Кіріспе
Комиссар (Комиссар, транслит. Komissar) – 1967 жылы Александр Аскольдовтың Василий Гроссманның «Бердичев қаласында» атты алғашқы әңгімесі негізінде түсірілген совет фильмі. Бердичев Украинаның солтүстігінде орналасқан қала. Оқиға Ресей Азамат соғысы (1918–1922) кезінде өтеді, сол кезде Қызыл Армия, Ақ Армия, поляк және австриялық әскерлері аумақ үшін шайқасты. Бұл тұста Бердичевте идиш тілі ресми тіл ретінде қабылданғаны және 1924 жылдан бастап украин соты істерді идиш тілінде қарағаны да маңызды жайт. Сюжет революциялық және еврей мәдениетінің салты мен идеалдарының өте тығыз байланысына негізделген. Басты рөлдерді КСРО халық әртістері Ролан Быков пен Нонна Мордюкова сомдады. Фильм Горький атындағы киностудияда түсірілді. Максим Горький осы қысқа әңгімені Ресей Азамат соғысы туралы жазылған ең үздік туындылардың бірі деп есептеді және жас жазушыны әдебиетке толыққанды берілуге шақырды. Бұл әңгіме Михаил Булгаков, Борис Пильняк және Исаак Бабельдің де назарын аударды.
Фильмнің тарихы
Фильм Сталиннің қайтысынан кейін Хрущевтің жібітілген кезеңінде түсірілді. Бұл кезең саяси қысым мен көркемдік цензураның азаюымен ерекшеленеді. Өндіріс басталғалы тұрғанда Госкино цензурасы кинорежиссер Александр Аскольдовты маңызды өзгерістер жасауға мәжбүр етті; 1967 жыл Қазан революциясының 50 жылдығы болғандықтан, оқиғалар Коммунистік партия талап еткендей, қаһармандық реализм стилінде көрсетілуі керек еді. Фильмді түсіргеннен кейін Аскольдов жұмысынан босатылып, Коммунистік партиядан қуылды, әлеуметтік паразит деп айыпталды, Мәскеуден жер аударылды және өмір бойы көркем фильмдерде жұмыс істеуге тыйым салынды. Оған фильмнің жалғыз данасы жойылғаны айтылды. Ірі совет киножұлдыздары Мордюкова мен Быков оны одан да ауыр айыптаулардан сақтау үшін билік өкілдеріне жалбарынуға мәжбүр болды. Фильм КГБ-мен жиырма жыл бойы тоқтатылып қойылды. 1986 жылы гласност саясатының арқасында Совет киногерлері одағының Конфликт комиссиясы фильмді қайта шығаруды ұсынды, бірақ Госкино әрекеттен бас тартты. Аскольдовтың Мәскеу кинофестиваліндегі өтінішінен кейін фильм қайта құрастырылып, 1988 жылы көрсетілді. Фильм Украинада түсірілген, сондықтан тілді білетіндер Быковтың сөздеріндегі украинизмдерді байқай алады. Фильм 1988 жылы 38-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде «Күміс аю» – жюридің арнайы сыйлығын, төрт кәсіби «Ника» сыйлығын (1989), оның ішінде композитор Альфред Шниткеге берілген сыйлықты және басқа да марапаттарды жеңіп алды. Фильм 61-ші «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды, бірақ номинацияға қабылданбады.
Сюжет
Ресей Азамат соғысы (1918-1922) кезінде Қызыл Армияның ат әскерінің әйел комиссары Клавдия Вавилова (Нонна Мордюкова) жүкті болады. Баласы дүниеге келгенге дейін ол кедей еврей теміршісі Ефим Магазанник (Ролан Быков) отбасымен, оның әйелі, қарындасы және алты баласымен бірге болуға мәжбүр болады. Басында Магазанниктер отбасы да, оларды "Мадам Вавилова" деп атайтындай, ол да бірге тұруға құштар емес, бірақ көп ұзамай олар азық-түлігін бөлісіп, оған қарапайым киім тігіп, бала туғанда көмектеседі. Вавилова ана болуды, бейбіт өмірді және жаңа достарды қабылдағандай көрінеді. Алайда, майдан қалаға жақындағанда, еврейлер Қызыл Армия шегіне бастағанда Ақ Армиядан қырғынды күтеді. Вавилова оларды коммунистік арманмен жұбатуға тырысады: "Бір күні адамдар бейбітшілік пен үйлесімде еңбек етеді", бірақ осы арман алдағы әлемдік соғыста еврейлердің тағдыры туралы ойлармен үзіледі. Ол жаңа туған баласын қалдырып, әскеріне қайта оралу үшін майданға бет түзеді.
Тақырыптар
"Коммисар" 1918 жылғы Ресей Азамат соғысы аясында феминизм мен аналық тақырыбын күшті түрде көтеріп, аяқталғаннан кейін Кеңес Одағының цензурасына ұшырады. Цензура тақырыпты: "адам өмірінің мәніне қарсы тұратын күш, жеке байланыстарды жойып, жаттығу, үмітсіздік және болашаққа деген бейсіздік тудыратын құбылыс" деп бағалаған. Нәтижесінде цензура фильмнің мазмұнын мемлекеттік батырлық реализм стиліне тым теріс деп тапты. Мысалы, ашылу сахнасында әнші Мадоннаның өтіп бара жатқан маршпен жүріп жатқан полк әнін басып кетеді. Сол кездегі цензура үшін революцияны қоғамдағы оң өзгерістерден өзгеше бейнелеу қауіпті тәуекел болды. "Коммисар" режиссер Александр Аскольдовтың түсірген жалғыз фильмі болды және ол КГБ-мен қамауға алынудың аз-ақ алдында тұрды. Фильмнің басында аналық пен әскери міндет арасындағы қарама-қайшылықтар анық көрінеді, бұл басты кейіпкердің Ресей революциясына және баласына деген адалдығы арасындағы ішкі күресімен жалғасады. Феминистік тақырыптардың оңдылығы алты баласы бар және соғысқа қарағанда отбасының әл-ауқаты туралы көбірек ойлайтын Магазанниктер отбасының әзіл-қалжыңдарымен күшейтіледі. Бұл жағдайды Ефим Магазанник (отбасы әкесі және жергілікті темірші) Вавилованың барлық адамдардың тең жұмыс істейтін советтік утопиясы туралы әңгімесіне "ал өмірге не болады?" деп жауап берген сахнадан жақсы түсінуге болады. Фильмнің соңында Клавдия Вавилова еврей үйінен және жаңа туған ұлынан қашқаны көрініс тапса да, бұл мемлекеттік батырлық реализм стилінің фильмге әсерінен туындады, ол жұмыстың негізгі тақырыптарын басып тастады. Вавилованың кетуіне балалардың сүйікті ойыны да ықпал еткен болуы мүмкін, ол ақ әскердің еврейлерді аңшылыққа түсіруін бейнелейді. Вавилова кетуге шешім қабылдамас бұрын, ер балалар әпкелерін қуып, байлап, киімдерін жыртып, анасын шақыруымен ерекше қатыгездік сахнасы орын алады. Әкесі оларды қатты сөгіп, бірақ Вавилова оқиғадан қатты алаңдаған сияқты және осындай қатыгездікке жол бермеу үшін жауапкершілікті сезінеді. Вавилованы сөзсіз еркектік бейнесінде сипаттаған, 1988 жылғы Джеймс Ларднердің киносын оны "қолайсыз жүкті большевик және қатал әйел" деп атады. Ол көрермендерге алғаш рет қатал әскери комиссар ретінде таныстырылады, ол әйеліне бару үшін дезертирлік жасаған солдатты өлім жазасына кеседі. Ол өзінің командирінің құрметін алады, бұл Вавилованың марқұм сүйіктісінің "жақсы коммунист болғанын" айтқанда, оның бастығы "сендердің бәрің жақсы коммунистсіңдер" деп жауап береді. Бірақ Вавилова салт атты шымшықтары мен Маузер тапаншасынан айырылып, Магазанниктердің үйіне қоныстанғаннан кейін, ол бұрынғы мейірімді әріптестерінің құрметін жоғалтады. Ол азаматтық өмірді қабылдағаннан кейін, оның қаруы оның сәбиімен алмастырылып, былғары шалбары Магазанниктер тіккен азаматтық киімдерге ауыстырылады. Фильмнің соңында соғыс майданы Бердичев қаласына жақындап, Қызыл Армия шегіне бастағанда Вавилова азық-түлікпен қалдырылады. Магазанниктер биліктің ауысуы ақ әскердің тағы бір қырғынын әкелуі мүмкін деп қорқады, ал Вавилова коммунистік арманды – барлық адамдар бейбітшілік пен келісімде жұмыс істейтінін жеткізу үшін аналық бейнесінен бас тартады. Фильмде революция аяқ астынан өршіп тұрса да, нақты қақтығыс Вавилованың бағалы баласы мен оның патриотизмі және жұмысына деген адалдығы арасындағы қақтығыс. Фильмнің соңында Вавилова Магазанниктер үйінен қашып, майдан шебіндегі ат әскері полкіне қайта қосылуға тырысады. Бұл коммунистік қоғамның көпшілігін қызықтыратын тарихи реализм стиліне сәйкес келеді, басты кейіпкер өзімшілдікпен әрекет етеді, ауылды құтқаруға тырысатын күштерге қосылу үшін баласын тастап кетеді. Бұл фильмнің феминистік тонын мемлекеттік пропагандалық тақырыптардың орнына көмескілейді. Сонымен қатар, солдаттан анаға айналу фильмнің феминистік тонын одан әрі нығайтады, сонымен қатар елуінші және алпысыншы жылдардың соңында кеңес догмасының еріуіне ықпал етеді. "Коммисарды түзеу: Тоңазытқыш кино советтік құрылымның аңыздарын қайта қарастырады" журналында Анселл басты кейіпкердің алған сабағын және режиссердің жеткізген хабарын қысқаша былай деп түйіндейді: Аскольдов кейіпкерінің физикалық және психологиялық бостандыққа қадам саюы арқылы Тоңазытқыштың іздеуін символикалық түрде бейнелейді, бұл оның жаңа, шағын отбасылық ортасымен жеңілдетіледі. Фильмде Клавдияның эмоционалдық және рухани жетілу сатылары Сталин дәуірі Азамат соғысының дискурсын қалыптастырған "санаға қадам басу" және "үлкен отбасыға" қатыстырудың символдық процесін кері қайтарады, бұл кейінгі Тоңазытқыш дәуірінде жаңадан пайда болған сталиндік наративтерде көрінеді. Аскольдовтың дәстүрлі сталиндік өмірлік жолдың инверсиясы Клавдияның үш негізгі сатыдан өтуін көрсетеді: бұрынғы ортадан бөліну, жаңа құндылықтар жүйесіне өту және жаңа қоғамға ену. Әлеуметтік тұрғысынан фильм социалистік идеалға деген әйелдік мақтанышпен айналысады, өйткені Вавилова өзінің сүйіктісінің өліміне ешқандай қызығушылық танытпайтын тәуелсіз және күшті әйел ретінде бейнеленеді. Оның жүктілігі одан көбірек мазалайды және ол революцияның қайнарлы оқиғасына қайта оралуға асығушылық танытады. Революция кезінде коммунистік партияның маңызды қағидаларының бірі – дін және гендерлік дискриминациядан құтылу және әйелдерге сайлау құқығы берілді.
Askoldov symbolically depicts the Thaw’s search in his heroine’s journey of physical and psychological liberation facilitated by her new, small family environment. The stages of Klavdia’s emotional and spiritual maturation in the film reverse the symbolic "progress toward consciousness" and the ritual initiation into the "big family" that shaped Stalin era Civil War discourse, reappearing in the late Thaw quasi Stalinist narratives. Askoldov’s inverted enactment of a conventional Stalinist rite of passage shows Klavdia undergo its three main phases: separation from previous environment, transition to a new system of values and incorporation into the new community. Socially the film retrospectively propagates a feminine pride in the socialist ideal, as Vavilova is presented as an independent and powerful woman who initially is seemingly unfazed by the death of her lover. She is more inconvenienced by her pregnancy, and is eager to go back into the fray of the Revolution. At the time of the Revolution, a major principle of the initial communist party was the freedom from discrimination based on religion and gender, and suffrage for women.