Кіріспе
Ирландиялық республикашыл саясаткер және әскери жетекші (1932–2013)
Руайри О Брадай (; туған аты Питер Роджер Касмент Брэйди; 2 қазан 1932 – 5 маусым 2013) – ирландиялық республикашыл саяси және әскери жетекші. Ол 1958 жылдан 1959 жылға дейін және 1960 жылдан 1962 жылға дейін Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) Бас штаб бастығы, 1970 жылдан 1983 жылға дейін «Синн Фэйн» партиясының президенті, ал 1987 жылдан 2009 жылға дейін «Республикалық Синн Фэйн» партиясының президенті болды.
Ерте өмір
О Брэйдэй, шын аты Питер Роджер Касмент Брэйди, Лонгфордтағы орта тапқа жататын республикашыл отбасында дүниеге келді, олар Баттери Роудтағы екі үйлі үйде тұрды. Оның әкесі Мэтт Брэйди, 1919 жылы Корольдік Ирландия полициясымен болған қақтығыста ауыр жарақат алған ИРА еріктісі болды. Оның анасы Мей Кэффри, Куманн на мБан ұйымының еріктісі және 1922 жылы Дублин Университет колледжін коммерция мамандығы бойынша бітірген. Оның анасының шешесі француз тілінде сөйлейтін швейцариялық лютеран болған. Әкесі он жасында қайтыс болды, және оған бұрынғы ИРА әріптестері басқарған әскери салт бойынша жерлеу рәсімі жасалды. Анасы, Лонгфорд округінің денсаулық сақтау кеңесінің хатшысы ретінде белгілі болды, 1974 жылға дейін өмір сүрді. О Брэйдэй Мелвиу ұлттық мектебінде бастауыш білім алды және 1950 жылы Санкт-Мел колледжінде орта білім алды, содан кейін 1954 жылы Дублин Университет колледжін бітірді, анасы сияқты коммерция саласындағы бакалавр (BComm) дәрежесін және ирланд тілін оқыту бойынша сертификат алды. Сол жылы ол Роскомон кәсіптік мектебінде ирланд тілінен сабақ беру жұмысын бастады. О Брайда – темекі шегуден және ішімдік ішуден қалысқан, дінге берілген католик болды.
Синн Фейн және Ирландиялық республикалық армия
1950 жылы Синн-Фейнге қосылды. Университетте оқып жүргенде, 1951 жылы Ирландия Республикалық Армиясына (ИРА) қосылды. 1951 жылдың қыркүйегінде Дублиннің Фэрвью паркінде Шон Расселл ескерткішінің ашылуында ИРА қатарында жүрді. Кәсіби мұғалім болған ол, сонымен қатар ИРА-ның оқу офицері де болды. 1954 жылы ол Солтүстік Ирландиядағы Корольдік Ольстер полициясының казармаларына қарсы әскери науқанды жоспарлау үшін 1950 жылы ИРА Армия Кеңесі құрған ИРА Әскери Кеңесінің кіші комитетіне тағайындалды. 1955 жылдың 13 тамызында О Брэйдэй Беркширдің Арборфилд қаласына жақын орналасқан Хазброук казармасына қару-жарақ шабуылына 10 адамнан тұратын ИРА тобын жетектеді. Бұл Корольдік Электр және Механикалық Инженерлердің 5-ші Радарлық Оқу Батальонының қоймасы болды. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі ИРА қару-жарақ шабуылы болды, нәтижесінде 48 000 .303 оқ, 38 000 9 мм оқ, 1 300 .380 қаруына арналған оқ және 1 300 .22 оқ қолға түсті. Сонымен қатар, 55 Sten мылтығы, екі Bren мылтығы, екі .303 мылтығы және бір .38 пистолеті сияқты қарулар да тәркіленді. Қарулардың көпшілігі, мүмкін барлығы да, салыстырмалы түрде қысқа мерзімде табылды. Полиция тым жылдам келе жатқан фургонды тоқтатып, ИРА қызметкерлерін тұтқындады. Полицияның ұқыпты жұмысы екінші фургонмен тасымалданған және Лондон қаласында сақталған қаруларға әкелді. ИРА Шекаралық Науқаны 1956 жылдың 12 желтоқсанында басталды. ИРА Бас Шtabының (GHQ) офицері ретінде О Брэйдэй Ирландияның батысындағы Тилинг колоннасын (Науқанға дайындалған төрт қарулы бөлімнің бірі) оқытуға жауапты болды. Науқан барысында ол Тейлинг колоннасының орынбасары қызметін атқарды. 1956 жылдың 30 желтоқсанында ол Фермана графтығының Деррилин қаласындағы Корольдік Ольстер полициясының казармасына жасалған Тейлинг колоннасының шабуылына қатысты. Шабуыл кезінде RUC констеблі Джон Скалли қаза тапты; Скалли жаңа ИРА науқанының алғашқы құрбаны болды. О Брэйдэй және басқалары шабуылдан кейін бір күні шекара маңындағы Каван графтығында Гарда Сихоанамен тұтқындалды. Олар қайда екендерін түсіндіре алмағаны үшін сотталып, Маунтджой түрмесіне алты айға қамалды. О'Брэйдэй бас тартушылардың жетекшісі болды, тұтқындалғаннан кейін ол Ирландия үкіметінің билігін мойындаудан бас тартты және босатылу үшін зорлық-зомбылықтан бас тартудан бас тартты. Тұтқын болса да, ол 1957 жылғы Ирландияның жалпы сайлауында Лонгфорд-Уэстмиф сайлау округінен Синн Фейнның Техта Даласы (TD) болып сайланды, ол 5 506 дауыс (14,1%) алды. Бас тартушылардың бағдарламасымен сайлауға түскен Синн Фейн төрт орын жеңіп алды, олар О Брэйдэй, Эйнхен Оханнлуэйн, Джон Джо Макгирл және Джон Джо Райс болды. Олар Dáil Éireann билігін мойындаудан бас тартты және егер олар үшін мүмкін болса, тек бүкіл Ирландия парламентінде ғана орын алатындарын мәлімдеді. О Брэйдэй 1961 жылғы Ирландияның жалпы сайлауында өзінің орынын сақтай алмады, ал оның дауысы 2 598 (7,61%) -ға дейін төмендеді. Түрмедегі жазасын өтегеннен кейін ол бірден Кураг әскери түрмесіне, басқа республикашылдармен бірге қамалды. 1958 жылдың 27 қыркүйегінде О Брэйдэй Даити О Конайлмен бірге лагерден қашып кетті. Футбол матчы кезінде екеуі сымды кесіп, маскировкалық шөптен жасалған жамылғының астынан лагерден шығып, "қашқан" күйге түсті. Бұл ИРА тұтқындарының командирі Томас Ог Мак Кертиннің рұқсатымен жасалған ресми қашқындық болды. Ол 1920 жылдардан бері Синн Фейнның бірінші қашқын депутаты болды. Сол қазан айында О Брэйдэй ИРА Бас штабының бастығы болды, ол 1959 жылдың мамырына дейін осы лауазымда болды, содан кейін ИРА съезі Шон Кронинді C/S ретінде сайлады; О Брэйдэй Крониннің генерал-адъютанты болды. О Брэйдэй 1959 жылдың қарашасында тұтқындалды, сұрақтарға жауап беруден бас тартты және Маунтджойдағы Мемлекетке қарсы қылмыстар туралы заң бойынша түрмеге жабылды. 1960 жылдың мамырында Маунтджойдан босатылып, Кронин тұтқындалғаннан кейін ол қайтадан C/S болды. Ол әрқашан бұл ұжымдық мәлімдеме екенін атап көрсеткенімен, ол 1962 жылы ИРА Шекаралық Науқанының аяқталуы туралы мәлімдеменің негізгі авторы болды. 1962 жылғы ИРА съезінде ол Бас штаб бастығы лауазымында қалуға қызығушылығы жоқ екенін білдірді. 1956 жылдың желтоқсанында тұтқындалғаннан кейін ол Роскоммон кәсіптік мектебіндегі оқытушылық қызметінен демалыс алды. Ол қайтадан жұмысқа орналастырылып, 1962 жылдың соңында, ИРА Бас штабының бастығы лауазымына Катал Гулдинг тағайындалғаннан кейін қайтадан оқытуды бастады. Ол Синн Фейннің белсенді мүшесі болды және он жыл бойы ИРА Армия Кеңесінің мүшесі болды. 1966 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауында ол Фермана және Оңтүстік Тирон сайлау округінде тәуелсіз республикалық кандидат ретінде сайлауға түсіп, 10 370 дауыс (жарамды дауыстардың 19,1%) жинады. Ол сайлауға өте алмады.
1970-1973 жылдар
Ол ИРА мен Синн Фэйннің 1969/1970 жылдары Лондондағы Вестминстер парламентін, Белфастағы Стормонт парламентін және Лайнстер Хаусы парламентін мойындау туралы шешіміне қарсы болды. 1970 жылдың 11 қаңтарында Сеан Мак Стиофайнмен бірге ол 1970 жылғы Синн Фэйн Ард Фейс (партиялық съезді) кезіндегі дауыс беруден бас тартты, көпшілік дауыс беруден бас тарту саясатын тоқтатуға дауыс бергеннен кейін (Синн Фэйн конституциясын өзгерту үшін екі үшін екі көпшілік дауыс қажет болғанмен, бұл ұсынысқа делегаттардың қарапайым көпшілігі ғана қолдау көрсетті). Дауыс беруден бас тартқан делегаттар Парнелл алаңындағы Кевин Барри залында қайта жиналып, Уақытша Синн Фэйн құрды. Ол Уақытша Синн Фэйннің уақытша атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. Сеан О Брэйдэй осы лауазымда шамамен он жыл бойы болды, содан кейін "An Phoblacht/Republican News" газетінің редакторы болған Дэнни Моррисон оны алмастырды. Шон О Брэйдэй газеттің алғашқы редакторы болды. 1970 жылдары О Брэйдэй Баск еліне бірнеше рет сапар шекті және Баск тәуелсіздік қозғалысын ирландиялық жағдайға ұқсас деп есептеді. 1971 жылғы Уақытша Синн Фэйн Ард Фейс съезіндегі президенттік сөзінде О Брэйдэй Біріккен Ирландияға жетудің алғашқы қадамы Солтүстік Ирландияны басқаруға жарамсыз ету екенін айтты. 1972 жылдың 31 мамырында ол Мемлекетке қарсы қылмыстар туралы заң бойынша тұтқындалды және дереу аштық жариялады. Екі аптадан кейін оған тағылған айыптар алынып тасталды және ол босатылды. Дайти О Конайлмен бірге ол 1972 жылдың 28 маусымында жарияланған Éire Nua саясатын әзірледі. Бұл саясат федеративтік Ирландияны талап етті. 1972 жылдың 3 желтоқсанында ол Лондон Weekend Television Weekend World бағдарламасында сұхбат берді. Ол 1972 жылдың 29 желтоқсанында Гардаи полициясымен қайта тұтқындалды және жаңадан құрылған Арнайы қылмыстық сотта Уақытша ИРА мүшесі деп айыпталды. 1973 жылдың қаңтарында ол 1972 жылғы Мемлекетке қарсы қылмыстар (өзгерістер) заңы бойынша сотталған алғашқы адам болды және алты айға Кураг әскери түрмесіне сотталды.
1974-1983 жылдар
1974 жылы ол АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар жөніндегі комитеті алдында Ирландиядағы ИРА тұтқындарына қатысты куәлік берді. Сонымен қатар ол белгілі ирланд-американдық конгрессмен Тип О’Ниллмен кездесті. Сол жылы Мемлекеттік департамент оның көп рет кіру визасын жойды және содан бері О’Брэйдге елге кіруге рұқсат бермеді. 1975 жылғы Федералдық тергеу бюросының құжаттары О’Брэйдэйді «ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін» және «қатер мен жеке тәуекелге қарамастан, адал революционер» деп сипаттайды және визаға тыйым салуды Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі сұраған және Дублин үкіметі қолдаған. 1997 жылы Канада билігі оған Шаннон әуежайынан Торонтоға баруға арналған чартерлік рейске отырудан бас тартты. 1974 жылғы мамырдағы Ольстер жұмысшылар кеңесінің ереуілі кезінде О’Брэйдэй «Конгодағы жағдайды болдырмау үшін бірнеше жыл бойы британ әскерлерінің кезең-кезеңмен шығарылуын» көргісі келетінін мәлімдеді. 1974 жылғы 10 желтоқсанда ол Ирландия Армия Кеңесі мен Синн Фейн басшылығы және Ирландиядағы протестант шіркеулерінің басшылары арасындағы Фейкл келіссөздеріне қатысты. Кездесуді Гардаи шабуылдап, бұзғанмен, протестант шіркеушілері ИРА басшылығының ұсыныстарын британ үкіметінің назарына жеткізді. Бұл ұсыныстарда британ үкіметінен бүкіл Ирландия құрамасының сайлауын, жаңа конституция жобасын әзірлеу және саяси тұтқындарға рақымшылық жасау туралы мәлімдеме жасау талап етілді. IRA кейіннен британ үкіметінің ұсыныстарына жауап беруіне мүмкіндік беру үшін 22 желтоқсаннан 2 қаңтарға дейін созылатын «толық және толық» атысты тоқтатуды шақырды. Британ үкіметінің өкілдері сондай-ақ О’Брэйдэймен оның Синн Фейн партиясының президенті лауазымында желтоқсанның соңынан бастап 1975 жылдың 17 қаңтарына дейін келіссөздер жүргізді. 1975 жылғы 10 ақпанда О’Брэйдэйді қамтыған ИРА армия кеңесі бірауыздан ИРА-ның «тағайындалған күштерге қарсы жаулық әрекеттерін» тоқтатуды мақұлдады, бұл 1975 жылғы бітім деп аталды. Сол кезде ИРА штаб бастығы Белфасттан Сеймус Твуми болды. Бұл уақытта Кеңестің тағы бір мүшесі Белфасттан келген Билли Макки болған шығар. Оңтүстік республикашылдардың танымал мүшесі Дейти О’Коннелл де оның мүшесі болды. Кейбір орталарда ИРА басшылары британдық үкіметті Ирландиядан кетуге көндірді деп қате ойлаған және олар мен британдық шенеуніктер арасындағы ұзақ келіссөздер кері қашу ниетінің жария етуіне кіріспе болды деп хабарланды. Шын мәнінде, британдық үкімет құжаттарында көрсетілгендей, британдықтар ИРА-мен бұл қозғалысты одан әрі бөлшектеуді үміттене отырып сөйлесіп, келіссөздер барысында бірнеше құпия ақпараттарды алды. Кейбіреулер 1975 жылдың соңында бітім бұзылған кезде Уақытша ИРА қатты әлсіреген деп айтады. Бұл жаман ниет республикашыл қозғалыстағы көпшілікті ренжітті, ал 1994 жылға дейін тағы бір атысты тоқтату болмады. 2005 жылы О’Брэйдэй Галвейдегі Университет колледжінің Джеймс Хардиман кітапханасына 1975-76 жылдары британдық өкілдермен құпия кездесулер кезінде алған жазбаларын сыйға тартты. Бұл жазбалар британдық өкілдердің кездесулердің нақты нәтижесі ретінде британдықтардың шығуын ұсынғанын растайды. Республикашыл өкілдер – О’Брэйдэй, Билли Макки және тағы біреуі мүмкіндікті пайдалану үшін жауапкершілікті сезінді, бірақ британдықтардың ниетіне күмәнданып қарады. 1976 жылдың желтоқсан айының соңында Джо Кахиллмен бірге ол Ольстер лоялисттерінің Орталық үйлестіру комитетінің екі өкілі Джон МакКиг және Джон МакКлюрмен соңғы органның өтініші бойынша кездесті. Олардың мақсаты – Түнгі Ирландияның тәуелсіздігі туралы ULCCC ұсыныстарын Синн Фейннің Éire Nua бағдарламасымен үйлестірудің жолын табу. Егер бұл мүмкін болса, британ үкіметінен Ирландиядан кетуді сұрауға арналған лоялистік республикашылдардың бірлескен тәсілін жасауға болады деп келісілді. Десмонд Боал QC және Шон Макбрайд SC лоялист және республикашыл позицияларды білдіру үшін сұралды және қабылданды. Олар бірнеше ай бойы түрлі жерлерде, соның ішінде Парижде де кездесулер өткізді. Диалог ақырында, сол кездегі пошта және телеграф министрі және Уақытша ИРА-ның дауысты қарсыласы Конор Круз О’Брайен бұл туралы біліп, RTÉ радиосында оны айыптаған кезде құлдырады. Лоялистер абсолютті құпиялылықты талап еткендіктен, олар келіссөздерді жалғастыра алмайтындығын сезінді. 1975 жылғы бітімгершілікке байланысты О’Брэйд/О’Конайл басшылығы Солтүстік Ирландияның жас ұрпағы белсенділерінің қатты сынға ұшырады, олардың қатарында 1978 жылы Синн Фейннің вице-президенті болған Герри Адамс та болды. 1980-жылдардың басында О’Брэйдэйдің Синн Фейн партиясының президенті лауазымы ашық түрде күдік тудырды және Éire Nua саясаты оны қызметтен шеттету мақсатымен бағытталды. Саясат 1981 жылғы Синн Фейн Ард Фейісінде қабылданбады және 1982 жылғы Ард Фейісінде Синн Фейн конституциясынан толығымен алынып тасталды. Келесі жылғы ард фейісте О’Брэйдэй және О’Конайл партияның Éire Nua саясатын тоқтатуына қарсылық білдіре отырып, басшылық лауазымдарынан кетті.
Республикалық Синн Фэйн партиясының жетекшісі
1986 жылғы 2 қарашада Синн Фэйн Ард Фейс делегаттарының көпшілігі, егер Dáil Éireann-ға сайланса, дауыс беруден бас тарту саясатын тоқтатуға дауыс берді, бірақ Ұлыбританияның Төменгі палатасына немесе Стормонттағы Солтүстік Ирландия Парламентіне емес, осылайша Синн Фэйннің сайланған өкілдеріне Лейнстер Хаусінде орын алуға өздері салған тыйымды аяқтады. О Брейдай және бірнеше жақтастары шығып, дереу Республикалық Синн Фэйн (RSF) ұйымын құрды; Дублиннің Вест Каунти қонақ үйінде 100-ден астам адам жиналып, жаңа ұйымды құрды. Ол бұрын қарапайым мүше ретінде (162-ші қаулы) ұсынысқа қарсы сөз сөйлеген. Continuity IRA 1996 жылы көпшілікке танылды. Республикалық Синн Фэйннің Continuity IRA-мен қарым-қатынасы, О Брейдай Синн Фэйн президенті болған кезде Синн Фэйн мен Provisional IRA арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас. О Брейдай RSF-ті 1986 жылға дейінгі Синн Фэйннің жалғыз заңды жалғасы деп есептеді, RSF Синн Фэйннің бастапқы конституциясын сақтап қалғанын айтты. RSF О Брейдайдың Éire Nua саясатын қайта қабылдап, жақсартты. Оның партиясы тек жергілікті сайлауда аз ғана сәттілікке жетті, қазіргі уақытта Галвей округіндегі Коннемарада сайланған бір кеңесшісі бар. Ол Good Friday келісімінің кескілестерінің бірі болып қалды, оны Ирландияның бөлінуін бекіту және солтүстікте діни араздықтарды күшейту жобасы деп қарады. Ол бұрынғы серіктерін Provisional Sinn Féin және Provisional IRA-ны британ әскерлері елде болғанда қаруды жою үшін айыптады. Оның пікірінше, "Provo-ның сатуы – ирланд тарихындағы ең жаман, бұрын-соңды болмаған жағдай". Provisional IRA-ның қару қоймаларының бірнешеуін жабу туралы шешімін "ашық сатқындық" деп айыптап, IRA-ның 11-ші Жалпы Әскери Бұйрығы бойынша "өлім жазасына кесілетін сатқындық" деп бағалады. 2005 жылдың шілдесінде ол 1974–1975 жылдар аралығында ирланд республикалық көшбасшылары мен Ұлыбритания үкіметінің өкілдері арасындағы талқылауларды қамтитын жеке саяси құжаттарының бір бөлігін Ұлттық Ирландия Университетінің Джеймс Хардиман кітапханасына тапсырды.
"treachery punishable by death" under IRA General Army Order Number 11. In July 2005, he handed over a portion of his personal political papers detailing discussions between Irish Republican leaders and representatives of the British Government during 1974–1975 to the James Hardiman Library, National University of Ireland, Galway.
Зейнеткерлік
2009 жылдың қыркүйегінде О Брэйдэй Республикалық Sinn Féin партиясының жетекшісі лауазымынан қанағаттандырылғанын жариялады. Оның орнын Дес Далтон басты. Руайри О Брайдаи сонымен қатар Кельт лигасының көп жылдан бері мүшесі болды. Бұл ұйым кельт халықтары арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге және кельт ұлттарының – Уэльс, Корнуолл, Бретань, Шотландия, Мэн аралы және Ирландия халықтарының мәдениетін, ерекшелігін және еркін билік құру құқығын қолдайды, оның мақсаты алты тәуелсіз мемлекет құру болып табылады.
Өлім
Ауыр сырқаттан кейін 2013 жылдың 5 маусымында Роскоммон округілік ауруханасында қайтыс болды. Оның қосылу рәсіміне Fine Gael депутаты Фрэнк Фейханды қоса алғанда 1800-ге жуық адам қатысты, және "оперативтік себептермен" ТЖББ (Төтенше жағдайлар бөлімі) мен тәртіпсіздікке қарсы жабдықталған Гардаи полициясы күзетті. Бұл күш көрсетудің мақсаты, зираттағы сөз сөйлеу кезінде марқұмның қабірі үстінен үш рет салют ату дәстүрін тоқтату болды деп саналады. Осының салдарынан Гардаи полициясы мен аза тұтқандар арасында ұсақ жанжалдар болды.