Балдуин IV-нің жарты әйелі Изабеллаға үйленуге келіскен кезде Тороннан бас тартты. Ауруға шалдыққан король, Хумфридің екі үлкен феодты біріктіруіне бөгет қойғысы келді. Хумфри 1183 жылдың күзінде Керак қамалында Изабеллаға үйленді. Мысыр мен Сирияның Әйюбид сұлтаны Саладин той кезінде Керакты қоршауға алды, бірақ Триполидің Балдуин IV және Рамон III оны құтқарып шықты. Балдуин IV өлер алдында жас немересі Балдуин V-ті мұрагер етіп тағайындады, бірақ Балдуин V та 1186 жылдың жазында қайтыс болды. Барондар Балдуин V-тің анасы Сибилла мен күйеуі Ги Лузиньянның патшалыққа құқығын мойындағысы келмеді, сондықтан Хумфри мен оның әйелін король және патшайым деп жариялады. Бірақ патша болуға ниеті жоқ Хумфри оларды тастап, Сибилла мен Гиге адалдық серт берді. 1187 жылы Хатин шайқасында тұтқындалды, онда Саладин Иерусалим Корольдігінің біріккен әскерін жеңіске ұшыратты. Анасы Хумфриді босату үшін Ольтрежурдан бекіністерін Саладинге беруге ұсыныс жасады. Керак пен Монреаль гарнизондары берілуден бас тартса да, Саладин Хумфриді босатты. Керак 1188 жылдың соңында, ал Монреаль 1189 жылдың басында Саладиннің қолына көшті. 1190 жылдың күзінде патшайым Сибилла қайтыс болғаннан кейін, Корольдіктің көптеген барондары (Изабелланың әкесі Ибелиннің Балианы да ішінде) Изабелланы сәтті әскери қолбасшы Конрад Монферратқа беруді қалады. Хумфри мен Изабелланың некесі бұзылды, бірақ олар бұл шешімге қарсылық білдірді. Хумфри 1191–1192 жылдары Англия королі Ричард I-нің крест жорығында оның сапында болды. Хумфри араб тілін жақсы білгендіктен, Ричардтың тапсырмасымен Саладиннің інісі Әл-Адилмен келіссөздер жүргізді.

Ерте өмір

Хамфри шамамен 1165 жылы дүниеге келді, Торонның II Хамфрисінің мұрагері Хамфри мен Миллилік Стефанидің ұлы. 1173 жылы әкесі қайтыс болғанда Хамфри бала болды. Оның анасы көп ұзамай Ольтрежурдан иелігін мұраға алды. Ол 1174 жылғы қазанда өлтірілген Иерусалимнің Сенашалы Майлз Плансиге үйленді. Келесі жылы ол Шатильондық Рейнольдқа үйленді. Хамфри әкесінен Торон иелігін мұраға алды, ол 1179 жылғы 22 сәуірде Баниас шайқасында алған жараларынан қайтыс болды. Иерусалимнің IV Балдуинінің сегіз жасар жартылай қарындасы Изабелла 1180 жылғы қазанда Хамфриге берілді. Оның әкесі Рейнольд Шатильон және Изабелланың әкесі Балиан Ибелин Иерусалим Корольдігіндегі екі барондық топтың көрнекті тұлғалары болды. Екі барондық топ мемлекеттік басқаруды бақылау үшін бәсекелесіп жүрді, себебі аралас ауруға шалдыккан король жалғыз өзі билік ете алмады. Неке шарты бойынша Хамфри мұраға алған иеліктерінен (Торон, Баниас және Шастель-Неф) IV Балдуиннің пайдасына бас тартып, 7000 безанттық ақшалық феодқа алмастырды. Неке шартының бұл тармағы корольдің Хамфридің екі ірі феодты – Торон мен Ольтрежурданды біріктіруіне кедергі келтіргісі келгенін көрсетеді. IV Балдуин 1183 жылы Торонды немесе оны пайдалану құқығын анасына, Агнес Куртенэйге берді. Египет пен Сирияны біріктірген Саладин 1183 жылдың қыркүйегінде Иерусалим Корольдігіне шабуыл жасады. Хамфри Ольтрежурдан әскеріне қолбасшылық етті, оларды Рейнольд Шатильон корольдіктің біріктірілген әскеріне қосылуға жіберді. Саладиннің әскері Гилбоа тауында оның әскерін қоршап алып, дерлік жойды. Саладиннің жорығы 7 қазанда кері шегінумен аяқталды, өйткені ол негізгі әскерді шайқасқа түсуге көндіре алмады.

Неке

Хамфри 1183 жылдың күзінде Керак қамалында Изабеллаға үйленді. Той кезінде Саладин қамалды қоршауға алды, ол Рейнальд Шаттильонның ақпан айында Қызыл теңізде жасаған қарақшылық шабуылына кек қайтару үшін жасалған еді. Эрнульдің жылнамасының бір нұсқасына сәйкес, Хамфридің анасы Саладинді жаңа үйленген жас жұбай орналасқан мұнараны бомбалаудан тоқтатуға көндірді, бірақ ол қамалдың қалған бөлігін қоршауды жалғастырды. Керак 4 желтоқсанда Балдуин IV және Триполидің Раймонд III-і тарапынан құтқарылды. Өлім төсегінде жатқан Балдуин IV, өзінің әпкесі Сибилла мен оның күйеуі Ги Лузиньянды алты жасар ұлы Балдуин V пайдасына мұрадан айырғаннан кейін, 1183 жылдың наурыз айында Триполидің Раймонын өзінің мұрагері ретінде тағайындады. Иерусалимнің Жоғарғы соты сондай-ақ, егер Балдуин V қайтыс болса, Рим папасы, Киелі Рим императоры, Франция және Англия патшалары Сибилла немесе Изабелланың оның орнына ие болу құқығын анықтауы керек деген қаулы қабылдады. Балдуин IV 1185 жылдың наурыз айында, ал Балдуин V келесі жылдың жазында қайтыс болды.

Қаулыны қабылдамаған талапкер

Сибилланың аналық ағасы, Куртенэлік Жоселин III, Триполилік Раймондты Иерусалимді тастап, Тиберияда патшалықтың барондары үшін мәжіліс өткізуге көндірді. Регент Тиберияға кеткен соң, Жоселин Сибилла мен Гай Лузиньянды Иерусалимге шақырды. Раймонд Жоселиннің алдағанын білгеннен кейін, Жоғарғы сотты Наблусқа шақырды. Патшалықтың барлық барондары (Хамфриді қоса алғанда) Наблуске асықты, бірақ Хамфридің әкесі, Шатильондық Рейнальд, Иерусалимге барып кетті. Барондар Сибиллаға, Гай Лузиньянға және олардың қолдаушыларына Балдуин V-нің мұрагерлік мәселесі бойынша Жоғарғы соттың шешімін еске салып, Иерусалимге елшілер жіберді. Олардың хабарламаларын елемеген Гераклий, Иерусалимнің латын патриархы, Сибилланы патшайым деп таж кигізіп, ол өз кезегінде күйеуінің басына тәж қойды. Біршама уақыттан соң, Триполилік Раймондтың ұсынысымен, Наблустағы барондар Изабелла мен Хамфриді Сибилла мен Гайға қарсы патша және патшайым деп жариялауға шешім қабылдады. Раймонд және оның қолдаушылары Иерусалимге қарсы жорыққа шығуға дайын болды, бірақ Хамфри тәжді қалаған жоқ. Ол түні бойы Наблустен жасырын түрде шығып, Сибилламен кездесу үшін Иерусалимге аттанды. Ол бастапқыда одан бас тартты, бірақ Хамфри ниетін айтқаннан кейін, ол оны күйеуіне ертіп барды. Хамфри Гайға адал болуға ант беріп, Хамфри мен Изабелланың тәж кигізілуіне қатысты құйрық сөздерге нүкте қойды. Триполилік Раймонд пен Рамлехтік Балдуиннен басқа барлық барондар Сибилла мен Гайға құрмет көрсету үшін Иерусалимге асықты. 1186 жылы Гай Куртенэлік Жоселинге Торон мен Шастель-Нёф (Хамфри 1180 жылы тастап кеткен екі иелік) иелігін берді, егер ол екі иелікті Хамфриге қайтарса, Хамфри олар үшін алған өтемақыны алатынын айтты.

Хаттин шайқасы

Хамфридің әкесі Шатильондық Рейнольд 1187 жылдың басында Мысырдан Сирияға қарай жылжыған керуенді тонады. Ол Иерусалим Корольдігі мен Саладин арасындағы бітім оның Ольтрежурдан иелігіне қатысты емес деп мәлімдеді. Гай Лузиньян Рейнольдты өтемақы төлеуге көндіре алмағаннан кейін, Саладин Иерусалим Корольдігіне қарсы джихад (қасиетті соғыс) жариялады. Саладиннің әскері 1187 жылдың 4 шілдесінде Хаттин шайқасында Корольдіктің біріккен күштерін талқандады. Хамфри де шайқасқа қатысты. Ол, христиан әскерінің көптеген басшылары сияқты, шайқас алаңында тұтқынға алынды. Рейнольдты (Саладин жеке өзі басын шапты) және Әскери Ордендердің рыцарьларын (фанатиктер өлтірді) есептемегенде, Саладин олардың өмірін сақтап қалды. Саладин тұтқындарын Дамаскқа жіберіп, бірінен кейін бірі христиан қалалары мен бекіністерін бағындырды. Ольтрежурданның екі қамалы – Керак және Монреаль – қарсылық көрсеткен азазды бекіністердің бірі болды. Қазан айында Хамфридің анасы, Миллилік Стефания, егер Саладин Хамфриді босатса, екі қамалдағы гарнизонды капитуляцияға көндіруге уәде берді. Саладин оның ұсынысын қабылдап, Хамфриге оған қосылуға рұқсат берді. Бірақ қорғаушылар капитуляциялаудан бас тартты, және Хамфри Дамаскқа қайтып оралды. Көп ұзамай Саладин Хамфриді қайта босатып жіберді, одан сыйақы талап етпеді. Саладиннің әскері 1188 жылдың соңына дейін Керакты, ал бірнеше айдан кейін Монреальді жаулай алмады.

Некені бұзу

1190 жылы Сибилла патшайымы мен оның екі қызы қайтыс болғанда, Хамфри әйелімен бірге Акрыны қоршаған крестшілер лагерінде болды. Патшалықтың көптеген барондары Хамфридің әйелін Сибилланың заңды мұрагері деп есептеді, себебі Гуй әйелі мен балалары қайтыс болғаннан кейін билік ету құқығын жоғалтқан еді. Алайда, олар Хамфридің патшалықты басқаруға лайық емес деп ойлады, әсіресе ол 1186 жылы Сибилла мен Гуйға қарсы таққа таласудан бас тартқандықтан. Олар Саладиннің Тирді басып алуына тосқан крестшілердің басшысы Конрад Монферратты артық көрді. Изабелланың әкесі Балиан Ибелин Конрадтың қолдаушыларының бірі болды. Ол және оның жақтастары Изабелла мен Хамфридің некесін жою керек деп шешті. Некеде бала болған жоқ. Сол замандағы Itinerarium Regis Ricardi Хамфриді шамамен 1190 жылы «еркекке қарағанда әйелге көбірек ұқсайтын, мінез-құлқы жұмсақ және сөйлеуде кекешті» деп сипаттады. Изабелланың анасы Мария Комнина Изабелланың шатырына кіріп, күйеуінен кетуге мәжбүрледі. Мария Комнина Балдуин IV қызын сегіз жасында Хамфриге үйлендіруге мәжбүрлегенін айтты. Пиза архиепископы Убальдо Ланфранки (Папаның легаты) және Бове епископы Филипп Дрю Хамфридің Изабелламен жасаған некесін жойды. Рим папасы Иннокентий III-нің бұл шешім бойынша жүргізген тергеу барысында, іске қатысқан рыцарлар тобы Изабелла мен Хамфридің екеуі де некені жоюға қарсылық білдіргенін мәлімдеді. Өлімі алдында Кентербери архиепископы Болдуин Форд Изабелланың Конрадқа үйленуіне тыйым салып, егер олар үйленсе, Изабелла да, Конрад та адалдықтан тайып кетеді деді. Архиепископтың тыйымын елемеген Конрад Монферрат 1190 жылдың 24 қарашасында Изабеллаға үйленді.

Соңғы жылдар

Хамфри корольдік биліктен бас тартпаған Гуй Лузиньянды 1191 жылы мамыр айында Кипрдегі Лимассол қаласында Англия королі Ричард І-мен кездесуге ертіп келген барондардың бірі болды. Екеуі де Ричардқа адалдық серт берді. Ричард араб тілін жақсы білетін Хамфриді Лиддаға (қазіргі Израильдегі Лод) Саладиннің бауыры Әл-Адилмен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Ричард Әл-Адилге өз қарындасы Жоанның қолын және Қасиетті жерді оның қалыңдығы ретінде ұсынғанымен, келісімге қол жеткізілген жоқ. 1192 жылы 28 сәуірде Тир қаласында екі адам Монферраттың Конрадын өлтірді. Олардың бірі Ассасиндер басшысы Рашид ад-Дин Синанның оны өлтіруге жібергенін мойындады, бірақ Хамфри оларды жалдаған деген күдікке де ілікті. Заманауи тарихшылар Хамфридің кінәсіз екенін бірауыздан айтады, оның "ең болмағанда бастамашылық танытумен ерекшеленбегенін" көрсетеді. Жесір қалған Изабелла 1192 жылы 5 мамырда Аккрада Шампан графы Генрих II-ге үйленді. Хамфри 1198 жылы қайтыс болды, ал Изабелла қайтадан жесір қалғаннан кейін, Кипр королі Эмери Лузиньянға үйленді. 1229 жылы Хамфридің иелігі – Торон, Египет сұлтаны Аль-Камиль мен Киелі Рим императоры Фридрих II арасындағы келісімге сәйкес Иерусалим патшалығына қайтарылды. Бұл аймақты Хамфридің әпкесі Торондық Изабелланың шөбересі Антиохиялық Мария басып алды.