Кіріспе

Жапон жерлеу рәсімдерінің шолуы

Жапониядағы жерлеу рәсімдерінің көпшілігі (葬儀, sōgi немесе 葬式, sōshiki) ояну рәсімін, қайтыс болған адамның кремациялануын, отбасылық қабірге жерлеуді және белгілі бір мерзімде еске алу рәсімдерін қамтиды. 2007 жылғы статистика бойынша, қайтыс болған жапон азаматтарының 99,81% кремацияланады. Жапониядағы басқа да рәсімдерге синто дініне байланысты жерлеу рәсімдері және Рюкю халқының дәстүрлі жерлеу мәдениеті жатады.

Өлімнен кейін

Жапонияның діни тұрғыдан әлсіреуіне қарамастан, 2007 жылы жерлеу рәсімдерінің 90 пайызы буддалық дәстүр бойынша өткізіледі. Өлімге жеткен соң (немесе ертеректе, өлімнің күтілуімен бірге) туыстары өлген немесе өліп бара жатқан адамның ерінін сумен ылғалдайды, бұл соңғы сәттегі су (末期の水) деп аталады. Көптеген жапон үйлерінде буддалық рәсімдер үшін буддалық құрбандық тақтасы – буцудан (仏壇) болады, сондай-ақ көптеген үйлерде синтоизм ғибадатханасы – камидана (神棚) да бар. Өлім оқиғасы болғанда, ғибадатхана жабылып, өлгендердің таза емес рухтарын ұстап тұру үшін ақ қағазбен жабылады, бұл камидана фудзи (神棚封じ) деп аталатын дәстүр. Өлген адамның жанына гүлдер, құрбандық шамы мен шам қойылған шағын үстел қойылады. Туыстары мен билік органдарына хабар беріліп, өлім туралы куәлік беріледі. Жерлеу рәсімін әдетте үлкен ұлы ұйымдастырады және оны ғибадатханаға хабарласып, уақыт белгілеу арқылы бастайды. Көне қытай ай санатына сүйенгендей, кейбір күндер басқаларынан ыңғайлырақ болады. Атап айтқанда, екінші күні – томобики (友引) деп аталады, ол ырымды тұрғысынан «достарыңды өзіңмен бірге алып кету» (томо = достар; hiku = тарту, бірақ бастапқы мағынасы басқаша болған) деп түсіндіріледі, сондықтан ол жерлеу үшін жаман, ал үйлену тойы үшін жақсы күн саналады. Дене жуылып, тесіктер мақта немесе бинтпен бітеліп қойылады. Кейде «табутқа салу» рәсімі (нокан деп аталады) өткізіледі, онда кәсіби ноканша (納棺者) адамның денесін рәсімдік киімге киіндіріп, дайындап, табутқа салады (бұл 2008 жылғы «Кетулер» фильмінде көрсетілген). Бұл рәсім қазір сирек кездеседі және көне дәстүрлер сақталған ауылдық жерлерде ғана кездесуі мүмкін. Табутқа салу рәсімі өткізілсе де, өткізілмесе де, қайтыс болған әйел ақ кимоноға, ал қайтыс болған еркек костюмге немесе кимоноға киіндіріледі. Бетке макияж жағылуы мүмкін. Дене құрғақ мұзға салынып, табутқа қойылады. Табутқа ақ кимоно, бір жұп сандал, Үш өткел өзенінен өту үшін алты монета және қайтыс болған адамның сүйіп жүрген заттары (мысалы, темекі мен тәттілер) салынып, содан кейін олар құрбандық тақтасына қойылады. Дене басы солтүстікке немесе екінші нұсқа бойынша батысқа қаратылып қойылады. Буддизмде батыс бағыты Амида Будданың батыс әлемімен байланысты. Өмірде ерлер де, әйелдер де кимононың немесе юкатаның алдыңғы жағын сол жағымен оң жағының үстінен жабады. Ал мәйіттің денесіне киім кигізілген жағдайда, киім оң жағымен сол жағына қарай жабылады.

Ояну

Жапондықтар өлімнен кейін мүмкіндігінше тезірек tsuya (通夜) деп аталатын жаназа намазын өткізеді, яғни "түнде қалу". Барлық жаназаға келгендер қара киім киеді: ерлер ақ көйлек пен қара галстукпен қара костюм, ал әйелдер қара көйлек немесе қара кимоно киеді. Егер марқұм буддизмді ұстанған болса, қонақтар жұзу (数珠) деп аталатын дұға таспасын алып жүруі мүмкін. Жаназа намазына келгендер немесе жаназаға қатысқандар арнайы қара және күміс конверттерде ("қарсылық емес сыйлық"; 不祝儀袋; bushūgibukuro немесе "жапон буддалық құрбандық иіс суына арналған пакет"; 香典袋) көңіл айту ақшасын ұсынады. Марқұммен қарым-қатынасына және қонақтың әл-ауқатына байланысты сома 3000 мен 30 000 иен аралығында болуы мүмкін. Қонақтар отырады, ал ең жақын туыстар алдыңғы қатарда отырады. Буддалық діни қызметкер содан кейін сутрадан бір бөлігін оқиды. Отбасы мүшелері марқұмның алдындағы құрбандық иіс суына үш рет иіс суы шашады. Сонымен қатар, жиналған қонақтар отбасы мүшелерінің орындықтарының артындағы басқа жерде де осы рәсімді орындайды. Діни қызметкер сутраны оқып бітіргеннен кейін жаназа намазы аяқталады. Әрбір кетіп бара жатқан қонаққа осы қонақтан алынған көңіл айту ақшасының жартысына немесе төрттен біріне тең сыйлық беріледі. Ең жақын туыстары марқұммен бірге бір бөлмеде түндеуге қалуы мүмкін.

Жерлеу рәсімі

Қорыту рәсімі, кокубетсу шики (告別式) деп аталады, әдетте, оянғаннан кейінгі күні өткізіледі. Рәсім оянғанмен ұқсас, дін қызметкері сутра оқып жатқанда хош иісті заттар ұсынылады. Салтанат сәл өзгеше, себебі марқұмға жаңа буддалық есім (戒名, kaimyō; lit. "ұстаным аты") беріледі, ол кандзимен жазылады. Есімнің аталған жағдайда қайтыс болған адамның қайта оралуына кедерес жасайды делінеді. Атаудың ұзындығы адамның өмір сүру мерзіміне немесе, көбінесе, туыстарының ғибадатханаға берген садақасының мөлшеріне байланысты, ол қарапайым есімнен бастап 1 миллион иен немесе одан да қымбат есімдерге дейін жете алады. Ғибадатханалардың талап ететін жоғары бағасы Жапониядағы даулы мәселе, әсіресе кейбір ғибадатханалар отбасыларды қымбат есім алуға мәжбүрлейтініне байланысты. Бұл каймионың кандзилері көне және кейде эзотерикалық мағынаға ие. Қорыту рәсімі аяқталғаннан кейін, қонақтар мен отбасы мүшелері марқұмның басы мен иығына гүлдер қойып, содан кейін табыт мөрленеді және әсем безендірілген сүйеуге салынып, крематорийге тасымалданады. Жапонияның кейбір аймақтарында, қабірге қош салайтындар табытты таспен қағып жабады.

Жүктеу

Қола жәшік крематорийдегі табаққа қойылады. Отбасы мәйіттің өртелу камерасына сырғанап кіргізілуін бақылайды. Көтеру әдетте екі сағатқа созылады, ал отбасы өртеу аяқталғаннан кейін белгіленген уақытта оралады. Туыстары күлден сүйектерді алып, үлкен таякшалар немесе металл таякшалар арқылы урнаға көшіреді, екі туыс бір уақытта бір сүйекті таякшаларымен ұстайды. Бұл жапондықтардың екі адамның бір уақытта бір затты таякшамен ұстауы дұрыс болатын жалғыз жағдайы. Басқа кездерде екі адам бір уақытта таякшамен бір нәрсені ұстаса немесе бір таякшадан екіншісіне нәрсені беруі, үлкен әлеуметтік қателік саналады. Аяқ сүйектері бірінші, ал бас сүйектері соңғы болып алынады. Бұл - марқұмның урнада бас-аяғымен орналаспауын қамтамасыз ету үшін жасалады. Алайда, тірі адамдағы нодоботок сөзі басқа орган – көзге көрінетін Адамның алмасына қатысты. Кейде күл бірнеше урнаға бөлінеді. Мысалы, күлдің бір бөлігі отбасылық қабірге, ал қалғаны ғибадатханаға немесе тіпті компанияның қабіріне немесе ғарышқа жерленуі мүмкін. Жергілікті әдет-ғұрыпқа сәйкес, урна белгілі бір уақыт бойы отбасы үйінде қалуы немесе тікелей зиратқа апарылуы мүмкін. Риукю аралдарындағы дәстүрлі жерлеу, материктік Жапониядағы жерлеуден біршама өзгеше болған. Көтерудің орнына, дене уақытша отбасылық қабірге (әдетте тасбақа арқасы пішіндес үлкен қабірге) қойылады; бірнеше жылдан кейін ет шірігеннен кейін сүйектер жуылып, жерлеу урнасына салынып, қабірдің басқа бөлігінде тұрақты сақталады.

Қабір

Жапондықтардың дәстүрлі қабірі – әдетте тас ескерткіштен тұратын отбасылық қабір (墓) болып табылады, ескерткіштің алдында гүлдерге, құрбандық шалуға және суға арналған орын, ал төменгі жағында күл сақтауға арналған камера немесе крипт болады. Ескерткіштің қабырғасында қабірдің орнатылған күні және оны сатып алған адамның аты жазылуы мүмкін. Қайтыс болғандардың есімдері көбінесе, бірақ әрқашан емес, ескерткіштің бетіне қашап жазылады. Егер әйелі немесе күйеуі бұрын қайтыс болса, оның есімі тасқа қызыл бояумен жазылуы мүмкін. Әйел мен күйеу екеуі де қайтыс болғаннан кейін, қызыл бояу тастан алынып тасталады. Бұл әдетте қаржылық себептермен жасалады, себебі екінші жұбайы қайтыс болған кезде екінші есімді жазуға қарағанда екі есімді бірден жазу арзан. Бұл олардың жұбайымен бірге қабірге көшуге асыққандықтарын да білдіреді. Дегенмен, қазіргі кезде бұл практика азайып барады. Қайтыс болған адамның есімін сол жағына немесе қабірдің алдына қойылған жеке тасқа қашап жазуға болады. Көбінесе есім сотобаға – қабірдің артында немесе жанында орналасқан ағаш тақтайшаға да жазылады. Бұл сотобалар қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай орнатылуы мүмкін, ал кейбір еске алу рәсімдерінде жаңалары қосылуы мүмкін. Кейбір қабірлерде визиткаларға арналған жәшіктер де болуы мүмкін, онда қабірге келген достары мен туыстары визиткаларын тастап, қабірге қараушыларға келушілердің қайтыс болған адамға көрсеткен құрметтері туралы хабарлайды. Жер участақтарының жоғары бағасы, орташа есеппен 2 миллион иен тұрады, «Қабірлер үйі» (お墓のマンション) деген жаңа қызметтің пайда болуына әкелді, онда шкафтай ғана қабірді шамамен 400 000 иенге сатып алуға болады. Кейбіреулерінде қайтыс болған адамның суреті, хабарламалар, туысқандық ағаш және басқа да ақпараттар көрсетілетін сенсорлық экран да болуы мүмкін. Жердің қымбаттығына байланысты, Токиодағы зират жақында ғибадатхананың тоғыз қабатты ғимаратының 3-8 қабаттарында ашылды, ал төменгі қабаттары жерлеу рәсімдері үшін пайдаланылады. Көптеген жағдайларда қайтыс болған адамдардың күлі қабірлерден ұрланған. Атақты суретші Мачико Хасегаваның және жылжымайтын мүлік компаниясының төрағасы Такичи Хаясаканың әйелінің күлі құн төлеу үшін ұрланды. Танымал жазушы Юкио Мисиманың (1925–1970) күлі 1971 жылы, ал жазушы Наоя Шиганың күлі 1980 жылы ұрланды. Бейсболшы Садахару Оның әйелі 2002 жылдың желтоқсан айында із-түзсіз жоғалып кетті.

Қайғы-қасірет және ескерткіш қызметі

Еске алу рәсімдері жергілікті дәстүр-салтына байланысты. Әдетте, өлімнен кейін бірнеше еске алу рәсімі өткізіледі, мысалы, алғашқы жеті күн бойы күн сайын, немесе алғашқы 49 күн ішінде, немесе жергілікті дәстүрге сәйкес 7-ші, 49-шы және 100-ші күндері. Көбінесе өлімнен кейінгі жетінші күні өткізілетін буддалық рәсім, шонанока (初七日) және 49-шы күні, шижукуничи (四十九日) ең көп таралған. Көптеген дәстүрлерде күл салынған ыдыс 49-шы күні "нокоцу" (納骨) деп аталатын рәсім арқылы жерленеді, ал отбасы осы күнге дейін аза тұтады. Содан кейін, қайтыс болғандарды еске алу үшін Обон мерекесінде тағы бір рәсім өткізіледі. Мереке 1-ші жылы, кейде 3-ші, 5-ші, 7-ші және 13-ші жылдары, содан кейін 39-шы немесе 50-ші жылға дейін бірнеше рет ұйымдастырылуы мүмкін. Танымал жүйе он үш Будданың күндерімен байланысты. Сондай-ақ, отбасылық құрбандық тұратын жерге немесе оның жанына қайтыс болған адамның суреті қойылады. Қайтыс болғаннан кейін бірінші жыл ішінде дәстүрлі Жаңа жылдық ақпараттық хаттар жіберілмейді және алынбайды. Достар мен туыстарға бұл туралы алдын ала хабарлау қажет, осылайша олар хат жібермейді.

Жапондық жерлеу өнеркәсібі

Жапондықтардың жерлеу рәсіміне орташа есеппен 2,31 миллион иен (25 000 АҚШ доллары) жұмсалады, бұл туралы 2008 жылғы Жапония тұтынушылар қауымдастығының зерттеуі мәлімдейді. Бұл құнға қатысушыларды тамақтандыруға 401 000 иен және дін қызметкерінің қызметіне 549 000 иен кіреді. Барлығы алғанда, индустрияның кірісі шамамен 1,5 триллион иенді құрайды, ал жерлеу үйлерінің саны 45 мыңға жуық. 2004 жылы 1,1 миллион жапондық қайтыс болды (2003: 1,0 миллион), ал Жапониядағы орташа жас өсуіне байланысты болашақта бұл көрсеткіштің артуы күтілуде; Жапонияның демографиялық жағдайына қараңыз. Funeral Business Monthly журналы 2035 жылға қарай 1,7 миллион адамның қайтыс болады деп болжайды, ал 2040 жылы кіріс 2 триллион иенге жетеді. Соңғы кезде жерлеу индустриясында өзгерістер болып жатыр, кейбір жерлеу үйлері стандартты қызметтерге қарағанда бәсекеге қабілетті және ашық баға ұсынады. Олардың қызметтері 200 000 иеннен басталады, бұл әдеттегі қызметтердің шамадан тыс жоғары бағасынан әлдеқайда арзан, және клиенттерге таңдау үшін әртүрлі опциялар мен бағалар ұсынылады. Мұндай жаңа жерлеу үйлерінің көпшілігін жапондық емес азаматтар ашқан. Сонымен қатар, үйлену тойларының азаюына байланысты кірісі төмендеген қонақүйлер де жерлеу қызметтерін ұсынып жатыр. Жалпы алғанда, бәсекелестік күшейіп келеді. Бәсекеге төтеп беру үшін, дәстүрлі жерлеу үйлерінің бағасы да уақыт өте келе төмендеуде. Тағы бір жаңа қызмет – адамның өмірінің соңына дейін жерлеу рәсімін таңдап алуы және барлық шығындарды жабу үшін ай сайын белгілі бір соманы төлеуі (мысалы, 10 000 иен).

Тарих

Жапон тарихындағы атақты басшылар көбінесе қабірлерге жерленген. Ең ежелгі белгілі жерлеу камерасы 220 және 230 жылдары аралығында Нара префектурасының Сакурай қаласында салынды және Хокенояма қабірі деп аталды. Қабірдің ұзындығы 80 метр, ал камерасы 7 метр ұзын, 2,7 метр енді, ішінде 5 метр ұзын, 1 метр енді табыт орналасқан. Бұл жерде кім жерленгені нақты белгісіз, бірақ ол жергілікті билік өкілі болған деп есептеледі. 300 жыл шамасында маңызды басшыларды жерлеу үшін қабірлерді пайдалану жиіледі. Жапония өзінің ерекше кілт тесігі пішіндес қабір үйінділерін жасады, олар Кофун (古墳 – бұл сөз барлық пішіндес қабір үйінділері үшін қолданылады) деп аталады, ал 250-538 жылдар аралығы Кофун кезеңі деп аталады. 50 жыл бұрын осы үйінділерге Корея түбегі арқылы Қытайдан келген жерлеу үйінділерінің әсер еткеніне сенгенімен, қазір Яёй дәуірінің үйінділері олардың алдын бағаны саналады. Бүгінде V және VI ғасырларда салынған Кореядағы қабірлер жапондық кофунның ықпалымен салынған болуы мүмкін деп есептеледі. Ежелгі Ямато мәдениетінің географиялық аймағында көптеген қабірлер бар, олардың көпшілігі кілт тесігі пішіндес және 400 метрге дейін жетеді. Ең ірісі – Осака маңындағы Сакайдағы Император Нинтоку қабірі, ұзындығы 486 метр, ал ауданы 300 000 шаршы метрді құрайды. Олар көбінесе орлармен қоршалған, тек төбелерге салынбаған жағдайда ғана. Бұл қабір үйінділерінің дөңгелек бөліктерінде жерлеу камералары орналасқан. VI ғасырда дөңгелек және шаршы пішіндес қабірлер пайда болды. Қабір үйінділерін пайдалану VI ғасырда Буддизмнің Жапонияға енуімен немесе 710 жылы Императрица Генмейдің Нарада астананы құруымен біртіндеп тоқтаған деп саналады. Оның орнына, туыстардың қабірлеріне қосымша жерлеуге мүмкіндік беретін дәліздермен жабдықталған отбасылық қабірлер салынды. Дәстүр бойынша, қайтыс болған адамдармен айналысу таза емес деп есептелді және көбінесе Буракумин осы жұмысты атқарды.

Ортағасырлық сото дзендік жерлеу рәсімі

Жапон буддалық жобалау рәсімдері, бүгінгі күні жапон жобалау рәсімдерінің басым бөлігін құрайды, әдетте тарихи тұрғыдан Сото Дзен стилінде орындалады, бірақ қазіргі таңда Сото жобалау рәсімдері басқа жапон буддалық мектептерінің көпшілігі үшін стандартты жобалау форматын анықтады. Жапон Дзен жобалау рәсімдері тікелей қытай Чан жобалау рәсімдерінен шыққан, олар Чанюань Цингуйда (禪院清規, «Дзен монастырының таза ережелері») егжей-тегжейлі сипатталған. Ертедегі қытай Чан жобалау рәсімдері мен жапон Сото Дзені арасындағы басты айырмашылық – ерте жапон монахтары аббат пен қарапайым адам үшін монахтық жобалау рәсімдері арасында ешқандай айырмашылық жасамағандығы болды. Дзен жобалау рәсімдерін алғашқы жапондықтардың арасында Дзен институттарының қызметін демелеген билеуші элита болды. Бұған мысал ретінде 1284 жылы қытай монахы Вусю Цуянның қолынан монахтық жобалау рәсімдерін алған регент Ходзё Токимуне келтіріледі. Дзен тарихшысы Мартин Колкатттың айтуынша, «Дзен монахтарының қоғамдағы ықпалын кеңейтудің бір жолы – маңызды демеушілер үшін жобалау рәсімдерін өткізу болды». Ортағасырлық Сото дәуірінде жазылған жобалау уағыздарының көпшілігі монахтарға арналған. Сото Дзен жобалау рәсімдеріндегі өзгерістерді оның негізін қалаушы Доген емес, кейіннен дзен шебері Кейзан енгізді, ол дзен монахтарын елді мекендерге барып, қарапайым халыққа жобалау рәсімдерін өткізуге шақырды. Доген Жапонияда қытай Чан монастырының көптеген қағидаларын алғаш рет енгізгенімен, оның гогокусында жобалау уағыздары жоқ. Жапон тарихының осы кезеңінде Дзен мектептері ізбасарлар үшін бәсекелестікке түсті және олар «қарапайым халыққа жобалау рәсімдері мен ата-бабаларға табыну сияқты рәсімдерді қолжетімді ету қажеттілігін бұрынғыдан да жақсы түсінді». Кейзанның жобалауға қатысты кең көзқарасы ауылдық жерлерде көптеген храмдардың салынуына және Сото орденінің бүкіл Жапония бойынша біртіндеп кеңеюіне әкелді. Орта ғасырларда жапондық қарапайым халық арасында танымал болған жобалау рәсімі негізінен қарапайым монахтар үшін белгіленген қытайлық Чан рәсімі болды. Дзен жобалау рәсімінің ең маңызды кезеңдері: өлімнен кейін діни қызметке қабылдау, мәйіттің жанындағы уағыз, кремация алаңының айналасында табытты айналып жүру және жобалау отын жағу. Лайықтар үшін ритуалдың өлімнен кейінгі қабылдану бөлігі ең маңызды болды, өйткені марқұмды Дзен монахы ретінде қабылдамаса, басқа жобалау рәсімдерін орындау мүмкін болмады, өйткені Дзен жобалау рәсімдері бұрын лайықтар үшін емес, тек монахтар үшін ғана болған. Сото мектебінде қарапайым халықтың өлімнен кейін діни қызметке қабылдануы қабылданғаннан кейін, қарапайым халықтың жобалау рәсімдері мүмкін болды; бүгінгі күні, Сото Дзен приходтық храмдарындағы өлім рәсімдері орталық практиканы құрайды. Бұл практика алғашқы Токугава дәуірінде стандартталған Сото Дзеннің алғашқы элементтерінің бірі болды. Ортағасырлық Жапонияда Сото Дзен танымал болғаннан бері, Сото Дзен жобалау рәсімдері монахтар мен қарапайым халық арасындағы маңызды байланыс нүктесі болып табылады және бүгінгі күні қарапайым халықтың діни өмірінде маңызды рөл атқарады.

Бүгін

ХХ ғасырдың басына дейін көптеген мәйіттер жерленген, ал кремация тек байлардың ғана мүмкіндігінде болған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тиімділігі мен тазалығы себепті кремация кеңінен таралды; 2009 қаржы жылында жапондық мәйіттердің 99,9% кремацияланды, ал кейбір жергілікті билік органдары жерлеуге тыйым салды. Едо дәуірінің басындағы дәстүрді бұзып, заманауилыққа бейімделу үшін император Акихито мен император Мичиконың қайтыс болғаннан кейін кремациялануына шешім қабылданды, дәстүрлі жерлеу рәсімінен бас тартылды.

Фильмдер

"Қош сауын" – Джузо Итами түсірген фильмде жапон отбасының туысы қайтыс болғаннан кейін дәстүрлі жолмен аза тұру рәсімдерін өткізуі бейнеленеді. "Departures", 2008 жылы Йожиро Такитаның түсірген фильмі, жұмыссыз қалған виолончельшінің жаназа бюросына жұмысқа орналасуы туралы әңгімелейді.