Кіріспе
Румынияның валютасы
Румыния леуі (көпше түрі: лей; ISO коды: RON; сандық коды: 946) – Румынияның валютасы. Ол 100 баниге бөлінеді (жекеше түрі: бан), румын тілінде бұл сөз «ақша» және «сыйлық» мағыналарын да білдіреді.
Этимология
Валютаның атауы "арыстан" дегенді білдіреді және голландтық талерден (leeuwendaalder "арыстан талері / доллары") туындаған. Голландиялық leeuwendaalder бірнеше неміс және итальян қалаларында құрастырылды. Бұл монеталар Румыния, Молдова және Болгарияда айналымға түсті және олардың ұлттық валюталарына ат берді: румыниялық лей, молдавиялық лей және болгариялық лев.
Бірінші леу: 1867-1947
1860 жылы Домнитор Александру Иоан Куза ұлттық "румын" (românul) және "румынка" (romanat) жасауға тырысты; алайда, бұл жоба Осман империясынан мақұлдау алмады. Ұлттық банк жаңа лей шығарды, оның құны 20 000 ескі лейге балама болды.
Екінші леу (ROS): 19471952
1947 жылдың 15 тамызында қайта бағалау ("Ұлы тұрақтандыру", marea stabilizare) жүзеге асты, ол ескі лейді 20 000 ескі лей = 1 тұрақтандырылған лей шарасымен алмастырды. Бұл, 1947 жылдан (түрік лирасы алты нөлге төмендеген кезде) 2005 жылдың шілдесіне дейін сақталды. Дегенмен, 1 000 000 лейлік банкнота ең жоғары румыниялық номинал емес еді; 5 000 000 лейлік банкнота 1947 жылы шығарылған.
Төртінші леу (RON): 2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін
2005 жылдың 1 шілдесінде леудің құны 10 000 "ескі" лейден (ROL) бір "жаңа" лейге (RON) қайта бағаланды, осылайша леудің сатып алу қабілеті психологиялық тұрғыдан батыстың басқа маңызды валюталарымен теңестірілді. Бұл әрекет "denominare" деп аталды, бұл ағылшын тіліндегі "redenomination" терминіне ұқсас. Бұл түзетулер сатып алушылар үшін қиындық туғызды, көптеген банкоматтар жұмыс істемей, қайта бағдарламалау қажет болды. Ескі ROL валюталық банкноттар 2006 жылғы 31 желтоқсанға дейін айналыста болды (ал монеталар 2005 жылғы 31 желтоқсанға дейін ғана қолданылды), бірақ барлық шоттар 2005 жылғы 1 шілдеден бастап айналдырылды. Валюталарды айырбастаудың мерзімі шектеусіз. Бөлшек саудагерлер 2005 жылғы 1 наурыздан 2006 жылғы 30 маусымға дейін бағаларды ескі және жаңа валютада көрсетуге міндетті болды. 2005 жылы леудің бағамы негізгі валюталар тобына шаққанда шамамен 20%-ға өсті. 2006 жылдан бастап қайта бағалау, әсіресе келушілер үшін, жаңсақтық тудыруы мүмкін, себебі ескі және жаңа валюталардың сомалары жиі айтылды. Жазбадағы ескі валютадағы үлкен сомалар көбінесе анық байқалады, бірақ сөйлегенде адамдар 5 жаңа лейді 50 000 ескі лейге сілтеме жасай отырып, жай ғана "елу" деп атауы мүмкін. 2020 жылға қарай, 100 лейді "бір миллион" немесе бір миллион, ал 500 лейді "бес миллион" деп атау әлі де кең таралған.
Еуроаймаққа кіру туралы болжамдар
2014 жылы Румынияның конвергенция туралы баяндамасында еуро қабылдау үшін 2019 жылдың 1 қаңтары мерзімі белгіленді. 2014 жылдың сәуір айында Румыния Еуроаймаққа қосылу үшін қажетті жеті критерийдің төртеуін орындаған еді. Алайда, соңғы жылдары Румыния еуроны қабылдау ісінде кері қадамдар жасады; 2020 жылғы конвергенция туралы баяндамада Румыния осы процеске қажетті төрт экономикалық критерийдің ешқайсысына да сай емес екені қорытындыланды. 2021 жылдың ақпан айында сол кездегі премьер-министр Флорин Чицу Румынияның 2027 немесе 2028 жылы Еуроаймаққа қосылуы мүмкін екенін мәлімдеді, бірақ румын экономисі Флорин Жоржеску 2021 жылдың желтоқсанында бұл мерзімнің 2029 жылға шегерілгенін хабарлады.
Монеталар
Валюта енгізілгеннен кейін монеталардың мөлшері мен құрамы жиі өзгеріп тұрды.
Бірінші леу
1867 жылы мыс 1, 2, 5 және 10 бани шығарылды, ал алтын 20 лей (француз Наполеонынан кейін поли деп аталады) келесі жылы алғаш рет соғылды. Олардан кейін 1870 және 1873 жылдар аралығында күміс 50 бани, 1 және 2 лей болды. 1880 жылы күміс 5 лей қосылды. Ерекшелігі, 1867 жылғы шығарылымда 1 бану орнына 1 бани деп жазылды. 1900 жылы 5, 10 және 20 тыйындар енгізілді, ал 1905 жылы олардың тесігі бар нұсқалары шықты. Монеталар соғу 1914 жылы тоқтатылып, 1921 жылы алюминийден жасалған 25 және 50 банимен қайта басталды. 1924 жылы 1 және 2 лейлік купроникельді монеталар, содан кейін 1930 жылы 5, 10 және 20 лейлік никельді мыс монеталар енгізілді. 1932 жылы күміс 100 лей монетасы шығарылды. Бірақ инфляция салдарынан 1935 жылы кішкентай күміс 250 лей монеталары, 1936 жылы 100 лейлік никельді монеталар, ал 1937 жылы 50 лейлік никельді монеталар енгізілді. 1941 және 1942 жылдары мырыштан жасалған 2, 5 және 20 лей монеталарымен қатар күміс 200 және 500 лей монеталары да соғылды. 1943 жылы никельді болаттан жасалған 100 лей, ал 1945 жылы мыстан жасалған 200 және 500 лей монеталары шығарылды. 1946 және 1947 жылдары соғыстан кейінгі инфляция валюта бағамын одан да төмендетті, нәтижесінде алюминийден 500 лей, мыстан 2000 және 10000 лей, күмістен 25000 және 100000 лейден тұратын жаңа монеталар шығарылды.
Екінші леу
Монеталар 1947 жылы қайта бағалаудан кейін 50 бани, 1, 2 және 5 лей номиналында шығарылды және олардың бетінде король Михаил I-нің суреті салынған. Бұл монеталар сериясы қысқа ғана болды, король бір жылдың ішінде тақтан бас тарғаннан кейін және 1948 жылы Румынияда коммунистік үкімет орнаған соң олар алынып тасталды. Олар бірте-бірте 1, 2, 5 және 20 лей номиналында никель-мыс қорытпасынан, содан кейін алюминийден қайта шығарылды. Екінші лейдің барлық монеталары 1952 жылдың соңында айналымнан шығарылып, құнсыздандырылды.
Үшінші леу
Монеталар алғаш рет 1952 жылы 1, 3, 5, 10, 25 және 50 бани номиналында шығарылды, 1, 3 және 5 бани үшін алюминий қоласы, ал 10, 25 және 50 бани үшін мыс-никель қолданылды. Бұл монеталардың үстінде мемлекеттік герб және «Republica Populara Româna» деген атау бейнеленген. 1960 жылы 5, 15, 25 бани және 1 мен 3 лей номиналындағы монеталардың жаңа сериясы шығарылды, олар никельмен қапталған болаттан соғылды. 1966 жылдан бастап Николае Чаушеску билікке келгеннен кейін барлық монеталардағы атау «Republica Socialista Romania» деп өзгертілді, бірақ осы номиналдардың 1966 жылға дейінгі барлық монеталары қолданыста болды. 1975 жылы 5 және 15 бани монеталарының құрамы алюминийге ауыстырылды, ал 1982 жылы 25 бани монетасы да соған сәйкес өзгертілді. 1978 жылы алюминийден жасалған 5 лей монетасы енгізілді. Мемлекеттік баға белгілеу және бағаны бақылау жойылғаннан кейін, әсіресе 5 лей монетасы 1991 жылға дейін қолданыста болды. 1991 жылы коммунизмнен кейінгі суреттері мен жаңа құны бар 1, 5, 10, 20, 50 және 100 лей номиналындағы монеталардың жаңа сериясы шығарылды. Бұл монеталар инфляция салдарынан құнын біртіндеп жоғалтты, ал 1998 жылы 500 лей, ал 2000 жылы 1000 және 5000 лей номиналындағы алюминий-магний қорытпасынан жасалған монеталардың жаңа сериясы енгізілді.
Төртінші леу
Қазіргі уақытта айналыста жүрген монеталар: латуньмен қапталған болаттан жасалған бір бан; мыспен қапталған болаттан жасалған бес бан; никельмен қапталған болаттан жасалған он бан; никель-латуньдан жасалған елу бан. Олар алғаш рет 2005 жылы төртінші қайта бағалау кезінде айналысқа енгізілді және барлығы қазіргі уақытта қолданыста. 2010, 2011, 2012, 2014, 2015 және 2016 жылдары шығарылған 50 банилік алты естелік монета бар. Румын леуінің қазіргі монеталары функционалдық тұрғыдан қарапайым дизайнға ие, кез келген объективті стандарт бойынша тіпті коммунистік дәуірдегі ең әдемі емес монеталардан да асып түседі. Бір бан монетасы сирек кездесіп, банктердің де, көптеген саудагерлердің де сұранысына ие болған жоқ; жағдай өзгерді және бұл монетаны табу оңайырақ болды (2015 жылғы жағдай бойынша). Супермаркеттер әдетте 9,99 (лей) сияқты бағаларды жарнамалайды және тауарларға 9,47 сияқты нақты бан бағасын қояды; шындығында, 2014 жылдан бері Carrefour онлайн-сайтында көрсетілген бағалардың көпшілігі ең жақын 5 немесе 10 баниге дейін көрсетілмейді. Көптеген сауда орындары қолма-қол ақшамен төлемдерді 5 немесе 10 баниге дейін немесе тіпті толық лейге дейін дөңгелектейді, бірақ (халықаралық) супермаркеттер желілері әдетте нақты ақша береді. Картымен төлем жасағанда нақты сома (дөңгелектелмеген) алынады. Бір бантық бағаға (және ақша беруге) қайта оралу себебі, дүкендер мен бизнеске әрбір операция үшін салықтық чек (салықтан қашу үшін) беруге бағытталған үкіметтің тиімді шаралары болуы мүмкін. Барлық дүкендер мен мейрамханаларда нақты чек беру қажеттігі туралы ресми хабарламалар жарыққа шығарылуы керек.
Екінші леу
1947 жылы Қаржы министрлігі 20 лейлік банкноттарды, ал Румыния Ұлттық Банкі 100, 500 және 1000 лейлік банкноттарды айналымға енгізді. 1949 жылы Румыния Халық Республикасы Банкі қағаз ақша басып шығаруды өз міндетіне алды және 500 және 1000 лейлік банкноттарды шығарды.
Төртінші серия
2005 жылы 1 леу, 5, 10, 50, 100 леулік полимерлік банкноттар енгізілді, ал 2006 жылы тағы банкноттар қосылды. 1 леу, 5, 10, 50 леу және банкноттарының дизайны олар алмастырған бұрынғы 10 000, 50 000, 100 000, 500 000 және 1 000 000 леулік банкноттардың дизайнына негізделген. 2008 жылдың қараша айында банкнот қайта жобаланды (көптеген графикалық элементтер бірдей, кейбір қауіпсіздік элементтері өзгертілді, осылайша оның қауіпсіздік мүмкіндіктері 1 леулік және банкноттарымен салыстырылатын болды). Жалпы айналымдағы ең жоғары номиналды монета – 50 бани (шамамен 15 АҚШ центі немесе 9 фунт стерлинг); 1 леулік банкноттың (монетасы жоқ) құны (шамамен) 25 АҚШ центі немесе 18 фунт стерлинг, немесе шамамен 23 евро центі. Румынияның Еуроаймаққа қосылуына дайындық ретінде төртінші леу банкноттары евро банкноттарымен бірдей өлшемде жасалған. Румыния Ұлттық Банкі 2021 жылдың қараша айында банкнотты айналымға енгізді.