Кіріспе

Құмырсқалардың түрі

Аққыз құмырсқасы Ұлыбританияда "Ұлттық сирек түр" деп белгіленген. Басқа, кішкентай, батпақты жерлердегі популяциялары Вудволтон Фенде және Велни жабайы құстар мен су батпақтары қорығында (WWT) кездеседі.

Таксономия

Танзи қоңызы алғаш рет Карл Линней 1758 жылғы «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында Chrysomela graminis деп сипатталды, кейін Chrysolina туысына көшірілді. Chrysolina туысына қазіргі уақытта 39 субжанр кіреді. C. graminis (оның бірнеше түршелерімен) Euchrysolina субжанрына жатады, онда тек бір ғана түр бар – C. virgata; бұл субжанр алғаш рет 1950 жылы құрылған. Оның graminis деген атауы латын тіліндегі gramen сөзінің бір түрі, яғни «шөп» немесе «шөп тәрізді» деген мағынаны білдіреді. Chrysolina graminis sensu lato кем дегенде үш кейінгі екі атаулы есімге ие, олар синонимдер саналады: Chrysomela fulgida Fabricius, 1801, Chrysolina nigrocuprea Mallet, 1924 және Chrysolina taupini Mallet, 1924. Танзи қоңызының алты түршесі бар. Номинотипік C. graminis graminis түршесі 1758 жылы түрдің бастапқы сипаттамасы арқылы белгіленді. C. graminis santonici (итальян тілінде Santonico, Artemisia caerulescens деп аталады) 1847 жылы Н. Б. Контарини сипаттаған. 1860 жылы Виктор Моцчульский екі түршені сипаттады – C. graminis artemisiae және C. graminis auraria. Бұлар 20-шы ғасырда C. graminis christianae (Mallet, 1933) және C. graminis mediterranea Bechyné, 1950 түршелерімен толықтырылды. C. graminis түршелерінің таралуы шектеулі: C. graminis artemisiae Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Оңтүстік Сібірде кездеседі; C. graminis auraria Даурияда, Шығыс Моңғолияда және Қытайда таралған; C. graminis christianae Францияда орналасқан; C. graminis mediterranea Корсика мен Испанияда кездеседі; C. graminis santonici Орталық Альп тауларында таралған. Денесің жоғары жағы ашық жасыл, қанат жапқыштары көбінесе алтын қызыл немесе алтын түсті бүйір жиектерімен және тігістің жанындағы жолақпен. Қанат жапқыштарындағы жылтырлық бас және пронотумнан айқын ажыратылады. Қанат жапқыштарындағы нүктелер көзге көрінеді, бірақ пронотумдағы кез келген нүктені көру өте қиын (жақ жиектерін қоспағанда). Қанат жапқыштарының ішкі жиегінен бойымен тегіс жиек өтеді. Личинкалары қоңыр түсті, жоғары жағы дөңгелек, сегіз сегментте спиракулумдары анық көрінеді. Әр личинканың басы денесінен қара қоңыр, екі жағында алты оцелли бар. Жақ тістерінің бес апикальді тісі бар. Бұл бұрын C. herbacea-ны C. graminis деп қате анықтауға себеп болды. C. herbacea-ның ұзындығы 7–11 мм. Оның жоғары жағы тұтас жасыл түсті. Пронотум мен қанат жапқыштарындағы нүктелер C. graminis-тен айырмашылығы, айқын ұқсас. Қанат жапқыштарының қарын жиегінің жартысын ғана алып жатқан тегіс жиек бар, ал C. graminis-те бұл жиек бүкіл ұзындығын алып жатыр. Бұл қоңыздар танажеткен (Tanacetum vulgare) және сулы минт (Mentha aquatica) өсімдіктерінде, сондай-ақ кең суайдындары бар өзендердің жағалауларында кездеседі. Личинкалары басқа да қоныс өсімдіктерінен табылды: Францияда Ахиллея птармика (sneezewort) және Ресейде Артемизия туысына жататын әртүрлі өсімдіктер.

Тарату

Еуропаның континенттік бөлігінде С. graminis Скандинавиядан Жерорта теңізіне дейін кеңінен таралған. Орталық Азия мен Қытайда да кездесуі мүмкін.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда оның ареалы қазіргі уақытта Солтүстік Йоркширдегі Йорк қаласы төңірегіндегі Оуз өзенінің жағалауының 45 шақырымға дейін шектелген. Осыдан кейін Йоркшир қоңыздарын қоныстандыру бағдарламасы халықты арттыру үшін жүргізілді. Алайда, бұл сәтті болмады, себебі екі популяцияның биологиясы әртүрлі болуы мүмкін. 2006 жылы британдық 19 гектадта (10 км² шаршы) қызыл қоңыздың тіршілігі туралы мәліметтер тіркелген, бірақ 1970 жылдан бері олардың тек 11-інде ғана кездесті, оның алтауы Йорк қаласының төңірегінде орналасқан. 2015 жылы Оуз өзенінің жағалауындағы осы аймақтағы сараптама бойынша қоңыздардың саны 24 000-ға бағаланды. 2016 жылы бұл көрсеткіш 40 000-ға дейін артты. 2018 жылдан бері бұл қоңыз Батыс Норфолк, Уэлнидегі Wildfowl and Wetlands Trust (WWT) қорығында да табылған.

Тұрғылықты ортаға қауіп төндіретін жағдайлар

C. graminis-тің санының азаюы жерді жақсарту және егістікке айналдыру, малдың шамадан тыс жайылуы, құрылыс, дренаж және суды тым көп пайдалану салдарынан су деңгейінің төмендеуінен туындаған ортаның жоғалуына байланысты болуы мүмкін. Бұл, қанаттары толыққанды жұмыс істеуге қабілетті болғанына қарамастан осылай болып отыр. Ортаның жоғалуы қоңыр қоңыздың қонақтегіш өсімдіктің баламалы көзін табу мүмкіндігіне әсер етеді. Сонымен қатар, тензи – бұл рудералдық түр, сондықтан өсімдіктердің табиғи түрде жоғары ауыспалылығы бар, бұл қоңыздарды үнемі жаңа тензи өсімдіктерді іздеуге мәжбүр етеді. 2009 жылы Оуз өзенінің жағалауында (Йорк, Ұлыбритания) 1305 учаскеде (50 см-ден аспайтын аралықта орналасқан сабақтары) жүргізілген зерттеудің мақсаты – тензи өсімдіктерінің таралуы туралы деректерді жинап, оларды қоңыр қоңыздың қазіргі популяцияларымен байланыстырып, түрді сақтау жұмысына үлес қосу болды. Нәтижелер жалпыланған қосымша модельдерді пайдалану арқылы талданды, нәтижесінде тензи учаскелерін 3 м көлемде басқару және осы учаскелерді сол өзен жағалауындағы қоңыр қоңыздың қазіргі субпопуляцияларынан 200 метрлік қашықтықта орналастыру қажеттігі анықталды, бұл қоңыз популяциясының таралуына және тірі қалуына көмектеседі.

Өмірлік цикл

Ересектер де, личинкалар да өмірлік циклі бойында бір ғана қожайын өсімдікті пайдаланады. Танси көбінесе жеке-жеке топтамалар түзеп өсетіндіктен, C. graminis-тің бір аймақтағы жалпы популяциясы бөлініп қалуы мүмкін, ал жекелеген организмдер өмірінің толық циклын бірнеше шаршы метрлік аумақта өткізе алады. Жұптасқан аналықтары 3–15 ұзын, сары жұмыртқадан (әрқайсысы 2 мм ұзындықта) танси жапырақтарының төменгі жағына шоғырлап салады. C. graminis santonico түршесі Artemisa caerulescens-ке байланысты. Танси қоңызы бұл химиялық заттарға төзімді. Дегенмен, танси басқа Chrysomelid қоңыздары үшін қорғаныш ретінде танылады. Мысалы, тансидің жас жапырақтары мен гүлдерінен алынған бу дистиллятында камфора және умбеллулонның жоғары деңгейі бар, бұл Колорадо картоп қоңызын (Leptinotarsa decemlineata) күшті түрде қуып шығарады.

Жауыздық

Оузе өзенінің жағасында құстардың шабуылдарынан қалған іздері бар қоңыз қалдықтары табылды. Қатайған ересек қоңыздарда көбінесе симметриялық ойық элитралар кездеседі, бұл жаңадан шыққан ересектердің қабығы қатайған кезде, мойнымен жасалған "қысым іздері" деп түсіндіріледі. Өлі қоңыздар тұтқындағы жәндіктердің торына да түскен. Ересек шыбындар толық инкубацияланған жұмыртқаларын немесе жаңадан шыққан дернәсілдерін қонақ дернәсілдерінің жанына шашады. Мұның бәрі Йорк маңындағы атқоншақтың (tansy) өсетін жерлерінде жиі кездеседі.

Паразиттер

Бір кене, Chrysomelobia mahunkai (Podapolipidae тұқымдасы) C. graminis ересегінің бір данасынан тіркелді, ал Eulophus chrysomela (Eulophidae тұқымдасының гименоптера түрі) қуыршақ сатысының ішкі паразит ретінде тіркелді. Қалпына келтіру бағдарламасы басталды, ол танис пен қоңыздарды жыл сайын тексеруді, ағаштардың көлеңке беруін және гималай балзамы сияқты таниспен бәсекелес инвазивті өсімдіктерді бақылауды, сондай-ақ қазіргі түрлер ареалында шектеулі қайта енгізуді қамтиды. Танис жаңа топтары отырғызылды, әсіресе оқшауланған, бұрынғыдан 200 метрдей қашықтықта орналасқан өсімдіктердің арасында. Сол жылы 30 ерікті команда Оуза өзенінің 90 шақырымдық жағалауын тексеруге қатысты.