Кіріспе
Егертон Ілхабы (Британ кітапханасы Эгертон папирусы 2) – бұрын белгісіз болған Ілхабтың үш папирус сынығынан тұратын жиынтық, ол Мысырдан табылған және 1934 жылы Британ мұражайына сатылған; физикалық сынықтар қазіргі кезде біздің эрамыздың II ғасырының соңына жатқызылады. Олар бірге кез келген Ілхабтың немесе кодекстің ең көне сақталған куәгерлерінің бірін құрайды. Британ мұражайы мәтінді жариялауға көп уақыт жұмсаған жоқ: 1934 жылдың жазында сатып алынған мәтін 1935 жылы жарық көрді. Бұл Ілхабқа "Белгісіз Ілхаб" деп те айтылады, себебі ол туралы ешқандай ежелгі деректерде айтылмаған, сонымен қатар ол жарияланғанға дейін толығымен белгісіз болған.
The Egerton Gospel (British Library Egerton Papyrus 2) refers to a collection of three papyrus fragments of a codex of a previously unknown gospel, found in Egypt and sold to the British Museum in 1934; the physical fragments are now dated to the very end of the 2nd century CE. Together they comprise one of the oldest surviving witnesses to any gospel, or any codex. The British Museum lost no time in publishing the text: acquired in the summer of 1934, it was in print in 1935. It is also called the Unknown Gospel, as no ancient source makes reference to it, in addition to being entirely unknown before its publication.
Шығу тегі
Қолжазбаның үш үзіндісі Ұлыбритания кітапханасындағы Эгертон жинағының құрамына кіреді. Сол қолжазбаның төртінші үзіндісі Кельн университетінің папирус жинағында табылып, 1987 жылы жарияланды. Төрт үзіндінің қайдан алынғаны туралы пікірлер даулы. 20-ғасыр бойы Эгертон үзінділерінің шығу тегі құпия сақталды, ал бастапқы редакторлар олардың Оксиринх папирустарынан келгенін дәлелсіз ұсынды. 2019 жылы олардың 1934 жылы Каирдегі антиквариат сатушы Морис Нахманнан сатып алынғаны анықталды. Нахман қолжазбаны 1920-1934 жылдар аралығында сатып алып, оның шығу тегін жазбаға түсірмеген. Нахман өзінің қолжазбаларының көптеген бастаулары бар екенін мақтан тұтқан. Осылайша, Оксиринхқа қатысты анықтама күмәнді. Кельн үзіндісінің шығу тегі мүлдем белгісіз. Қайырлы жағдайларға сүйенсек, бұл 1954 жылы Нахман қайтыс болған кезде оның мүлігінен сатып алынған болуы мүмкін. Колин Хендерсон Робертс Нахманның жинағында Исаның құмарлық шегуі туралы жазбаны көргенін хабарлады. Басқа да Библия ғалымдары бұл жоғалған үзіндіні жеделдетіп іздеді, бірақ Нахманның жинағы көптеген еуропалық университеттерге және жеке коллекционерлерге сатылды. Сатып алушылардың есімдері тіркелмеді, ал егер ол бар болса, осы үзіндінің соңғы орны белгісіз.
Қолжазбаның қашан жазылғаны
Қолжазбаның жазылған мерзімі тек палеографиялық зерттеулер арқылы анықталады. Эгертон фрагменттері алғаш жарияланғанда оның шамамен 150 жылға дейін дауірленгені айтылды; ерте христиан папирустарының арасында оның жасына тек Джон Рилендс кітапханасының Жақсы Жаңалықтан (Евангелие) Иоанн фрагменті ғана теңеседі. Кейіннен, Кельн университетінің қорында (Кельн папирусы 255) Эгертон Жақсы Жаңалығының (Евангелие) папирус үзіндісі табылып, 1987 жылы жарияланғанда, ол Британ кітапханасының папирус беттерінің бірінің астына орналасқандығы анықталды. Бұл қосымша фрагментте екі дауысты дыбыс арасында ілмекті апострофтың бір рет қолданылуы байқалды, бұл практика 3 ғасырдың басында грек пунктуациясында қалыпты жағдайға келді; бұл Эгертон қолжазбасының мерзімін қайта қарауға жеткілікті болды. Бұл зерттеу қолжазбаны Бодмер папирустарымен бірге дауірледі, Эрик Тернердің осы мерзімді қолдап, бұғатталған апострофты қолдану арқылы 200 жылға палеографиялық тұрғыдан дауірлегенін атап өтті. Эгертон папирусының қайта дауірленген мерзімі әлі де кең қолдауға ие. Алайда Стэнли Портер Эгертон папирусының және папирусының мерзімін қарастырып, біріншісінің 3 ғасырдың басында, екіншісінің 2 ғасырдың бірінші жартысында жазылған деген ғалымдардың пікірінің екі қолжазбаның палеографиялық ұқсастығымен қайшы екенін көрсетті. 1987 жылы Эгертон папирусының қайта дауірленуі Эрик Тернердің 1971 жылы жасаған мына түсініктемесіне негізделген: III ғасырдың бірінші онжылдығында бұл практика (екі дауысты дыбыс арасында апострофты қолдану, мысалы, екі тілді немесе екі сұйық дыбысты) кенеттен өте кең таралды, содан кейін жалғасты. Портер Тернердің сондай-ақ осы практиканың 2 ғасырдың соңынан бірнеше ертерек мысалдарын келтіргенін және олардың бірі (BGU III 715.5) 101 жылға дауірленгенін атап өтті. Портердің пікірінше, П. Кёльн 255-тегі ілмекті апострофтың табылуына қарамастан, Эгертон папирусының 2 ғасырдың ортасындағы мерзімін алғашқы редакторлардың ұсынысы екі және осы папирус үшін де салыстырмалы құжаттамалық және әдеби қолдардың палеографиялық дәлелдерімен сәйкес келеді, "2 ғасырдың ортасы, мүмкін оның басына қарай".
[I]n the first decade of III AD, this practice (of using an apostrophe between two consonants, such as double mutes or double liquids) suddenly becomes extremely common, and then persists. Porter notes that Turner had then nevertheless advanced several earlier dated examples of the practice from the later second century, and one (BGU III 715.5) is dated to 101 CE. Porter proposes that, notwithstanding the discovery of the hooked apostrophe in P. Köln 255, the original editors' proposal of a mid second century date for the Egerton Papyrus accords better with the palaeographic evidence of dated comparator documentary and literary hands for both and this papyrus "the middle of the second century, perhaps tending towards the early part of it".
Құрастыру күні
Джон Б. Дэниелс "Толық Ізгі Хабарлар" кітабының кіріспесінде былай деп жазды: "Бірақ кейбір ғалымдар Эгертонның авторы белгісіз екенін айтып, оның шығармасы тек қана Киелі кітаптағы Ізгі Хабарлардан алынған деп санайды. Бұл шешім бірнеше себеппен қанағаттандырмайды: Эгертон Ізгі Хабары мен синоптикалық Ізгі Хабарлардың ұқсастықтарында синоптикалық авторлар Матай, Марқ және Лұқаға тән редакторлық тіл жоқ. Сондай-ақ, егер Эгертон олардың көзі болса, түсіндіру қиын болатын синоптикалық Ізгі Хабарларға тән ерекшеліктер де жоқ. Екінші жағынан, Марқ және Жохан авторлары Эгертон Ізгі Хабарынан алған деген ұсыныстар да нақты дәлелдермен расталмаған. Эгертон Ізгі Хабарының каноникалық Ізгі Хабарлардан ұқсастықтары мен айырмашылықтарын түсіндірудің ең мүмкін себебі – Эгертон авторы Иса туралы дәстүрлі айтқан сөздерді және оқиғаларды тәуелсіз түрде қолданған, оларды басқа Ізгі Хабар жазушылары да қолданған. Мұндай дәстүрлі айтқан сөздер гипотетикалық Q құжатында қарастырылған. Рональд Кэмерон былай дейді: "Папирус Эгертон 2 Жаңа Өсиеттегі Ізгі Хабарларға тәуелді емес, сондықтан оның жазылуының ең ерте мерзімі бірінші ғасырдың ортасында болуы мүмкін, дәл сол кезде Жаңа Өсиетке негізделген айтқан сөздер мен оқиғалар жазба түрінде пайда бола бастады. Папирустың көшірмесі жасалғанға дейін, яғни екінші ғасырдың басында жазылуы мүмкін. Бұл папирустағы дәстүрлер Жоханға қарағанда нашар дамығандықтан, ол бірінші ғасырдың екінші жартысында Сирияда, Жохан Ізгі Хабарын жазуға азық қалғанда жазылған болуы керек. Ғалым Франсуа Бовон Эгертон үзіндісінің "Жоханға өте ұқсас" екенін, бірақ сонымен қатар Лұқа Ізгі Хабарына тән көптеген терминдерді қамтитынын айтады, әсіресе Лұқа 5:12–14 және Лұқа 17:14-ке ұқсас. Бұл тұжырымды ғалым Тобиас Никлас та қолдайды. Гельмут Кёстер мен Дж. Д. Кроссан мәтіннің тарихи маңызы бар екеніне қарамастан, ол кеңінен танымал емес екенін дәлелдеді. Бұл тек бір үзінді ғана, төрт каноникалық Ізгі Хабардың ешқайсысымен тікелей байланысы жоқ. Эгертон Ізгі Хабары ғалымдардың шағын тобынан басқаларға белгісіз болып келді. Бұл кітапты Жохан Ізгі Хабарының дұрыстығына нұқсан келтірмей "апокриф" немесе "еретикалық" деп қарастыруға болмайды. Сондай-ақ, оны "гностикалық" деп атап, маңызсыз деп есептеуге болмайды. Ол синоптикалық Ізгі Хабарлардан дерлік тәуелсіз болып көрінеді және каноникалық Жоханға ұқсас, бірақ одан тәуелсіз дәстүрді көрсетеді. Сонымен қатар, ол Жохан стилінде бұрын белгісіз керемет оқиғаны баяндайды. Евангелистік ғалым Крейг Эванс Эгертон Ізгі Хабарының каноникалық Ізгі Хабарлардан кейінгі мерзімін әртүрлі жолдармен қолдайды. Ол Эгертон Ізгі Хабары мен каноникалық Ізгі Хабарлар арасында Матай мен Лұқаға тән редакторлық тілді қамтитын көптеген ұқсастықтарды анықтады. Кёстер бұл басқа Ізгі Хабарлардан бұрынғы дәстүрді көрсетеді десе, Крейг Эванс оларды басқа Ізгі Хабарлардан, дәл Джюстин Мартир сияқты, алғанын санайды. Ол сондай-ақ "қаһарлар" сияқты яһуди әдет-ғұрыптарын білмейтінін көрсететін сөздерді де кездестіреді.
On the one hand, some scholars have maintained that Egerton's unknown author composed by borrowing from the canonical gospels. This solution has not proved satisfactory for several reasons: The Egerton Gospel's parallels to the synoptic gospels lack editorial language peculiar to the synoptic authors, Matthew, Mark, and Luke. They also lack features that are common to the synoptic gospels, a difficult fact to explain if those gospels were Egerton's source. On the other hand, suggestions that the Egerton Gospel served as a source for the authors of Mark and/or John also lack conclusive evidence. The most likely explanation for the Egerton Gospel's similarities and differences from the canonical gospels is that Egerton's author made independent use of traditional sayings and stories of Jesus that also were used by the other gospel writers. Such traditional sayings are posited for the hypothetical Q Document. Ronald Cameron states:
Since Papyrus Egerton 2 displays no dependence upon the gospels of the New Testament, its earliest possible date of composition would be sometime in the middle of the first century, when the sayings and stories which underlie the New Testament first began to be produced in written form. The latest possible date would be early in the second century, shortly before the copy of the extant papyrus fragment was made. Because this papyrus presents traditions in a less developed form than John does, it was probably composed in the second half of the first century, in Syria, shortly before the Gospel of John was written. Scholar François Bovon observes that the Egerton fragments "sound very Johannine" but also includes a number of terms characteristic of the Gospel of Luke, and is especially similar to Luke 5:12–14 and Luke 17:14, a conclusion also shared by scholar Tobias Nicklas. Helmut Koester and J. D. Crossan have argued that despite its apparent historical importance, the text is not well known. It is a mere fragment, and does not bear a clear relationship to any of the four canonical gospels. The Egerton Gospel has been largely ignored outside a small circle of scholars. The work cannot be dismissed as "apocrypha" or "heretical" without compromising the orthodoxy of the Gospel of John. Nor can it be classed as "gnostic" and dismissed as marginal. It seems to be almost independent of the synoptic gospels and to represent a tradition similar to the canonical John, but independent of it. Additionally, it tells of an otherwise unknown miracle in the Johannine manner. Evangelical scholar Craig Evans supports a date for the Egerton Gospel later than the canonical gospels in a variety of ways. He finds many parallels between the Egerton Gospel and the canonical gospels that include editorial language particular to Matthew and Luke. While Koester argues that these show a tradition before the other gospels, Craig Evans sees these as drawing from the other gospels just as Justin Martyr did. He also finds words such as the plural "priests" that show lack of knowledge of Jewish customs.