Кіріспе
Түркиядағы қала Диярбакыр (; , жергілікті айтылуы: Дикранагерд; ; ), бұрын Диярбекир, Түркиядағы күрдтердің көпшілігі тұратын ең ірі қала. Диярбакыр провинциясының әкімшілік орталығы. Тигр өзенінің жағасындағы жоғары платода орналасқан, онда тарихи Диярбакыр бекінісі тұр. Бұл Түркияның Оңтүстік-Шығысындағы Диярбакыр провинциясының әкімшілік астанасы. Оңтүстік-Шығыс Анатолия аймағындағы екінші ірі қала. 2021 жылдың желтоқсанына қарай, астаналық провинцияның халқы 1 791 373 адамды құрады, оның ішінде 1 129 218 адам 4 қалалық ауданнан (Бағлар, Қаяпынар, Сұр және Йенишехир) тұратын қалалық (немесе метро) аймағында тұрды. Диярбакыр түрік мемлекеті мен түрлі күрд сепаратистік топтары арасындағы қақтығыстың басты ошағы болып табылады және көптеген күрдтер оны Курдистанның де-факто астанасы деп санайды. Қала Севр шартынан кейін тәуелсіз Курдистанның астанасы болуға тиіс еді, бірақ кейінгі саяси жағдайлар салдарынан бұл жоспар іске аспады. 2023 жылдың 6 ақпанында Диярбакыр Түркия мен Сириядағы қос жер сілкінісінен зардап шекті, бұл қала қабырғаларына зиян келтірді.
Diyarbakır (; , local pronunciation: Dikranagerd; ; ), formerly Diyarbekir, is the largest Kurdish majority city in Turkey. It is the administrative center of Diyarbakır Province. Situated around a high plateau by the banks of the Tigris river on which stands the historic Diyarbakır Fortress, it is the administrative capital of the Diyarbakır Province of southeastern Turkey. It is the second largest city in the Southeastern Anatolia Region. As of December 2021, the Metropolitan Province population was 1,791,373 of whom 1,129,218 lived in the built up (or metro) area made of the 4 urban districts (Bağlar, Kayapınar, Sur and Yenişehir). Diyarbakır has been a main focal point of the conflict between the Turkish state and various Kurdish separatist groups, and is seen by many Kurds as the de facto capital of Kurdistan. The city was intended to become the capital of an independent Kurdistan following the Treaty of Sèvres, but this was disregarded following subsequent political developments. On 6 February 2023 Diyarbakır was affected by the twin Turkey Syria earthquakes, which inflicted some damage on its city walls.
Атаулары мен этимологиясы
Ежелгі заманда қала Амида деп аталатын, бұл есім ежелгі ассириялық Амеди топонимінен шыққан болуы мүмкін. Амид деген атау араб тілінде де қолданылған. VII ғасырдағы мұсылман жаулап алуларынан кейін қала Дияр Бакр (ديار بكر) деп аталды, бұл Дияр Бакр тайпасының, яғни Бану Бакр тайпасының жеріне сілтеме жасайды. Бұл тайпа ислам дінінің пайда болуына дейінгі кезеңде солтүстік Месопотамияға қоныстанған болатын. VII ғасырда Осман халифаты тұсында және Муавияның аймақтық басшылығымен тайпаның бір бөлігіне қала маңындағы жерлерге, солтүстікке қарай қоныстануға бұйрық берілді. Кейін қала түрік тілінде қара базальт қабырғаларының құрметіне "Қара Амид" ("Kara Amid") деп те аталды. 1937 жылдың қараша айында Түркия президенті Ататүрк қалаға сапар шегіп, "Диярбекир" қаласының атауының нақты этимологиясына күмән келтіргеннен кейін, сол жылдың желтоқсан айында оны "Диярбакыр" деп атауға бұйрық берді. Бұл сөз түрік тілінде "мыс жері" дегенді білдіреді, себебі қаланың төңірегінде мыс кені көп. Бұл түрік емес жер атауларын түркілендіру процесінің алғашқы мысалдарының бірі болды, онда түрік емес (күрд, армян, араб және басқа) географиялық атаулар түрік баламаларымен ауыстырылды. Қазіргі армянша атауы Тигранакерт (Տիգրանակերտ). Күрд тілінде Амед, ал сирия тілінде ܐܡܝܕ (Āmīd) деп аталады.
Ежелгі дәуір
Диярбақырдың айналасындағы жерлерде адамдар тас дәуірінен бері қоныстанған. Диярбақыр аймағында алғашқы ірі мемлекет Хуриттердің Митанни патшалығы болды. Содан кейін, Жоғарғы Месопотамияны бақылаған дерлік барлық биліктер оны биледі, олардың ішінде арамейлер, ассириялықтар, Урарту, армяндар, Ахеменид парсылары, мидиялықтар, Селевкидтер және Парфтар болды. Рим Республикасы б.з.д. 66 жылы қаланың бақылауын алды, сол кезде ол "Амида" деп аталды. 359 жылы Парсы патшасы Шапур II 73 күндік қоршаудан кейін Амиданы жаулап алды. Гиероклдің Синекдемусы бойынша, Амида ретінде Диярбақыр Месопотамия провинциясының Рим провинциясының маңызды қаласы болды. Бұл Месопотамия христиан діни орталығының епископтық тақтасы болды. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин Сасани империясының Шапур II басшылығымен Амиданы қоршаған кезде кеш Рим армиясында қызмет етті және сәтті қоршауды егжей-тегжейлі сипаттады. Бір кезде Амида Армян шіркеуінің тақтасы болды. 1650 және 1681 жылдары тақтада отырған епископтар Әулие Тақпен толық рухани байланыста болды, ал 1727 жылы Петр Дербогосян өзінің имандылығын Римге жіберді. Одан кейін 1785 жылы Константинопольде қайтыс болған Евгений және Иоанн Смирналық есімді екі армян католик шіркеуінің епискобы оның орнын басты. Ұзақ уақыттан кейін тағы үш епископ тағайындалды. 1903 жылы епархияда шамамен 5000 армян католигі болды, бірақ 1915 жылғы армян геноцидінде олардың көп бөлігі қаза болды. Бұл епархияның соңғы епискобы Андреас Элиас Селебиан 1915 жылдың жазында өзінің 600-ға жуық қоғамдастарымен бірге қаза тапты. Сириялық католик шіркеуінің жергілікті мүшелері үшін епархия 1862 жылы құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясында христиандарды қуғындау осы екі сириялық діни орталықтардың жойылуына әкелді.
Орта ғасырлар
639 жылы ерте араб-византия соғыстары кезінде Левантты мұсылман басып алудың бір бөлігі ретінде Амида Ияд ибн Ганм бастаған Рашид халифатының әскерлеріне қарады. Содан кейін қаланың орталығында, мүмкін, Сент-Томас шіркеуі орналасқан жерде Амиданың Ұлы мешіті салынды. Моңғол шапқыншылығынан бастап, Иранның Сәфевид әулеті қаланы басып алғанға дейін Қарақойынлы және Ақойынлы – екі түркімен конфедерациясы – қатарласып билік етті. Диярбақырды Осман империясы 1514 жылы Бийіклі Мехмед-паша жаулап алды. Сұлтан Селим I тұсында, Мұхаммед хан Ұстажлу – Диярбақырдың Сәфевидтер губернаторы – қаладан қуылды және 1514 жылғы Салдиран шайқасында қаза тапты.
Сафавидтер мен Осман әскері
Осман империясының классикалық дәуірінде оның Батыс Арменияға және Курдистанның шығыс аймақтарынан басқа барлық жеріне Сафавилердің есебінен кеңейгені байқалды. 16 ғасырдың басынан бастап қала мен оның төңірегіндегі аймақ Сафавилер мен Осман империясы арасындағы қырқыстар ошағы болды, екеуі де Идрис Битлиси маңындағы күрд әмірлерінің қолдауын іздеді. 1514 жылы Сұлтан Селім I билігінде, Бийиқлы Мехмет Пашаның жорықтарында Осман империясы қаланы жаулап алды. Диярбақырдың Сафавилер әкімі Мұхаммед хан Ұстажлу қаладан қуылды және 1514 жылғы Шалдыран шайқасында қаза тапты. 19 ғасырдың басында қаланың христиан халқының көп бөлігі армян және сириялық православие христиандарынан тұрды. Қала 1915 жылғы армян және ассириялық геноциді кезінде этникалық тазалауға ұшырады; шамамен 150 000 адам Сирия шөліндегі өлім жорықтарына қуылды.
Түркия Республикасы
1928 жылдың қаңтар айында Диярбакыр бірінші бас инспекцияның орталығына айналды, ол Хаккари, Ван, Шырнақ, Мардин, Сирт, Битлис және Шанлыурфа провинцияларын қамтитын аймақтық бөлімше болды. 1952 жылы провинцияларды қайта ұйымдастыру барысында Диярбакыр қаласы Диярбакыр провинциясының әкімшілік орталығы болды. 1993 жылы Диярбакир қалалық муниципалитет ретінде құрылды. Оның аудандары: Бағлар, Бисмил, Ерғани, Хазро, Қаяпинар, Чермик, Чинар, Эгил, Дикле, Кулп, Коцакой, Личе, Сильван, Сур, Йенишехир, Хани және Чүнгуш. Диярбакыр маңындағы американдық-түрік Пиринчлик әуе күштерінің базасы 1956 жылдан 1997 жылға дейін қолданыста болды. Диярбакырда соңғы жылдары түрік қауіпсіздік күштері, Күрдстан жұмысшы партиясы (ПКК) және Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті (ИМИЛ) қатысқан зорлық-зомбылық жиі болды. 2015 жылдың 8 қарашасы мен 2016 жылдың 15 мамыры аралығында түрік әскері мен ПКК арасындағы шайқастарда Сурдың көп бөлігі қирады. 2015 жылдың қараша айының басында күрд заңгері және адам құқықтары белсендісі Тахир Елчи Сур ауданында баспасөз мәлімдемесі жасағанда, ПКК мен түрік мемлекеті арасындағы зорлық-зомбылықты деэскалациялауға шақырған кезде қаза тапты. 2018 жылғы Археологтар қауымдастығы Стамбулдың баяндамасында 2015 жылдан бері қаланың тарихи Сур ауданының 72% бұзу және қайта құру арқылы жойылғаны, ал тарихи ескерткіштерді қорғауға бағытталған заңдар назарда ұсталмағаны көрсетілді. Олар қаланың «қалалық жаңару» саясаты соңғы азаматтық қақтығыста зақымданған мәдени мұраны жөндеуге емес, бұзуға және қайта құруға бағытталғанын, осы себепті көптеген тіркелген тарихи ғимараттар толығымен қирағанын анықтады. Заңды тіркемеген тарихи құрылыстардың қаншалықты жойылғаны белгісіз, себебі қазіргі құрылыстарды бұзу кезінде табылған тарихи фрагменттер де бұзылған. 2021 жылға қарай қаланың және ауданның көп бөлігі қалпына келтірілді және үкімет шенеуніктері қайтадан туризмге көңіл бөлді. Түркиялық профессор және бұрынғы журналист: «Бұл Харрисбургтегі жер сілкінісінің эпицентрі болғандай, ал Нью-Йорктегі ғимараттар құлап жатқандай», – деді.
Спорт
Қаланың ең танымал футбол клубтары — Диярбақырспор (1968 жылы құрылған) және Амед С.Ф.К. (1990 жылы құрылған). Дениз Наки — қаладан шыққан ең танымал футболшылардың бірі. Әйелдер футбол командасы «Амед С.К.» 2016–2017 жылғы Түркия әйелдер екінші футбол лигасы маусымының соңында Әйелдер бірінші лигасына жолдама алды. Түркия үкіметі тұтқындалғаннан кейін жалпы интернетке қолжеткізуді тоқтатты. Бірақ, 26 қазанда Диярбақыр қалалық әкімдігі алдында мыңдаған демонстранттар әкімдердің босатылуын талап етті. Қараша айында прокурорлар Кишанакқа 230 жылға бас бостандығынан айыру жазасын талап етті. 2017 жылдың қаңтарында Түркия үкіметі тағайындаған мемлекеттік басқарушы мифологиялық қанатты бұқаның ассириялық мүсінін қала әкімдігінен алып тастауды бұйырды. Бұл мүсін қаладағы ассириялық тарихты және әлі де тұратын ассириялық азшылықты еске алу үшін БДП әкімдері орнатқан болатын. Сонымен қатар, күрд тіліндегі барлық көше тақтайшалары алынып тасталды, күрд тілі мен мәдениетімен айналысатын ұйымдар жабылды, қоғамдық саябақтардан күрд аттары жойылды, күрд мәдени ескерткіштері мен тілдік символдары алынып тасталды. 2019 жылғы жергілікті сайлауда ХДП партиясынан Аднан Селчук Мызраклы Диярбақыр қаласының әкімі болып сайланды. 2019 жылдың тамызында ол қызметтен алынып, кейіннен терроризмді қолдаған деген айыппен 9 жыл 4 айға бас бостандығынан айырылды. Бұл күрд ХДП партиясының саясаткерлеріне қарсы үкімет жүргізіп жатқан репрессияның бөлігі болды. Түркия мемлекеті оның орнына Мүнір Каралоглун тағайындады. Аймақтағы басқа күрд қалаларының күрд әкімдері де ұқсас тағдырға ұшырады, тіпті Түркия президенті Ердоған болашақта кез келген күрд әкімдерін де қызметтен алатынын мәлімдеді. Бұл шешімге қарсы наразылықтар туды, оларды түрік полициясы су шашырату машиналарын қолдана отырып басып тастады, наразылық білдірушілердің арасында қаза болды. Диярбақыр түрмесі көптеген саяси тұтқындарға, негізінен түрік мемлекеті тарапынан терроризм айыбымен айыпталған күрд белсенділері мен саясаткерлеріне толы. Тұтқындар азаптау, зорлау, қорлау, ұрып-соғу, өлтіру және басқа да зұлымдықтарға ұшырады.
Экономика
Диярбақыр тарихи түрде бидай мен сусамы өндірген. Ангора ешкілері өсіріліп, Диярбақырдан жүн мен мохер экспортталды. Мысырдан, Стамбулдан және Сириядан саудагерлер ешкі мен қой сатып алуға келетін. Бал да өндірілді, бірақ көбінесе экспортталмай, жергілікті халық пайдаланған. Аймақта жібек құрты шаруашылығы да дамыған. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Диярбақырда белсенді мыс өнеркәсібі болған, онда алты кен орны болды. Үшеуі жұмыс істеді, олардың екеуі жергілікті тұрғындарға, ал үшіншісі Түрік үкіметіне тиесілі болды. Кенді қазу кезінде негізгі мыс түрі тенорит болды. Оны күрдтер қолмен қазып шығарды. Кеннің көп бөлігі Англияға экспортталды. Аймақ темір, гипс, көмір, бор, әк, мүйіз және кварц өндірісімен де айналысты, бірақ негізінен жергілікті қажеттер үшін қолданылды. Қалаға Диярбақыр әуежайы мен Диярбақыр теміржол станциясы қызмет көрсетеді. 1935 жылы Елазығ мен Диярбақыр арасындағы теміржол ашылды.
Демография
XIX ғасырдың басында қаланың христиан халқының көп бөлігі армяндар мен ассириялықтардан тұрған. Қалада шағын еврей қауымы да болған. Барлық христиандар армян және күрд тілдерінде сөйлеген. Әйгілі адамдар түрік тілінде сөйлеген. Көшелерде күрд тілінде сөйлеген. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» мәліметінше, халық саны 38 мыңға жеткен, олардың шамамен жартысы христиандар – түріктер, күрдтер, арабтар, түркімендер, армяндар, халдейлер, якобиттер және аз ғана гректерден құралған. Диярбақыр вилайетінде Мехмед Решид билігінде армян халқы қоныстандырылып, құрытылған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күрд халқы ауылдар мен таулардан қалалық орталықтарға көшіп, Диярбақырдың күрд халқының саны арта берді. Диярбақырдың халқы 1930 жылдары 30 мыңнан 1956 жылы 65 мыңға, 1970 жылы 140 мыңға, 1990 жылы 400 мыңға дейін өсті, ал 1997 жылы шамамен 1,5 миллионға жетті. 1990 жылдары қала күрд-түрік қақтығысы кезінде Түркиядан көшіп келген мыңдаған күрд ауылдарының тұрғындарының есебінен күрт халқының саны күртше өсті. Сур муниципалитетінің 2006 жылғы қарашада жүргізген сауалнамасына сәйкес, қала тұрғындарының 72% күнделікті сөйлеуде күрд тілін жиі қолданады, себебі қалада күрдтер басым, ал ассириялықтар, армяндар және түріктер азшылықты құрайды. Диярбақырдың ескі қаласының маңында алеви түркімендерінің бірнеше ауылдары бар, бірақ олардың саны туралы ресми мәліметтер жоқ. Түрік заң шығарушылары Диярбақырдың күрдтік көпшілігін мойындаудан бас тартуға тырысты. Түркияның Білім министрлігі Диярбақыр провинциясы туралы «Біздің қаламыз, Диярбақыр» («Şehrimiz Diyarbakır») атты мектеп кітабын шығарды, онда Бакуда сөйленетін түрік тілінің қалалық аймақтық тілдермен – араб, парсы, күрд, түркімен және кавказ тілдерімен бірге қолданылатыны айтылады. Сыншылар мұны Түркиядағы күрдтерге қарсы сезімнің жалпы тенденциясымен байланыстырады. 1999 жылы қайта ашылған муниципалитет қалалық театры күрд тілінде де қойылымдар қойды. Түркияда кең таралған мерекелердің бірі – Наурыз. Бұл мереке көктемнің басталуы мен жаңа жылдың келуіне орай тойланады. Наурыз мерекесінің тарихы тереңде жатыр, сондықтан ол үш мың жылдан бері Азияның әртүрлі аймақтарында, әсіресе Таяу Шығыста тойланып келеді. Түркияның әртүрлі аймақтарында, әсіресе күрд аймақтарында Наурыз осы аймақтардың ең маңызды мәдени және тарихи дәстүрлерінің бірі саналады. От жағу, жаңа киім кию, би билеу және бір-біріне сыйлық беру – бұл мерекедегі дәстүрлі іс-шаралардың бір бөлігі.
Ас мәзірі
Диярбақырдың тағамдарына қара бұрыш, сумак және кинза сияқты дәмдеуіштерді қолданатын қозы еті тағамдары, күріш, булгур және май кіреді. Жергілікті тағамдардың ішінде сарымсақ пен сумакпен дайындалған қозы еті мен көкөністерден жасалған Мефтун, күріш, бадам және дәмдеуіштермен толтырылған, пісірілген қозы қабырғасы – Кабурға Долмасы бар. Диярбақырда қарбыз өсіріледі және жыл сайын Қарбыз фестивалі өткізіледі.
Негізгі көрікті жерлер
Диярбақырдың орталық бөлігі, ескі қаланы айнала қоршайтын, қара базальттан тұрғызылған, жақсы сақталған биік қабырғалармен қоршалған. Ескі қалаға кіретін төрт қақпа және қабырға бойында 82 күзет мұнарасы бар. Бұл қабырғалар ежелгі заманда салынған, ал 349 жылы Рим императоры Констанций II оларды қалпына келтіріп, кеңейткен. Қабырғалардың ішіндегі аймақ Сур ауданы деп аталады; жақында бұзылып, қайта құрылғанға дейін бұл ауданда 599 тіркелген тарихи ғимарат болған. Олар 1532 жылы Осман империясы тұсында қайта жаңартылған.
Шіркеулер
Кирогос армян шіркеуі – алғаш рет 1519 жылы салынған, қазіргі құрылымы 1883 жылдан бастап, ұзақ уақыт пайдаланылмағаннан кейін жақында қайта жаңартылды. Сириялық православие шіркеуі (Илто д Йолдат Алохо, Мерьемана килисеси) б.з.б. 1 ғасырда алғашқыда язычник ғибадатханасы ретінде салынған. Қазіргі құрылысы 3 ғасырға дейін барады, көп рет қайта жаңартылып, бүгінге дейін құдайға табыну орны ретінде қолданылуда. Мар Петюн (Әулие Антоний) халдейлік католик шіркеуі, 1681 жылы салынған. Сент-Мэри соборы. Сент-Джордж шіркеуі.
St. George's Church
Басқа тарихи ғимараттар
Диярбакыр бекінісі мен Хевсел бақшасы мәдени ландшафты, 2015 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енді. Хасан-паша хан, 16 ғасырда салынған ірі Осман керуенсарайы, қазір дүкендер мен кафелерге арналған. 1527 жылы салынған Деллилер хан керуенсарайы қазір бес жұлдызды қонақ үй ретінде пайдаланылуда.
Климат
Диярбақырдың Жерорта теңізі (Кеппен климаттық жіктелімі: Csa) немесе аномальды жылы, ыстық жазғы мұхиттық климаты (Треуарта климаттық жіктелімі: Doa) бар. Жаздар өте ыстық және құрғақ болады, себебі қала Месопотамия жазығында орналасқан, ол Сирия мен Ирак шөлдерінен келетін ыстық ауа массаларының әсеріне ұшырайды. Ең жоғары тіркелген температура 1937 жылдың 21 шілдесінде 46,2 °C (112,64 °F) құрады. Қыстар суық, орташа мөлшерде жауын-шашын жауады және түндер аязды болады. Желтоқсан мен наурыз айлары аралығында қар жиі жауады, кейде бір-екі аптаға дейін жауып тұрады. Ең төменгі тіркелген температура 1933 жылдың 11 қаңтарында -24,2 °C (-10,12 °F) болды. Ең көп қардың қалыңдығы 1971 жылдың 16 қаңтарында 65 см (25,6 дюйм) тіркелді.