Кіріспе

Егертон Ілхабы (Британ кітапханасы Эгертон папирусы 2) – бұрын белгісіз болған Ілхабтың үш папирус сынығынан тұратын жиынтық, ол Мысырдан табылған және 1934 жылы Британ мұражайына сатылған; физикалық сынықтар қазіргі кезде біздің эрамыздың II ғасырының соңына жатқызылады. Олар бірге кез келген Ілхабтың немесе кодекстің ең көне сақталған куәгерлерінің бірін құрайды. Британ мұражайы мәтінді жариялауға көп уақыт жұмсаған жоқ: 1934 жылдың жазында сатып алынған мәтін 1935 жылы жарық көрді. Бұл Ілхабқа "Белгісіз Ілхаб" деп те айтылады, себебі ол туралы ешқандай ежелгі деректерде айтылмаған, сонымен қатар ол жарияланғанға дейін толығымен белгісіз болған.

Шығу тегі

Қолжазбаның үш үзіндісі Ұлыбритания кітапханасындағы Эгертон жинағының құрамына кіреді. Сол қолжазбаның төртінші үзіндісі Кельн университетінің папирус жинағында табылып, 1987 жылы жарияланды. Төрт үзіндінің қайдан алынғаны туралы пікірлер даулы. 20-ғасыр бойы Эгертон үзінділерінің шығу тегі құпия сақталды, ал бастапқы редакторлар олардың Оксиринх папирустарынан келгенін дәлелсіз ұсынды. 2019 жылы олардың 1934 жылы Каирдегі антиквариат сатушы Морис Нахманнан сатып алынғаны анықталды. Нахман қолжазбаны 1920-1934 жылдар аралығында сатып алып, оның шығу тегін жазбаға түсірмеген. Нахман өзінің қолжазбаларының көптеген бастаулары бар екенін мақтан тұтқан. Осылайша, Оксиринхқа қатысты анықтама күмәнді. Кельн үзіндісінің шығу тегі мүлдем белгісіз. Қайырлы жағдайларға сүйенсек, бұл 1954 жылы Нахман қайтыс болған кезде оның мүлігінен сатып алынған болуы мүмкін. Колин Хендерсон Робертс Нахманның жинағында Исаның құмарлық шегуі туралы жазбаны көргенін хабарлады. Басқа да Библия ғалымдары бұл жоғалған үзіндіні жеделдетіп іздеді, бірақ Нахманның жинағы көптеген еуропалық университеттерге және жеке коллекционерлерге сатылды. Сатып алушылардың есімдері тіркелмеді, ал егер ол бар болса, осы үзіндінің соңғы орны белгісіз.

Қолжазбаның қашан жазылғаны

Қолжазбаның жазылған мерзімі тек палеографиялық зерттеулер арқылы анықталады. Эгертон фрагменттері алғаш жарияланғанда оның шамамен 150 жылға дейін дауірленгені айтылды; ерте христиан папирустарының арасында оның жасына тек Джон Рилендс кітапханасының Жақсы Жаңалықтан (Евангелие) Иоанн фрагменті ғана теңеседі. Кейіннен, Кельн университетінің қорында (Кельн папирусы 255) Эгертон Жақсы Жаңалығының (Евангелие) папирус үзіндісі табылып, 1987 жылы жарияланғанда, ол Британ кітапханасының папирус беттерінің бірінің астына орналасқандығы анықталды. Бұл қосымша фрагментте екі дауысты дыбыс арасында ілмекті апострофтың бір рет қолданылуы байқалды, бұл практика 3 ғасырдың басында грек пунктуациясында қалыпты жағдайға келді; бұл Эгертон қолжазбасының мерзімін қайта қарауға жеткілікті болды. Бұл зерттеу қолжазбаны Бодмер папирустарымен бірге дауірледі, Эрик Тернердің осы мерзімді қолдап, бұғатталған апострофты қолдану арқылы 200 жылға палеографиялық тұрғыдан дауірлегенін атап өтті. Эгертон папирусының қайта дауірленген мерзімі әлі де кең қолдауға ие. Алайда Стэнли Портер Эгертон папирусының және папирусының мерзімін қарастырып, біріншісінің 3 ғасырдың басында, екіншісінің 2 ғасырдың бірінші жартысында жазылған деген ғалымдардың пікірінің екі қолжазбаның палеографиялық ұқсастығымен қайшы екенін көрсетті. 1987 жылы Эгертон папирусының қайта дауірленуі Эрик Тернердің 1971 жылы жасаған мына түсініктемесіне негізделген: III ғасырдың бірінші онжылдығында бұл практика (екі дауысты дыбыс арасында апострофты қолдану, мысалы, екі тілді немесе екі сұйық дыбысты) кенеттен өте кең таралды, содан кейін жалғасты. Портер Тернердің сондай-ақ осы практиканың 2 ғасырдың соңынан бірнеше ертерек мысалдарын келтіргенін және олардың бірі (BGU III 715.5) 101 жылға дауірленгенін атап өтті. Портердің пікірінше, П. Кёльн 255-тегі ілмекті апострофтың табылуына қарамастан, Эгертон папирусының 2 ғасырдың ортасындағы мерзімін алғашқы редакторлардың ұсынысы екі және осы папирус үшін де салыстырмалы құжаттамалық және әдеби қолдардың палеографиялық дәлелдерімен сәйкес келеді, "2 ғасырдың ортасы, мүмкін оның басына қарай".

Құрастыру күні

Джон Б. Дэниелс "Толық Ізгі Хабарлар" кітабының кіріспесінде былай деп жазды: "Бірақ кейбір ғалымдар Эгертонның авторы белгісіз екенін айтып, оның шығармасы тек қана Киелі кітаптағы Ізгі Хабарлардан алынған деп санайды. Бұл шешім бірнеше себеппен қанағаттандырмайды: Эгертон Ізгі Хабары мен синоптикалық Ізгі Хабарлардың ұқсастықтарында синоптикалық авторлар Матай, Марқ және Лұқаға тән редакторлық тіл жоқ. Сондай-ақ, егер Эгертон олардың көзі болса, түсіндіру қиын болатын синоптикалық Ізгі Хабарларға тән ерекшеліктер де жоқ. Екінші жағынан, Марқ және Жохан авторлары Эгертон Ізгі Хабарынан алған деген ұсыныстар да нақты дәлелдермен расталмаған. Эгертон Ізгі Хабарының каноникалық Ізгі Хабарлардан ұқсастықтары мен айырмашылықтарын түсіндірудің ең мүмкін себебі – Эгертон авторы Иса туралы дәстүрлі айтқан сөздерді және оқиғаларды тәуелсіз түрде қолданған, оларды басқа Ізгі Хабар жазушылары да қолданған. Мұндай дәстүрлі айтқан сөздер гипотетикалық Q құжатында қарастырылған. Рональд Кэмерон былай дейді: "Папирус Эгертон 2 Жаңа Өсиеттегі Ізгі Хабарларға тәуелді емес, сондықтан оның жазылуының ең ерте мерзімі бірінші ғасырдың ортасында болуы мүмкін, дәл сол кезде Жаңа Өсиетке негізделген айтқан сөздер мен оқиғалар жазба түрінде пайда бола бастады. Папирустың көшірмесі жасалғанға дейін, яғни екінші ғасырдың басында жазылуы мүмкін. Бұл папирустағы дәстүрлер Жоханға қарағанда нашар дамығандықтан, ол бірінші ғасырдың екінші жартысында Сирияда, Жохан Ізгі Хабарын жазуға азық қалғанда жазылған болуы керек. Ғалым Франсуа Бовон Эгертон үзіндісінің "Жоханға өте ұқсас" екенін, бірақ сонымен қатар Лұқа Ізгі Хабарына тән көптеген терминдерді қамтитынын айтады, әсіресе Лұқа 5:12–14 және Лұқа 17:14-ке ұқсас. Бұл тұжырымды ғалым Тобиас Никлас та қолдайды. Гельмут Кёстер мен Дж. Д. Кроссан мәтіннің тарихи маңызы бар екеніне қарамастан, ол кеңінен танымал емес екенін дәлелдеді. Бұл тек бір үзінді ғана, төрт каноникалық Ізгі Хабардың ешқайсысымен тікелей байланысы жоқ. Эгертон Ізгі Хабары ғалымдардың шағын тобынан басқаларға белгісіз болып келді. Бұл кітапты Жохан Ізгі Хабарының дұрыстығына нұқсан келтірмей "апокриф" немесе "еретикалық" деп қарастыруға болмайды. Сондай-ақ, оны "гностикалық" деп атап, маңызсыз деп есептеуге болмайды. Ол синоптикалық Ізгі Хабарлардан дерлік тәуелсіз болып көрінеді және каноникалық Жоханға ұқсас, бірақ одан тәуелсіз дәстүрді көрсетеді. Сонымен қатар, ол Жохан стилінде бұрын белгісіз керемет оқиғаны баяндайды. Евангелистік ғалым Крейг Эванс Эгертон Ізгі Хабарының каноникалық Ізгі Хабарлардан кейінгі мерзімін әртүрлі жолдармен қолдайды. Ол Эгертон Ізгі Хабары мен каноникалық Ізгі Хабарлар арасында Матай мен Лұқаға тән редакторлық тілді қамтитын көптеген ұқсастықтарды анықтады. Кёстер бұл басқа Ізгі Хабарлардан бұрынғы дәстүрді көрсетеді десе, Крейг Эванс оларды басқа Ізгі Хабарлардан, дәл Джюстин Мартир сияқты, алғанын санайды. Ол сондай-ақ "қаһарлар" сияқты яһуди әдет-ғұрыптарын білмейтінін көрсететін сөздерді де кездестіреді.