Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Матабелеленд патшасы (1868-1894)
King of Matabeleland (reigned 1868 1894)
Лобенгула Хумало (шамамен 1835-1894) – Солтүстік Ндебеле халқының екінші және соңғы ресми патшасы (тарихи түрде ағылшын тілінде Матабеле деп аталған). Екі атаудың да Ндебеле тіліндегі мағынасы – "ұзын қалқандарды ерлер", бұл Ндебеле жауынгерлерінің нгуни қалқандарын қолдануына сілтеме жасайды.
Lobengula Khumalo (c. 1835 – c. 1894) was the second and last official king of the Northern Ndebele people (historically called Matabele in English). Both names in the Ndebele language mean "the men of the long shields", a reference to the Ndebele warriors' use of the Nguni shield.
Өмірбаян
Матабеле – Шактың билігі тұсында мфекане («ұсату») немесе дифакане («шашырату») салдарынан солтүстікке қашқан зулу халқының бір тобының ұрпақтары. Шаканың генералы Мзиликази өзінің жауынгерлерін зулу территориясынан алып кетті, одан кейін олардың арасында келіспеушілік туды. 1830 жылдардың соңында олар қазіргі Матабелеленд деп аталатын Зимбабве батысына қоныстанды, бірақ олар одан да кеңірек аумаққа билік етуді талап етті. Тайпа мүшелері патшаның еркіне бағынышты болған сыртқы адамдарға қарағанда ерекше құқықтарға ие болды. Алайда, еркек және әйел Ндебеле халқының осы құқықтары үшін қатаң тәртіпке және иерархиядағы статусына бағынуға міндетті болды. Бұл олардың қоғамдағы міндеттері мен жауапкершіліктерін белгіледі. Кез келген әлеуметтік міндетті орындамау өлім жазасымен жазаланды, бірақ патшаның сирек берілетін кешірімімен жаза жеңілдетілуі мүмкін еді. Осы қатаң тәртіп пен адалдық Ндебеле халқының көршілерін бағындырудағы табысының кілті болды.
The Matabele were descendants of a faction of the Zulu people who fled north during the reign of Shaka following the mfecane ("the crushing") or difaqane ("the scattering"). Shaka's general, Mzilikazi led his followers away from Zulu territory after a falling out. In the late 1830s, they settled in what is now called Matabeleland in western Zimbabwe, but they claimed sovereignty over a much wider area. Members of the tribe had a privileged position against outsiders whose lives were subject to the will of the king. In return for their privileges, however, the Ndebele people both men and women had to submit to a strict discipline and status within the hierarchy. That set out their duties and responsibilities to the rest of society. Infringements of any social responsibility were punished with death, subject to the king's seldom awarded reprieve. This tight discipline and loyalty were the secret of the Ndebele's success in dominating their neighbours.
Туғаннан бері
1868 жылы ндебеле халқының алғашқы патшасы Мзиликази қайтыс болғаннан кейін, индануналар, яғни әміршілер, Мзиликазидің кіші әйелінен туған ұлы Лобенгулаға патшалық тәжін ұсынды. Басшы Мбико Масуку бастаған бірнеше импилер (полктар) Лобенгуланың билікке келуіне қарсы шықты, және мәселе ақыр соңында асегай арқылы шешілді, Лобенгула мен оның импилері көтерілісшілерді жеңіп шықты. Лобенгуланың шайқастағы ерлігі оның бірауыздан патша болып сайлануына себеп болды.
After the death of Mzilikazi, the first king of the Ndebele nation, in 1868, the izinduna, or chiefs, offered the crown to Lobengula, one of Mzilikazi's sons from an inferior wife. Several impis (regiments) led by Chief Mbiko Masuku disputed Lobengula's ascent, and the question was ultimately decided by the arbitration of the assegai, with Lobengula and his impis crushing the rebels. Lobengula's courage in the battle led to his unanimous selection as king.
Таққа отырғызу
Лобенгуланың таққа отырғызу рәсімі негізгі әскери қалалардың бірі – Мхлаһландлеладе өтті. Ндебеле халқы үлкен жарты шеңбер пішінде жиналып, соғыс биін орындады және Лобенгула үшін соғысып, өлуге дайын екендерін жариялады. Көптеген мал сойылып, ең жақсы еттері Ндебеле халқының рухани көшбасшысы Млимоға және қайтыс болған Мзиликазиге арналды. Сонымен қатар, көп мөлшерде тары шарабы да ішілді. Лобенгуланың таққа отырғызу рәсіміне толық соғыс киімдерімен шамамен 10 000 Матабеле жауынгері қатысты. Олардың киімдері қара түлкінің қанатынан жасалған бас киім мен қысқа плащтан, барс немесе басқа да жануарлардың терісінен тігілген және ақ сиырдың құйрығымен безендірілген белдік киімнен тұрды. Олар қолдарына сондай құйрықтарды, ал аяқтарына мыс және басқа металлдан жасалған жүзіктер тақты. Олардың қарулары бір немесе бірнеше ұзын лақтыратын найза мен қысқа шаншар найзадан немесе ассегайдан (Зулу халқының да негізгі қаруы) құралды. Қорғану үшін олар қара, ақ, қызыл немесе ұсақ-түйекті сиыр терісінен жасалған үлкен сопақ қалқандарды алып жүрді, олардың түсі олардың кіретін полкке (әскер бөліміне) байланысты болды. Ндебеле халқы өз позициясын армияның үлкен саны мен қатаң тәртібінің арқасында сақтап келді, және тайпадағы әрбір еңбекке қабілетті ер адам оған қызмет етуге міндетті болды. "Ндебеле армиясы, 40 полкке бөлінген 15 000 сарбаздан тұратын, Лобенгуланың Булавайо астанасының маңында орналасқан".
The coronation of Lobengula took place at Mhlahlandlela, one of the principal military towns. The Ndebele nation assembled in the form of a large semicircle, performed a war dance, and declared their willingness to fight and die for Lobengula. A great number of cattle were slaughtered, and the choicest meats were offered to Mlimo, the Ndebele spiritual leader, and to the dead Mzilikazi. Great quantities of millet beer were also consumed. About 10,000 Matabele warriors in full war costume attended the crowning of Lobengula. Their costumes consisted of a headdress and short cape made of black ostrich feathers, a kilt made of leopard or other skins and ornamented with the tails of white cattle. Around their arms they wore similar tails and around their ankles they wore rings of brass and other metals. Their weapons consisted of one or more long spears for throwing and a short stabbing spear or assegai (also the principal weapon of the Zulu people). For defence, they carried large oval shields of ox hide, either black, white, red, or speckled according to the impi (regiment) they belonged to. The Ndebele maintained their position due to the greater size and tight discipline in the army, to which every able bodied man in the tribe owed service. "The Ndebele army, consisting of 15,000 men in 40 regiments [was] based around Lobengula's capital of Bulawayo."
Ереже
1870 жылы Лобенгула сэр Джон Суинберннің «Лондон және Лимпопо» тау-кен компаниясына Матабелелендтің оңтүстік-батысындағы Тати өзені бойында, Шаше және Рамаквабане өзендері арасындағы жер учаскесінде алтын және басқа да минералдарды іздеу құқығын берді. Бұл Тати концессиясы деп белгілі болды. Алайда, бұл аймақта ірі тау-кен өндірісі шамамен 1890 жылы ғана басталды. Лобенгула Матабелелендке келген ақ сүйектерге төзімділік танытты, тіпті оларға қауіп төндіргендерін тайпасынан жазалағанға дейін барды. Бірақ 1888 жылы Фрэнсис Томпсон, Чарльз Радд және Рочфорт Магуайрден құралған британдық делегация оны өзінің аумағының қосымша бөліктерінде минералдарды қазуға рұқсат беруге көндіруге тырысқанда, ол келіссөздерге кірісуден сақтанды. Лобенгула тек оның досы, бір кезде Лобенгуланы подаградан емдеген білікті дәрігер Леандер Старр Джеймсон, Матабеле халқы үшін ақша мен қару-жарақ әкелемін және қазуға келгендер оның мемлекетінің азаматтары болады деп уәде бергеннен кейін ғана келісімге келді. Осы келісімнің шарты бойынша, британдықтардың талабымен бурлар мен португалдықтарға Матабелелендте қоныстануға немесе жеңілдіктер алуға рұқсат етілмеді. Лобенгула сауатсыз болғандықтан, бұл келісім-шарттың еліне қаншалықты зиян келтіретінін білмеді, тек оның халқы оның шарттарын білгеннен кейін ғана шындықты ұқты. Достық ағылшын миссионерлерінен бұл туралы мәлімет алғаннан кейін, Лобенгула екі елшісін британдық патшайым Викторияға жіберді, бірақ бұл бекер болды. Олар портта Альфред Бейттің серіктестерімен кешіктірілді. Соңғы амал ретінде Лобенгула 1889 жылғы 23 сәуірде патшайымға келісім-шартқа ресми наразылық білдірді. Патшайымның кеңесшісі Лобенгулаға «ақ адамдарды шығарып тастау мүмкін емес» деп жауап берді. Лобенгула патшайым Викторияға өзінің және индундарының келісім-шартты мойындайтынын, себебі олар алданғанына сенетінін хабарлады. Лобенгула 1888 жылғы 30 қазанда 25 жылдық Радд концессиясына қол қойды.
In 1870 Lobengula granted Sir John Swinburne's London and Limpopo Mining Company the right to search for gold and other minerals on a tract of land in the extreme southwest of Matabeleland along the Tati River between the Shashe and Ramaquabane rivers, in what became known as the Tati Concession. However, it was not until about 1890 that any significant mining in the area commenced. Lobengula had been tolerant of the white hunters who came to Matabeleland; he would even go so far as to punish those of his tribe who threatened the whites. However, when a British team (Francis Thompson, Charles Rudd and Rochfort Maguire) came in 1888 to try to persuade him to grant them the right to dig for minerals in additional parts of his territory, he was wary about entering into negotiations. Lobengula gave his agreement only when his friend, Leander Starr Jameson, a qualified medical doctor who had once treated Lobengula for gout, proposed to secure money and weaponry for the Matabele in addition to a pledge that any people who came to dig would be considered as living in his kingdom. As part of this agreement, and at the insistence of the British, neither the Boers nor the Portuguese would be permitted to settle or gain concessions in Matabeleland. Although, Lobengula was illiterate and was not aware of how damaging this contract was to his country, only found out the real terms of the contract he signed as his subjects found out. After going to friendly English missionaries to confirm this rumor, Lobengula sent two emissaries to the British queen,Victoria, but this proved futile. They were delayed by Alfred Beit's associates at the port. As a last resort, Lobengula formally protested the contract to the queen on 23 April 1889. As a response from the queen's advisor, Lobengula was told it was "impossible for them to exclude white men". Lobengula informed Queen Victoria he and his Indunas would recognize the contract as they believe he was tricked. The 25 year Rudd Concession was signed by Lobengula on 30 October 1888.
Матабеле соғысы
Бірінші Матабеле соғысы 1893 жылдың қазан айында басталды, ал Британдық Оңтүстік Африка компаниясының үлкен әскери күші ндебеле жауынгерлеріне, әсіресе Шангани шайқасында, ауыр үлкен шығын келтірді. 1893 жылдың желтоқсанында Лобенгуланың өте ауыр сырқатқа шалдыққандығы туралы хабар тарады, бірақ оның 1894 жылдың басында қайтыс болғаны көп айлар бойы жасырын сақталды, ал оның өлімінің себебі әлі де белгісіз.
The First Matabele War began in October 1893, and the British South Africa Company's overwhelming military force led to devastating losses for the Ndebele warriors, notably at the Battle of the Shangani. As early as December 1893, it was reported that Lobengula had been very sick, but his death sometime in early 1894 was kept a secret for many months, and the cause of his death remains uncertain.