Кіріспе

Философиялық термин, түсінік жүйелерін (яғни білімді) білдіреді. Философияда эпистема (; ) – білім немесе түсіну. Эпистемология (білім туралы философияның саласы) термині эпистемадан туындаған.

Платон

Ксенофаннан кейін Платон эпистеманы доксадан – жалпы сенім немесе пікірден – ажыратады. Эпистема термині сондай-ақ техникадан – қолөнер немесе қолданбалы тәжірибеден – ерекшеленеді. «Протагор» диалогында Платонның Сократы, парасаттылықтың (фронезис) қажетті шарты – ноус пен эпистема екенін айтады.

Аристотель

Аристотель ойдың бес қасиетін ажыратып көрсетті: техно, эпистеме, фронезис, софия және ноус, техно «шеберлік» немесе «өнер» деп аударылады, ал эпистема – «білім» деп аударылады. Эпистема туралы толық мәліметтер «Соңғы талдау» еңбегінде келтірілген, онда Аристотель себеп-салдар туралы қажетті, болжамды емес шындықтарды білу эпистема үшін негіз болып табылады деп тұжырымдайды. Қажеттілікті көрсету үшін ол геометрияны мысалға келтіреді. Аристотель себеп (aitia) ұғымын қазіргі заманғы ойдан гөрі кең мағынада қолданды. Мысалы, геометриялық аксиомалардың үшбұрыштардың қасиеттері туралы теоремаға қалай алып келетінін түсіну, тікбұрышты үшбұрыштың дәлелденген қасиетінің себебін түсіну болып саналады. Осылайша, эпистема – бұл өзгеше болуға болмайтын нәрсемен айналысатын ойдың қасиеті, ал техно және фронезис – болжамды нәрсемен айналысады.

Мишель Фуко

Фуко үшін эпистеме – бұл белгілі бір дәуірдегі субъективтіліктің бағыт-бағдарсыздығы, тарихи априори құрайтын субъективті параметрлер. Ол «Нәрселердің реті» еңбегінде эпистеме (epistemɛ) терминін тарихи, уақытқа тәуелсіз, шындық пен айқындамаларды негіздейтін априорлы білімді білдіру үшін арнайы мағынада қолданады, осылайша олардың белгілі бір дәуірдегі мүмкін болу шарттарын көрсетеді. Фуко кітабында эпистеме туралы былай дейді:

Кез келген мәдениетте және кез келген сәтте барлық білімнің мүмкін болуын анықтайтын, теорияда айтылған немесе практикаға үнсіз енгізілген бір ғана эпистеме болады. Кейінгі жазбаларында ол бірнеше эпистемелердің бір уақытта бірге болуы және өзара әрекеттесуі мүмкін екенін, түрлі билік-білім жүйелерінің құрамдас бөліктері болатынын нақтылайды. Фуко айқындаманың құрылымдық шектерін, әсіресе олардың өнімділігін қамтамасыз ететін ережелерді көрсетуге тырысады; алайда, Фуко идеология ғылымға еніп, оны қалыптастыра алатынын, бірақ оның міндетті түрде солай болуы қажет емес деп санайды: идеология нақты қандай ғылымды қалыптастыратынын көрсету керек; қайшылықтар мен объективтіліктің болмауы идеологияның белгісі емес. Жан Пиаже Фуконың эпистеме терминін Томас Кунның парадигма тұжырымымен салыстырды.