Кіріспе

Көмескіштер отрядының Heteroptera (нағыз көмескіштер) субтартымына жататын Reduviidae – ірі, космополиттік туыс. Гемиптерлер және Набидтермен бірге, олардың көптеген түрлері құрлықта қоршап тұрып шабуылдайтын жыртқыштар болып табылады, ал көптеген басқа жыртқыш гемиптерлер су ортасында тіршілік етеді. Reduviidae туысының негізгі өкілдері – Triatominae тұқымдасына жататын қан соратын эктопаразиттер, олардың кейбір түрлері Оңтүстік Америкада Шагастың ауруын жұқтыру қабілетімен белгілі. Көзге түсетін ерекшеліктері болғанымен, көпшілік бөлігі оңай танылады: олардың мойны салыстырмалы түрде тар, денесі мықты және иілген, қысқа мүңкісі (кейде рострум деп аталады) болады. Ірі нұсқаларын, мүмкін болса, сақтықпен ұстаған жөн, себебі олар қорғану үшін мүңкісімен өте ауыртпалы түрде шағуға қабілетті.

Морфология

Ересек жәндіктердің мөлшері түрлеріне қарай шамамен әртүрлі болады. Көбінесе олардың сопақша келген ұзын бас, тар "мойын" сияқты бөлігі, ұзын аяқтары және айқын, сегменттелген, түтікше тәрізді ауыз мүшелері болады, олар көбінесе сопақша деп аталады, бірақ кейбір авторлар "рострум" терминін де қолданады. Көптеген түрлерінің түсі қоңыр, қара, қызыл немесе қызғылт сары реңдерде болады. Бұл тұқымдастың ең ерекше белгісі – сопақшаның ұшы кеуде сүйегіндегі жолақты ойыққа сыйып, осы ойықтағы тік қырларға үкелеу арқылы дыбыс шығаруға мүмкіндік береді (дыбыс шығару мүшесі). Бұл дыбыстар көбінесе жыртқыштарды қорқыту үшін қолданылады. Көптеген түрлер мазаланғанда сопақшасымен қатты шаншып, у немесе ас қорыту сөлін енгізе алады. Бұл шанудың әсері өте күшті болуы мүмкін, ал кейбір түрлердің енгізген уы медициналық маңызы бар.

Тамақтандыру

Жыртқыш Reduviidae ұзын рострасын пайдаланып, олжаның ішкі жағын сұйытатын, өлімге әкелетін сілекейді енгізеді, содан кейін оны сорып алады. Сілекейде жұтқан тіндерді қорытатын ферменттер бар. Бұл процесс әдетте ауыздан тыс ас қорыту деп аталады. Сілекей көбінесе жәндіктің өзінен әлдеқайда үлкен олжаны өлтіруге тиімді. Кейбір Reduviidae-лердің аяқтарында азықтанғанда олжаны ұстап тұруға көмектесетін ұсақ түктер болады. Ал басқалары, әсіресе Phymatinae тұқымдасына жататындары, алдыңғы аяқтарымен дұға ететін мантиске ұқсайды және олжаны мантиске ұқсас ұстайды. Кейбір түрлер өлі жәндіктердің қалдықтарымен жасырынып, камуфляждалады. Acanthaspis pedestris түрінің нимфалық сатылары осы мінез-құлқының жақсы мысалы, олар Үндістанның Тамил Наду штатында кездеседі. Тағы бір танымал түр - Reduvius personatus, ол шаңмен жасырыну әдеті үшін «маскалы аңшы» деп аталады. Кейбір түрлер тақалар мен құрттар сияқты зиянкестермен қоректенеді, сондықтан оларды аулауды пайдалы деп санайтын аймақтарда танымал. Мысалы, Reduvius personatus, және кейбір адамдар оларды үй жануарлары ретінде және зиянкестерді жою үшін өсіреді. Кейбір қоқыс құрттар тұқымдасы белгілі бір жемшөптерді аулауға бейімделген; мысалы, Ectrichodiinae мыңжақтыларды, ал қауырсын аяқты құрттар құмырсқаларды жейді. Соңғылардың керемет мысалы - австралиялық Ptilocnemus lemur түрі, онда ересектер құмырсқаларға шабуыл жасап, жейді, ал нимфа құмырсқа оның артқы аяғындағы қауырсынды түтікшелерді тістегенше күтеді, содан кейін айналып, құмырсқаның басын сопақшасымен тесіп, тамақтануға кіріседі. Кейбір Reduviidae-лердің уының табиғаты зерттелуде. Rhynocoris marginatus сілекейі in vitro сынақтарында, лепидоптер зиянкестеріне қарсы белгілі бір инсектицидтік белсенділікті көрсетті. Нәтижелерге азық тұтынудың, сіңірудің және пайдаланудың азаюы кірді. Оның антиагрегациялық факторлары гемоциттердің жиналуына және қозғалмалылығына да әсер етті. Rhynocoris marginatus (Fab.) және Catamirus brevipennis (Servile) түрлерінің сілекейлері адамға патогенді Gram-теріс бактерияларға (Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Proteus vulgaris және Salmonella typhimurium штаммдары) және Gram-оң (Streptococcus pyogenes) бактерияларға қарсы белсенділігі үшін зерттелді. Кейбір түрлер жыртқыш емес, қан сорғыш, сондықтан олар адамдар үшін өте қолайсыз. Қанмен қоректену әдеті сүтқоректілердің ұяларында өмір сүрген түрлерден пайда болған деп есептеледі. Бірнеше түр жарғақтардың арасында өмір сүретіні белгілі, соның ішінде Cavernicola pilosa, Triatoma dimidiata және Eratyrus mucronatus. Triatoma түрлері және Triatominae тұқымдасының басқа мүшелері, мысалы, Rhodnius түрлері, Panstrongylus megistus және Paratriatoma hirsuta, «өбеу жәндіктері» ретінде белгілі, өйткені олар ұйықтап жатқан адамдарды еріндер мен көздің айналасындағы жұмсақ тіндерге шағуы мүмкін. Олардың шағуынан да қауіптірек, қан жұтатын Орталық және Оңтүстік Америка түрлерінің кейбірі қатерлі шагастық ауруды, кейде америкалық трипаносомоз деп аталатын, жұқтырады. Бұл жылына 12000 адамның өліміне себеп болады. Emesinae түрлері жәндіктердің торының арасында тіршілік етеді.

Филогенезия және эволюциялық тарих

Қазіргі таксономия морфологиялық ерекшеліктерге негізделген. Молекулалық деректерге (митохондриялық және ядролық рибосомалық ДНҚ) негізделген алғашқы кладистік талдау 2009 жылы жарияланды және Эмезиналар сияқты кейбір қазіргі топтардың монофилиясына күмән тудырды. Reduviidae монофилеттік, ал "Фиматин кешені" жоғары Reduviidae-нің туыс тобы ретінде тұрақты түрде анықталады, ол Reduviidae түрлерінің 90 пайызын қамтиды. Молекулалық сағатқа сүйене отырып, Reduviidae-нің басқа Cimicomorphs-тардан юра кезеңінде бөлінгендігі болжанады. Отбасының ең көне қазбалары кейінгі бор кезеңінің (кеноман) бірмалық құрамында табылды, олар нимфалармен және Triatominae қосымшасының Paleotriatoma туысымен ұсырылған.