Філіппиннің испан тіліне негіделген креол тілі

Кіріспе

Филиппиндердегі испан тіліне негіделген креол тілі

Чавакано немесе Чабакано (tʃabaˈkano) – Филиппиндерде қолданылатын испан тіліне негіделген креол тілдерінің тобы. Ең көп сөйлейтін адамдар Оңтүстік Филиппиндердегі Минданао аралында орналасқан Замбоанга қаласында. Басқа қолданыстағы түрлері Лусон аралындағы Кавите провинциясындағы Кавите қаласы мен Тернатеде кездеседі. Чавакано – Азиядағы испан тіліне негіделген жалғыз креол тілі. 2020 жылғы халық санағы бойынша, шамамен 106 000 үй шаруашылығы Чавакано тілінде сөйлейді. Бұл испан креолының пайда болуына Дон Себастьян Хуртадо де Коркуера, сол кездегі Панама губернаторы, жауапты, ол Перу әскерлері мен отарлаушыларды жұмысқа алып, Замбоанга қаласын қоныстандырды. Перуден Панама арқылы Мексиканың Акапулько қаласына күміс тасыған, содан кейін Манилаға, Филиппиндерге кемемен жүзіп барған Азия-Америка сауда жолы болды. Чаваканоның әртүрлі түрлері сөздік қоры сияқты кейбір жағынан ерекшеленеді, бірақ олардың барлығы өзара түсінікті, әсіресе көршілес түрлерінің сөйлейтін адамдары үшін. Чаваканоның әртүрлі түрлерінің лексикасының көп бөлігі испан тілінен алынған, бірақ грамматикалық құрылымы басқа филиппин тілдеріне ұқсас. Филиппин тілдерінің ішінде ол австронезиялық тіл емес, бірақ Малайя-Полинезия тілдері сияқты редупликацияны қолданады. Бұл сөз испан тілінен алынған, шамамен "жаман талғам" немесе "вульгарлық" дегенді білдіреді, бірақ қазіргі тілшілер үшін бұл терминнің өзі ешқандай жағымсыз мағынаға ие емес.

Сипаттамалары

Филиппиндегі шавакано тілдері – мексикалық испан, оңтүстік испан және, мүмкін, португал тілдеріне негізделген креол тілдері. Кейбір шавакано тілдеріндегі көптеген сөздер андалусиялық испан тілімен ортақ, бірақ андалусиялық испан тілінде кездеспейтін, Мексиканың орталық аймағына тән науатль тілінен алынған көптеген сөздер бар. Лексикасы негізінен мексикалық болғанымен, грамматикасы көбінесе басқа филиппин тілдеріне, әсіресе илонгго, тагалог және бисая тілдеріне негізделген. Испан тілі арқылы, оның лексикасына науатль, таино, кечуа сияқты үнді американдық тілдерінен де әсер еткен, мысалы, chongo ("маймыл", испан тіліндегідей емес), tiange ("шағын базарлар") және т.б. сөздерінен көрініп тұр. Лусон диалектілерінен өзгеше, Zamboangueño түрінде басқа филиппин австронезиялық тілдерінен, соның ішінде хилигайнон және тагалог тілдерінен көптеген қарыз сөздер мен/немесе әсер бар. Zamboangueño түрінде малай тілінен шыққан сөздер де кездеседі; ол Филиппинде жергілікті болмаса да, Оңтүстік-Шығыс Азия теңіз аймағының лингва франкасы болған және қазір де Минданаоның мұсылмандық аймақтарында қолданылады. Zamboangueño түрін мұсылмандар да қолданатындықтан, оның құрамында араб тілінен алынған сөздер, көбінесе ислам терминдері бар. Дегенмен, бұл сөздердің жергілікті халықтан немесе испан тілінен шыққандығын анықтау қиын, себебі испан тілінде 6000-ға жуық араб тілінен алынған сөз бар. Чавакано тілінде парсы тілінен алынған қарыз сөздер де бар, олар малай және араб тілдері арқылы шавакано тіліне өтті; парсы және испан тілдері – үнді-еуропа тілдері.

Демография

Чавакано тілін сөйлейтіндердің ең көп саны Замбоанга қаласында және Басилан арал провинциясында кездеседі. Чавакано тілін сөйлейтіндердің көптеген адамдары Кавите Сити мен Тернатеде де табылса, Замбоанга-дель-Сур, Замбоанга-Сибугай, Замбоанга-дель-Норте, Давао провинцияларының кейбір аудандарында және Котабато қаласында да сөйлейтіндер бар. 2000 жылғы Филиппин халқының санағына сәйкес, сол жылы Филиппинде барлығы 607 200 чавакано тілінде сөйлейтін адам болды. Нақты сан одан да көп болуы мүмкін, себебі чавакано тілінің негізгі тілі болып табылатын Замбоанга қаласының 2000 жылғы халқы санақ көрсеткен көрсеткіштен әлдеқайда асып түсті. Бұған қоса, бұл көрсеткішке филиппин диаспорасының чавакано тілінде сөйлейтін адамдары кірмейді. Дегенмен, замбоангуэно диалектісінде сөйлейтін адамдардың саны ең көп, ол қазір халқы миллионнан асып кеткен Замбоанга қаласының ресми тілі, сондай-ақ Басиланның да ресми тілі болып табылады. Чавакано тілін сөйлейтіндер Сабахқа испан отарлау кезеңінде көшіп келу арқылы, сондай-ақ Замбоанга түбегінен және Минданаоның Сулу архипелагы сияқты мұсылман аймақтарынан қашқан филиппин босқындары арқылы Семпорнада және Сабахтың басқа да аймақтарында кездеседі. Замбоанга мен Басиланның жергілікті халықтарының бір бөлігі, мысалы таусугтар, самалдар және якандар, олардың көпшілігі сүнни мұсылмандары, сонымен қатар бұл тілде сөйлейді. Сулу және Тави-Тави провинцияларында чавакано де Замбоанга тілінде сөйлейтін мұсылман қауымы бар, олардың барлығы христиандардың көршілері. Чавакано де Замбоанга тілінде сөйлейтін христиандар мен мұсылмандар Ланао-дель-Норте және Ланао-дель-Сурда да тұрады. Магуинданао, Сұлтан Кударат, Котабато, Оңтүстік Котабато, Котабато қаласы және Саранганидегі христиандар мен мұсылмандар чавакано де Замбоанга тілінде сөйлейді. Ескеріңіз, Замбоанга түбегі, Басилан, Сулу, Тави-Тави, Магуинданао, Котабато қаласы, Сокссарген (Сұлтан Кударат, Котабато, Оңтүстік Котабато және Саранганиден тұратын аймақ) және Давао аймағы қысқа ғасырлық Замбоанга Республикасының құрамына кірді, ол чавакано тілін ресми тіл ретінде таңдады. Максимилиан Ларенаның генетикалық зерттеуіне сәйкес, испан отарлауының нәтижесінде, Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының басылымдарында жарияланған, испандық/еуропалық тегі бар филиппин этностарының ішінде чаваканолар ең көп, олардың 10-нан 4-і испандық тегін анықтауға болады, одан кейін биколанолар (10-нан 1-2) келеді, ал жазық жерлердегі урбанизацияланған христиан этностарының көпшілігінің де испандық тегі бар.

The highest number of Chavacano speakers are found in Zamboanga City and in the island province of Basilan. A significant number of Chavacano speakers are found in Cavite City and Ternate. There are also speakers in some areas in the provinces of Zamboanga del Sur, Zamboanga Sibugay, Zamboanga del Norte, Davao, and in Cotabato City. According to the official 2000 Philippine census, there were altogether 607,200 Chavacano speakers in the Philippines in that same year. The exact figure could be higher as the 2000 population of Zamboanga City, whose main language is Chavacano, far exceeded that census figure. Also, the figure doesn't include Chavacano speakers of the Filipino diaspora. All the same, Zamboangueño is the variety with the most number of speakers, being the official language of Zamboanga City whose population is now believed to be over a million; is also an official language in Basilan. Chavacano speakers are also found in Semporna and elsewhere in Sabah via immigration to Sabah during the Spanish colonial period and via Filipino refugees who escaped from Zamboanga Peninsula and predominantly Muslim areas of Mindanao like Sulu Archipelago. A small number of Zamboanga's indigenous peoples and of Basilan, such as the Tausugs, the Samals, and the Yakans, majority of those people are Sunni Muslims, also speak the language. In the close provinces of Sulu and Tawi Tawi areas, there are Muslim speakers of the Chavacano de Zamboanga, all of them are neighbors of Christians. Speakers of the Chavacano de Zamboanga, both Christians and Muslims, also live in Lanao del Norte and Lanao del Sur. Christians and Muslims in Maguindanao, Sultan Kudarat, Cotabato, South Cotabato, Cotabato City, and Saranggani speak Chavacano de Zamboanga. Take note that Zamboanga Peninsula, Basilan, Sulu, Tawi tawi, Maguindanao, Cotabato City, Soccsksargen (region that composed of Sultan Kudarat, Cotabato, South Cotabato, and Saranggani) and Davao Region became part of short lived Republic of Zamboanga, which chose Chavacano as official language. As a result of Spanish colonization, according to a genetic study written by Maxmilian Larena, published in the Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States, the Philippine ethnic groups with the highest amount of Spanish/European descent are the Chavacanos, with 4 out of 10 Chavacanos having detectable Spanish descent, followed by Bicolanos, with 1–2 out of 10, while most of the lowland urbanized Christian ethnic groups have some Spanish descent.

Әлеуметтік маңызы

Чавакано тілі негізінен ауызша қолданылатын тіл болып табылады. Бұрын оның әдебиетте қолданылуы шектеулі және тілдің нақты бір түрінде сөйлейтін аймақтармен байланысты болған. Оның ауызша тіл ретінде қолданылу жиілігі, әдеби шығармаларда қолданылуынан әлдеқайда жоғары, ал Филиппиндегі испан тілі керісінше – жазба тіл ретінде ауызша тілден сәттірек дамыды. Соңғы жылдары чаваканоны жазба тіл ретінде қолдануға бағытталған күш-жігер болды, бірақ бұл әрекеттер көбінесе халық ауыз әдебиеті мен діни әдебиет саласындағы шағын тәжірибелермен және баспа баспасөз тарапынан жасалған аз ғана жазба материалдарымен шектелді. Замбоанга қаласында тіл бұқаралық ақпарат құралдарында, католик шіркеуінде, білім беру жүйесінде және жергілікті басқаруда қолданылса да, замбоангуэно тілінде жазылған әдеби шығармалардың саны аз, сондай-ақ осы ресурстарға халықтың қолжетімділігі де шектеулі; протестант христиандарының Библиясы да стандартты чавакано тілінде жазылған. Чавакано тілін мұсылмандар екінші тіл ретінде Замбоанга қаласы мен Базилан ғана емес, Сулу мен Тауи-Тауиде де қолданады, сондықтан чавакано тілінде Құран кітаптары да жарық көреді. Замбоангуэно диалектісі, әсіресе өткен ғасырдың ортасынан бері қазіргі уақытқа дейін үздіксіз дамып келеді. Замбоангуэно лексикасына ағылшын, тагалог және басқа да әлемдік тілдерден сөздер еніп жатыр, бұл оның сақталуы, дамуы, стандарттануы және испан тіліне негізделген креол ретіндегі болашағы туралы шавакано тілін сөйлейтін ересектер, жас буын, ғалымдар, тіл білімі мамандары, әлеуметтанушылар, тарихшылар және педагогтар арасында пікірталастар мен талқылаулар тудырып отыр. 2000 жылы Манила қаласындағы Instituto Cervantes Ateneo de Manila университетінде "Чавакано тілін зерделеу" тақырыбында конференция өткізді. 2012–2013 оқу жылынан бастап, Білім министрлігінің Ана тіліне негізделген көптілді білім беру (MTB MLE) саясатын іске асыру аясында Zamboangueño диалектісі мектептерде де оқытыла бастады. Ол балабақшадан 3-сыныпқа дейін оқу құралы ретінде, ал 1-3-сыныптарда жеке пән (ана тілі) ретінде қолданылады. Чавакано (әсіресе замбоангуэно) тілінің грамматикалық құрылымы, кастиль тілінің қолданылуы және архаикалық испан сөздері мен тіркестерінің болуы салдарынан, бұл тілді білмейтін заманауи испан тілінің және чавакано тілінің сөйлеушілері үшін екі тіл де түсініксіз болып көрінеді. Алайда, тілді білушілер үшін чавакано тілі кейбір испан тілінің сөйлеушілеріне түсінікті болуы мүмкін, сонымен қатар чавакано тілінің сөйлеушілері испан сөздерін оңай түсіне алады, бірақ толыққанды испан сөйлемдерін түсінуде қиындықтар туындауы мүмкін.

Chavacano has been primarily and practically a spoken language. In the past, its use in literature was limited and chiefly local to the geographical location where the particular variety of the language was spoken. Its use as a spoken language far exceeds its use in literary work in comparison to the use of Spanish in the Philippines which was more successful as a written language than a spoken language. In recent years, there have been efforts to encourage the use of Chavacano as a written language, but the attempts were mostly minor attempts in folklore and religious literature and few pieces of written materials by the print media. In Zamboanga City, while the language is used by the mass media, the Catholic Church, education, and the local government, there have been few literary work written in Zamboangueño and access to these resources by the general public isn't readily available; Bibles of Protestant Christians are also written in standard Chavacano. As Chavacano is spoken by Muslims as second language not only in Zamboanga City and Basilan but even in Sulu and Tawi tawi, a number of Qur'an books are published in Chavacano. The Zamboangueño variety has been constantly evolving especially during half of the past century until the present. Zamboangueño has been experiencing an infusion of English and more Tagalog words and from other languages worldwide in its vocabulary and there have been debates and discussions among older Chavacano speakers, new generation of Chavacano speakers, scholars, linguists, sociologists, historians, and educators regarding its preservation, cultivation, standardization, and its future as a Spanish based creole. In 2000, The Instituto Cervantes in Manila hosted a conference entitled "Shedding Light on the Chavacano Language" at the Ateneo de Manila University. Starting school year 2012–13, the Zamboangueño variant has also been taught at schools following the implementation of the Department of Education's policy of Mother Tongue Based Multilingual Education (MTB MLE). It serves as a medium of instruction from kindergarten to grade 3 and as a separate subject (Mother Tongue) from grades 1 to 3. Because of the grammatical structures, Castilian usage, and archaic Spanish words and phrases that Chavacano (especially Zamboangueño) uses, between speakers of both contemporary Spanish and Chavacano who are uninitiated, both languages appear to be non intelligible to a large extent. For the initiated speakers, Chavacano can be intelligible to some Spanish speakers, and while most Spanish words can easily be understood by Chavacano speakers, many would struggle to understand a complete Spanish sentence.

Тарихи негіздер

Шаваканоның осы алуан түрлерінің қалай дамығаны туралы нақты қорытынды жоқ. Қазіргі Филиппин құрылғанға дейін әртүрлі аралдар мен оларды мекендеген әртүрлі этнолингвистикалық топтар болған. Филиппин аралдарының испан отарлауы испан тілінің аралдарда пайда болуына әкелді. Испан тілі үкімет тілі болғанымен, аралдарда кең таралған тілдер әртүрлі тұрғындардың ана тілі болып қала берді. Испан миссионерлері христиан дінін тарату үшін испан тілін пайдаланудың орнына, жергілікті тілдерді үйренуге бейімділік танытты. 300 жылдан астам испан отаршылдығының салдарынан испан тілі жаңа сөздер мен тіркестер арқылы түрлі филиппин тілдеріне әртүрлі деңгейде әсер етті. Креол тілдері (мысалы, француз негізіндегі креолдар) отаршылдық салдарынан әлемнің әртүрлі аймақтарында қалыптасқан. Екі бір-бірін түсінбес тілдің иелері арасындағы байланыс нәтижесінде кейде креол тілдері қарым-қатынасты жеңілдету үшін дамыды. Бұл көбінесе басқа тілдің сөздік қорын және ана тілдің грамматикалық ерекшеліктерін қабылдауды қамтиды. Француз тіліне негіделген көптеген креол тілдерінен өзгеше, үш креол тілі ғана испан тіліне негіделген немесе оның күшті ықпалында болған: Папиаменто, Паленкеро және Чавакано. Филиппинде Чабаканоның дамуын зерттеудегі қиындық – Филиппинге саяхат жасағандардың есептеріндегі біртұтас креол тілі, «бұзылған испан тілі» және еркін испан тілі арасындағы шатасу. Кавите қаласында сөйленетін креол тілінің ең ерте куәлігі – августинец монахы Мартинес де Зуниганың 1803 жылғы Филиппин саяхаты туралы есебінде келтірілген: «Кавитте және оның маңындағы Сан-Рокеде өте бұзылған испан тілінде сөйлейді, оның тілдік ерекшеліктері толығымен елдің тілінен алынған». 18-тараудағы диалог: 1883 жылы неміс тіл білімі маманы Хьюго Шухардтың «Uber das Malaiospanische der Philippinen» еңбегінде «Малайо-испан тілі» деп аталатын мәтіндердің үзінділері мен түсіндірмелері ұсынылған. Алайда, Чаваканоның түрлі нұсқаларын алғаш зерттеген және жан-жақты талқылаған – Кит Уинном, 1956 жылғы «Филиппин аралдарындағы испан тіліне байланысты халық тілдері» еңбегінде. Уинном Маниланың Эрмитасындағы «Эрмитано», Кавитедегі «Кавитеньо» және Замбоангадағы «Замбоангуеньо» тілдерінің тарихы мен грамматикасына жалпы шолу жасады. Онда ол осы тілдердің шығу тегі туралы моногенетикалық теориясын да ұсынды. Тіл білімі мамандары осы тілдердің қалай пайда болғаны және олардың бір-бірімен байланысы бар-жоғы туралы әлі де келіспеушілікте. Көптеген теориялар бар, бірақ Чаваканоның пайда болуының екі негізгі теориясы – Уинномның «моногенетикалық теориясы» және Фрейк 1971 жылы ұсынған «параллельді даму» теориясы.

There is no definite conclusion on the precise history of how these different varieties of Chavacano developed. Prior to the formation of what is today the Philippines, what existed were a collection of various islands and different ethnolinguistic groups inhabiting them. The Spanish colonisation of the Philippine islands had led to the presence of the Spanish language in the islands. Though Spanish was the language of the government, the various languages originating and found in the islands remained the mother tongue of the various inhabitants. Instead of using Spanish to spread Christianity, Spanish missionaries preferred to learn the various local languages. With over 300 years of Spanish colonial rule, the Spanish language came to influence the various Philippine languages to varying degrees by way of aspects like new loanwords and expressions. Creole languages (such as French based creoles) have formed at various points in time around the world due to colonialism. As a result of contact between speakers of two mutually non intelligible languages, creole languages have evolved in some cases to facilitate communication. This usually involves taking the vocabulary of another language and grammatical features of the native language. In contrast to the numerous French based creole languages, only three creole languages have been found to be Spanish based or heavily influenced: Papiamento, Palenquero, and Chavacano. In the Philippines, a major difficulty in tracing the development of Chabacano is the confusion attributed to in accounts of travelers to the Philippines between a coherent creole language, `broken Spanish', and fluent Spanish. The earliest believed attestation of a coherent creole language spoken in Cavite City comes from the Augustinian priest Martínez de Zúñiga who in his 1803 accounts of his travels in the Philippines, Estadismos de las Islas Filipinas, notes that "In Cavite and in its suburb of San Roque, a very corrupted Spanish is spoken, whose phraseology is entirely taken from the language of the country". The dialogue found in chapter 18 is:

In the 1883 work of German linguist Hugo Schuchardt Uber das Malaiospanische der Philippinen, he presents fragments of texts and comments of what he calls "Malayo Spanish". However, the first to give a general study and investigation of the varieties of Chavacano as a group was by Keith Whinnom in his 1956 work The Spanish Contact Vernaculars in the Philippine Islands Whinnom gives an overall view of the history and grammar of what he calls "Ermitaño" of Ermita in Manila, "Caviteño" of Cavite and "Zamboangueño" of Zamboanga. In it, he also postulates his monogenetic theory on the origin of these vernaculars. Linguists are unsettled about how these vernaculars formed and how they connect to one another, if any. There are many theories, but the two main theories of the origin of Chavacano are Whinnom's "monogenetic theory" and a "parallel development" theory proposed by Frake in 1971.

Моногенетикалық теория

Уинном ұсынған моногенетикалық теорияға сәйкес, шавакано тілінің барлық диалекттері бір ғана бастаудан шыққан және олардың барлығы бір-бірімен туыс.

Параллель даму теориясы

Фрейк 1971 жылы жақтаған параллель даму теориясы немесе екі жол теориясы бойынша, Лусон мен Минданаода кездесетін варианттар бір-бірінен тәуелсіз дамыған.

Замбоангуэно

1635 жылғы 23 маусымда Сан-Хосе бекінісі салынғанда Замбоанга қаласы испан үкіметінің берік тірегіне айналды. Минданао және Жоло сұлтандарының қарақшылары мен шабуылдаушыларының бомбалауы мен мазалауы, сондай-ақ Филиппиннің оңтүстігіне христиан дінін таратуға деген ниет (Замбоанга стратегиялық маңызға ие болғандықтан) испан миссионерлік монахтарын отарлық үкіметтен көмек сұрауға мәжбүр етті. Әскери билік Лусон және Висайядан жұмыс күшін тартуды шешті. Осылайша, құрылысқа испан, мексикалық және перуандық сарбаздар, Кавитеден келген тас шеберлер (көпшілігін құраған), Себу және Илоилодан сакадалар, сондай-ақ Замбоанганың әртүрлі жергілікті тайпаларынан – самалдар мен субанон тайпаларынан адамдар қатысты. Тілдердің әртүрлілігі этникалық топтардың бір-бірімен байланысуын қиын етісті. Бұған қоса, жұмыс нұсқаулары испан тілінде берілді. Жұмысшылардың көпшілігі білімсіз болғандықтан испан тілін түсінбесе де, бір-бірімен және испандықтармен қарым-қатынас жасау қажеттігі туды. Осыдан пиджин пайда болып, кейін толыққанды креол тіліне айналды, ол бүгінге дейін лингва франка ретінде және/немесе ресми тіл ретінде, негізінен Замбоанга қаласында қолданылады. Сулу сұлтандығы 1700 жылдардың соңында Сулу архипелагындағы жерлерін Испанияға өткізгенде (Сулу сұлтандығы 1762 жылы Базиланды Испанияға берген, ал Сулу және Тави-Тави сұлтандықпен берілмеген, себебі Сулу сұлтандығы Сулу және Тави-Тавиге тек жартылай испан билігін мойындаған), испан қоныс аударушылары мен сарбаздары осы тілді аймаққа әкелді. Испания, Германия және Ұлыбритания арасындағы 1885 жылғы Мадрид протоколы Сулу архипелагындағы испан билігін мойындағаннан кейін, чавакан тілі Сулу архипелагының (Сулу, Тави-Тави, Базиланнан тұратын) лингва франкасына айналды, себебі бұл жерлер бұрын Батыс Минданаоның (қазіргі Замбоанга түбегі) құрамында болған. Тек Исабела қаласы (Базиланның астанасы) Замбоанга түбегінің құрамында қалды. Солтүстік Борнео (қазіргі Сабах) протоколда көрсетілгендей испан Шығыс Үнді аймағына кірмесе де, чавакан тілінің Семпорнаға да шағын әсері болды. Осыдан бастап испан әскери күштерінің үнемі күшеюі және испан діни және білім беру мекемелерінің кеңеюі испан креол тілінің дамуына ықпал етті.

On 23 June 1635, Zamboanga City became a permanent foothold of the Spanish government with the construction of the San José Fortress. Bombardment and harassment from pirates and raiders of the sultans of Mindanao and Jolo and the determination to spread Christianity further south (as Zamboanga was a crucial strategic location) of the Philippines forced the Spanish missionary friars to request reinforcements from the colonial government. The military authorities decided to import labour from Luzon and the Visayas. Thus, the construction workforce eventually consisted of Spanish, Mexican and Peruvian soldiers, masons from Cavite (who comprised the majority), sacadas from Cebu and Iloilo, and those from the various local tribes of Zamboanga like the Samals and Subanons. Language differences made it difficult for one ethnic group to communicate with another. To add to this, work instructions were issued in Spanish. The majority of the workers were unschooled and therefore did not understand Spanish but needed to communicate with each other and the Spaniards. A pidgin developed and became a full fledged creole language still in use today as a lingua franca and/or as an official language, mainly in Zamboanga City. When the Sultanate of Sulu gave up its territories in Sulu Archipelago to Spain within late 1700s (Sulu Sultanate gave up Basilan to Spain in 1762, while Sulu and Tawi tawi were not given up by sultanate because the Sulu Sultanate only recognised partial Spanish sovereignty to Sulu and Tawi tawi), Spanish settlers and soldiers brought the language to the region until Spain, Germany, and United Kingdom signed an agreement named the Madrid Protocol of 1885 that recognised Spanish rule of Sulu Archipelago. Chavacano becomes a lingua franca of Sulu Archipelago (composing of Sulu, Tawi tawi, Basilan), as these were formerly part of Western Mindanao (presently named Zamboanga Peninsula), only Isabela City (Basilan's capital) remained part of Zamboanga Peninsula; although North Borneo (now Sabah) is not included on the Spanish East Indies area as stated on the Protocol and control by the United Kingdom, Chavacano has still a little impact in Semporna. From then on, constant Spanish military reinforcements as well as increased presence of Spanish religious and educational institutions have fostered the Spanish creole.

Кавитеньо/Тернатеньо

Мердикалар (сонымен қатар Мардикалар немесе Мардикалар деп те жазылады) – Жаңа Гвинея маңындағы Молукка аралдарының Тернат және Тидор аралдарының католик тұрғындары, португалдықтар аралдарды басып алған кезде иезуит миссионерлері арқылы дінге кірген. Кейіннен аралдарды испандықтар басып алды, олар голландтармен олардың бақылауы үшін күресті. 1663 жылы Тернаттағы испан гарнизоны Формозадағы (Тайвань) Туннинг Королдығының жаңа билеушісі Коксинганың Манилаға басып кіруіне қарсы қорғану үшін шегінуге мәжбүр болды (соның салдарынан Молукка аралдарын голландтарға беріп қойды). Көптеген Мердикалар көмектесуге ерікті түрде келіп, ақырында Марагондон өзенінің сағасына жақын құмды жағалауға қоныстанды (Бара де Марагондон деп белгілі) және Танза, Кавите, Манилаға. Коксинга ауырып қайтыс болғандықтан, басып кіру болған жоқ. Мердикалар қауымы ақырында жергілікті халыққа сіңіп кетті. Бүгінде қауым орналасқан жер Тернат деп аталады, бұл Молуккадағы Тернат аралының құрметіне берілген ат, ал Мердикалардың ұрпақтары испандық креол тілін (португал тілінің ықпалымен) қолдануды жалғастыруда, ол Кавитеньо немесе Тернатеньо Чавакано деп белгілі. Ол "Na Maldito Arena" деп аталады.

Кит Уинномның "Филиппин аралдарындағы испандық байланыс тілдері" (1956) еңбегінде 1942 жылы шамамен 12 000 адам Эрмитано тілінде сөйлейтіні хабарланған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Маниланың көп бөлігі қирады және тұрғындары қоныс аударды. Бұл тілдің дерлік жойылғаны есептеледі.

Кавитеньо/Тернатеньо

Испанша: Nosotros ya pedimos un favor de tu padre. (Біз сіздің әкеңізден бұрыннан-ақ қызмет сұрағанбыз.) Тернатеньо тіліндегі есімдік жүйе субъект, объект және меншік есімдіктерін қамтиды. Бұл жүйе испан тіліне ұқсас, сөйлеушінің түсіндірмесіне байланысты жекеше және көпше түбірлерді пайдаланады. Мысалы, "yo" (испанша жекеше) "bo" (Тернатеньо) болып аударылады, ал "nosotros" (испанша көпше) "mihótro" (Тернатеньо) болады. Сонымен қатар, Тернатеньо тілінде сөйлеуші мен тыңдаушыға қатысты айырмашылықты білдіру үшін әртүрлі жақтарға сәйкес келетін тілдік формалар бар. Бұл әдепті және күнделікті сөйлеудің түрлерін қамтиды, мысалы, "yo" (күнделікті) және "éle" (әдепті).

Абакай (Давоэно Чавакано)

Төменде Даваоэно тіліндегі әңгімелер мен сөйлемдердің үлгілері екі ауызекі түрінде келтірілген: Чабаканоның қытай тілінде сөйлейтіндерінің Castellano Abakay Chino (қытай стилінде) және жапон тілінде сөйлейтіндерінің Castellano Abakay Japon (жапон стилінде).

Жазу жүйесі

Чавакано латын әрпімен жазылады. Чавакано тілі көбінесе жазба тілге қарағанда ауызша қолданылғандықтан, чаваканоның түрлі нұсқаларын жазудың бірнеше тәсілі бар. Басылған чавакано мәтіндерінің көпшілігі испан тіліне ұқсас орфографиялық жүйелерді пайдаланады, кейбір сөздердің жазылуын жергілікті чавакано тілді қалай айтатынына бейімдейді. Филиппин тілінің білім беру және БАҚ-та ұлттық тіл ретінде таралуынан бастап, филиппин тілінің орфографиясы кейбір адамдардың чаваканоны қалай жазатынына әсер етті, әсіресе соңғы буын испан орфографиясымен жақсы таныс емес болғандықтан; алайда, көптеген басылған еңбектер мен жалпы БАҚ көбінесе испан тіліне негізделген орфографиялық жүйелерді сақтайды. Чаваканоны жазу үшін қолданылатын жазу жүйесі мәтіннің авторына байланысты өзгеруі мүмкін. Жазу испан тілінен алынған жүйе бойынша жүзеге асырылуы мүмкін, онда барлық сөздер (жергілікті сөздерді қоса алғанда) испан тілінің негізгі орфографиялық ережелеріне сәйкес жазылады; сондай-ақ, филиппин тілінің қазіргі орфографиясына ұқсас «фонетикалық» жазу да мүмкін; тағы бір стиль екеуін араластырады, этимологиялық тәсілге негізделген сөздерді жазады, филиппин тілінен шыққан сөздер үшін фонетикалық, ал испан тілінен шыққан сөздер үшін испан тілінің ережелерін қолданады. Жамбоангада этимологиялық негіздемелі тәсіл жақында жергілікті қалалық әкімдікпен ресми түрде бекітілді және бұл жүйе білім беру департаментінің балабақшадан 3-сыныпқа дейінгі ана тілі саясатының бөлігі ретінде мемлекеттік мектептерде қолданылады. Принцип бойынша, испан тілінен шыққан сөздер испан тілінің ережелеріне сәйкес жазылуы керек, ал жергілікті чавакано сөздері олардың шығу тегіне сәйкес жазылуы тиіс. Осылайша, «k» әрпі көбінесе австронезиялық тілдердегі сөздерде немесе басқа филиппин тілдерінен алынған сөздерде кездеседі (мысалы, «каме», «кита», «канамон», «каниньо»). Қазіргі жазбаларда тілдік немесе өте формалды мәтіндерден басқа, жіті акцент пен треманы қолдану сирек. Сонымен қатар, «ñ» және «ll» әріптері бейресми мәтіндерде кейде «ny» және «ly» әріптерімен алмастырылады.

Chavacano is written using the Latin script. As Chavacano has mostly been a spoken language than a written one, multiple ways of writing the different varieties of Chavacano exist. Most published Chavacano texts utilize spelling systems nearly identical to Spanish, adjusting certain spellings of words to reflect how they are pronounced by native Chavacano speakers. Since the propagation of the usage of the Filipino language in education and the media as the national language, Filipino's orthography has affected how certain persons might spell Chavacano, especially since recent generations have grown unfamiliar with Spanish orthography; Most published works, and the general media, however, more often retain Spanish based spelling systems. The kind of writing system used to write Chavacano may differ according to the writer of the text. Writing may be written using a Spanish derived writing system, where all words (including words of local origin) are spelled adhering to basic Spanish orthographic rules; it may also be written "phonetically", similar to the modern orthography of Filipino; another writing style uses a mixture of the two, spelling words based on an etymological approach, using phonetic spelling for words of Filipino origin and Spanish spelling rules for words of Spanish origin. in Zamboanga, an etymological based approach was formally recently endorsed by the local city government and this is the system used in public schools as part of the mother tongue policy of the Department of Education for kindergarten to grade 3. In principle, words of Spanish origin are to be spelled using Spanish rules while Chavacano words of local origin are spelled in the manner according to their origin. Thus, the letter k appear mostly in words of Austronesian origin or in loanwords from other Philippine languages (words such as kame, kita, kanamon, kaninyo). It is uncommon in modern written works to include the acute accent and the trema in writing except in linguistic or highly formalized texts. Also, the letters ñ and ll are sometimes replaced by ny and ly in informal texts.

Жай сөйлем құрылымы (әрекеттің тақырыптың тақырыптың сөз тәртібі)

Чавакано тілінде етістік-тақырып-толықтауыш сөйлем тіркесі қолданылады. Бұл себепті ол гилигайнон немесе тагалог тілдерінің грамматикалық құрылымын қабылдайды. Дегенмен, чавакано тілінде тақырып-етістік-толықтауыш тіркесі де бар, бірақ ол тек мәнділікті күшейту үшін қолданылады (төменде қараңыз). Жаңа буын ағылшын тілінің ықпалынан туындап, SVO үлгісін бірте-бірте және белсенді түрде қолдануда. Бұл жаңа тәжірибелер ең көп бұқаралық ақпарат құралдарында, әсіресе ағылшын немесе тагалог тілдерінен чавакано тіліне жаңалықтарды аударатын чавакано тіліндегі жаңалықтар жазушыларының арасында байқалады, мұнда "кім" "не" дегеннен гөрі маңыздырақ. Бұқаралық ақпарат құралдары "нақтылықты" көрсететіндіктен, чавакано тілінде сөйлейтін адамдар (әсіресе замбоангуэнос) чавакано тіліндегі журналистер қолданатын SVO сөйлем құрылымы қалыптасқан деп санайды.

Өтірік сөздер

Чавакано есімдіктері испан және жергілікті көздерге негізделген; көптеген есімдіктер екі тілде де қолданылмайды, бірақ олар ішінара туындауы мүмкін. Чаваканоның басқа нұсқаларымен салыстырғанда, Замбоангада қолданылатын нұсқасында испан тілінен өзге, филиппиннің жергілікті тілінен (атап айтқанда, Хилигайнон) алынған есімдіктер көбірек қолданылады. Замбоангуэньода белгілі бір есімдіктердің үш түрлі қолданылу деңгейі бар: олар сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы жақындық деңгейіне, отбасы мен қоғамдағы мәртебесіне немесе сөйлеуші мен тыңдаушының сол кездегі көңіл-күйіне байланысты: жалпы, таныс және ресми. Жалпы формалар, әсіресе екінші және үшінші тұлға көпше түрінде, Себуанодан алынған, ал ең көп таралған және ресми формалар испан тілінен алынған. Жалпы формалар әлеуметтік немесе отбасылық мәртебесі төмен немесе тең адамға немесе таныс адамға жүгіну үшін қолданылады. Бұл формалар әңгімеде ешқандай ресмилік немесе сыпайылықты білдірмейді. Оның қолданылуы сондай-ақ бейшаралық, әдепсіздік немесе кінәләуге алып келуі мүмкін. Таныс формалар әлеуметтік немесе отбасылық мәртебесі бірдей адамға жүгіну үшін қолданылады. Бұл сыпайылықты көрсетеді және көбінесе қоғамдық орындарда, бұқаралық ақпарат құралдарында және білім беруде қолданылады. Ресми формалар ең үлкен және/немесе әлеуметтік немесе отбасылық мәртебесі жоғары адамға жүгіну үшін қолданылады. Бұл жазуда қолданылатын форма. Сонымен қатар, Замбоангуэньо – бізді (kita) – тыңдаушыны қамтитын – және бізді (kame) – тыңдаушыны қамтимайтын – бірінші тұлға көпше түрінде есімдіктерді ажырататын Чаваканоның жалғыз түрі, ресми формадан басқа, онда екеуіне де nosotros қолданылады.

Іс-әрекеттер

Zamboangueño тілінде шавакано етістіктерінің көп бөлігі испан тілінен тараған. Басқа нұсқалардан өзгеше, Zamboangueño тіліндегі етістіктердің басқа филиппин тілдерінен немесе оларға қатысы бар етістіктерге сирек кездеседі. Сондықтан, шавакано де Замбоанга тіліндегі испан сөздерінің көп бөлігін етістіктер құрайды. Әдетте, Zamboangueño етістігінің қарапайым түрі испан етістігінің инфинитивіне негізделген, соңғы /r/ әрпі алынып тасталған. Мысалы, continuar, hablar, poner, recibir және llevar сөздері continuá, hablá, poné, recibí және llevá болып өзгереді, соңғы буынға "acento agudo" деп аталатын екпін қойылады. Бірақ кейбір сирек ерекшеліктер де бар. Кейбір етістіктер инфинитивтерден емес, техникалық түрде испан тіліндегі тіркестерден немесе басқа испан етістіктерінен алынған. Мысалы, dar (беру) сөзі 'da' емес, dale (бер) түріне айналады (испан тілінде "оны бер" деген мағынадағы етістік тіркесі). Бұл жағдайда dale сөзі испан тіліндегі dar инфинитивісімен байланысты емес. Чавакано тіліндегі brinca (секіру) сөзі испан тіліндегі brincar сөзінен шыққан, олардың мағынасы бірдей.