Кіріспе

Археологиядағы теориялық парадигма

Мәдениет-тарихи археология – тарихи қоғамдарды олардың материалдық мәдениетіне сәйкес ерекше этникалық және мәдени топтарға бөліп анықтауға бағытталған археологиялық теория. Бұл теория 19 ғасырдың соңында, көптеген антикварлар мен археологтардың мәдени эволюционизмге деген қызығушылығы төмендеген кезде пайда болды. 20 ғасырдың ортасында процессуалдық археологиямен біртіндеп ығыстырылды. Мәдениет-тарихи археологияның көп жағдайда ұлттық саяси мақсаттарға ықпалы болды, ол тарихи және ежелгі халықтардың қазіргі ұлттық мемлекеттерге тікелей мәдени және/немесе этникалық байланысын дәлелдеу үшін қолданылды, бірақ кейінгі зерттеулер мен археологиялық мәліметтермен көп жағынан жоққа шығарылды. Бұл идея алғаш рет Рудольф Вирховты қоршаған археологтар арасында Германияда дамыды, ал кейін Густав Коссина оны танымал етті. Австралиялық археолог В. Гордон Чайльд 1920 жылдардың соңында мәдениет-тарихи ойлауды британдық археологияға енгізді. Ұлыбритания мен АҚШ-та мәдениет тарихы 1960 жылдары процессуалдық археологияның өркендеуімен археологиядағы басым теориялық парадигма ретінде алмастырылды. Дегенмен, әлемнің басқа аймақтарында мәдениет-тарихи идеялар әлі де үстемдік танытуда.

Өмірбаян

Вебстер мәдениет-тарихи археологияның ерекшелігі – бұл "көне мәдениеттердің сипаты туралы, олардың ерекшеліктері туралы, материалдық мәдениетпен қалай байланысқандығы туралы және археологтар оларды қалай тиімді зерттеуге болатыны туралы ортақ түсініктерді көрсететін тұжырымдар" екенін айтты. Вебстер мәдениет-тарихи ойлаудың екінші ерекшелігі – жіктеу және типологияға баса назар аудару екенін де атап өтті.

Себептер

Мәдениеттік-тарихи археология еуропалық интеллектуалдық ойдың біршама даулы кезеңінде пайда болды. Өнеркәсіптік революция көптеген елдерге таралып, ірі қалалық орталықтар құрылды, олардың көпшілігі кедейлікке толы пролетариат жұмысшыларымен қалыңдады. Бұл жаңа қалалық жұмысшы класы социализм арқылы саяси үн табуға кірісті, бұл көптеген еуропалық мемлекеттердің орнаған саяси жүйелеріне қауіп төндірді. Зиялылардың кейбірі Өнеркәсіптік революцияны прогрестің қадамы деп бағаласа да, оны қоғамның орнаған құрылымын бұзатын жағымсыз өзгеріс деп қарағандар көп болды. Осы соңғы көзқарасты негізінен суретшілер мен жазушылардан құралған романтизм қозғалысы қабылдады, олар идеалды ежелгі аграрлық қоғам туралы идеяны таратуға көмектесті. Сондай-ақ, еуропалық интеллигенция арасында мәдени эволюционизм тұжырымдамасына (мәдениет пен қоғамның біртіндеп дамып, сатылар арқылы өркендеуі) қарсылық білдіретін үрдіс қалыптасты, оның орнына адамдар өзгеріске табиғи түрде қарсы тұрады деген пікір күшейді.

Географиялық өзгергіштік пен "мәдениет" ұғымы

Археология тарихшысы Брюс Триггер мәдениет-тарихи археологияның дамуын археологиялық деректердегі географиялық өзгерісшілдік туралы сананың артуына жауап ретінде қарастырды, бұл батыс және орталық Еуропада мәдени эволюциялық археологияға сенім төмендеген кезде болды. 19-шы ғасыр бойы Еуропада археологиялық материалдардың саны көбейді, бұл жерді мелиорациялау жобалары, ауыл шаруашылығы өндірісінің және құрылыстың ұлғаюы, мұражайлардың құрылуы және университеттерде археология оқыту орындарының ашылуының нәтижесінде болды. Осының нәтижесінде археологтар континенттегі қазбалардың әртүрлі екенін көре бастады. Көптеген адамдар бұл өзгерісшілдікті бұрынғы эволюциялық үлгілермен толыққанды түсіндіруге болмайды деп ойлады. Мәдениет-тарихи археология антропологиядан "мәдениет" ұғымын қабылдады, онда мәдени эволюциялық идеялар да сыналып жатты. 19-шы ғасырдың соңында Франц Боас және Фридрих Ратцель сияқты антропологтар мәдениеттердің географиялық тұрғыдан ерекшеленетін, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар және әртүрлі белгілердің кездейсоқ жиналуы арқылы дамыған ерекше бірліктер екенін жақтады. Осыған ұқсас идеялар Германияның көршісі – Австриядан да келді, атап айтқанда, екі антрополог, католик дін қызметкерлері Фриц Грейбнер мен Вильгельм Шмидт, сондай-ақ археолог Освальд Менгиннен.

Ұлтшылдық және нәсілшілдік

Брюс Триггер де мәдениет тарихи археологиясының дамуының бір бөлігі Еуропадағы ұлтшылдық пен нәсілшілдіктің күшеюімен байланысты болғанын айтты, ол тарихты қалыптастырудың басты факторы ретінде этникалық текті баса көрсетті. Мұндай ұлтшылдық көңіл күйді академиялық салаларда зиялылар қабылдай бастады, олар индустриализация салдарынан туған әлеуметтік толқуларға қарсы тұрып, өз елдері ішінде ынтымақты күшейтуді және көршілес мемлекеттерді айыптауды қалады. Мәдениет тарихи археологияны ұлтшыл қозғалыстың пайдалануының ең айқын мысалы – 1933 жылы Германияда билікке келген нацистік партия. Олар неміс халқының жоғары тұруын жариялап, тоталитарлық режим құрды және барлық неміс тілді халықты бір саяси мемлекетке біріктіруге тырысты. Нацистер Коссинаның мәдени-тарихи идеяларымен әсерленді және ежелгі немістердің мінез-құлқы туралы өздерінің талаптарын қолдау үшін археологияны пайдаланды, бұл өз кезегінде олардың саясатын нығайтты.

Ерте дамуы: 1869-1925

Мәдениет-тарихи археология алғаш рет 19 ғасырдың соңында Германияда дамыды. 1869 жылы неміс антропология, этнология және тарихқа дейінгі археология қоғамы (Urgeschichte) құрылды, бұл ұйым патолог және солшыл саясаткер Рудольф Вирховтың (1821–1902) ықпалында болды. Ол тарихқа дейінгі археологияны мәдени антропологиямен және этнологиямен біріктіріп, тарихқа дейінгі мәдениеттерді материалдық деректерден анықтап, оларды кейін жазбада қалған этностық топтармен байланыстыруға ұмтылған бірегей тарихқа дейінгі антропологияны жақтады. Берлин университетінің археология профессоры болып тағайындалған ол 1909 жылы неміс тарихқа дейінгі қоғамын (Vorgeschichte) құрды. Ол өзінің мәдени-тарихи көзқарасын одан әрі 1911 жылы жарық көрген «Die Herkunft der Germanen» («Немістердің шығу тегі») және 1926–1927 жылдары жарық көрген екі томдық «Ursprung und Verbreitung der Germanen» («Немістердің шығу тегі мен таралуы») кітаптарында жариялады. Қатты ұлтшыл және нәсілшіл Коссина, Египет және Классикалық әлем сияқты неміс емес қоғамдарға қызығушылық танытқан неміс археологтарын сынады және өзінің неміс ұлтшылдығы көзқарасын қолдау үшін өзінің жариялымдарын пайдаланды. Ежелгі неміс халықтарын дәріптеп, оларды түсінуде нақты мәдени-тарихи тәсілді қолданды және бұл неміс халықтары шығыстағы славян көршілерінен нәсілдік жағынан жоғары екенін мәлімдеді. Ол осы топтардың әрқайсысының материалдық мәдениетінде өзгеше дәстүрлер бар екеніне және археологиялық жазбадағы материалдық мәдениетті картаға түсіру арқылы әртүрлі этностардың қозғалысын және көші-қонын анықтауға болатынына сенді, бұл процесті ол «siedlungsarchäologie» (қоныс археологиясы) деп атады. Бұл пән ішіндегі басым археологиялық теорияға айналған кезде, бірқатар белгілі мәдени-тарихи археологтар ықпалды деңгейге көтерілді. Швеция археологы Оскар Монтелиус еуропалық тарихқа дейінгі археологиялық жазбалардың барлығын зерттеді және әртүрлі артефакттарды топтастыруға негізделген бірнеше уақыттық топтарға бөлді.

Ұлыбритания мен АҚШ

Мәдениеттік-тарихи археологияны британдық ғылымға алғаш рет континенттік Еуропадан австралиялық тарих алды ғалымы В. Гордон Чайльд енгізді. Лингвистикаға қызығушылығы зор болған Чайльд неміс тілі сияқты бірнеше еуропалық тілдерді игерді және Коссинаның археологиялық мәдениеттер туралы еңбектерін жақсы білді. Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) премьерінің жеке хатшысы қызметін атқарғаннан кейін, 1921 жылы Чайльд NSW агентімен бірге Лондонға көшті, содан кейін бірнеше жыл Еуропаны аралады. 1927 жылы Чайльд Эдинбург университетінде археология профессоры болып тағайындалды. Одан кейін 1929 жылы "Дануби тарихқа дейінгі дәуірде" атты еңбегі жарық көрді, онда Чайльд Дануби өзені бойындағы археологияны зерттеді, оны Таяу Шығыс пен Еуропаны бөліп тұратын табиғи шекара деп санады, және содан кейін ежелгі заманда осы Дануби арқылы түрлі жаңа технологиялар батысқа тарағанына сенді. "Дануби тарихқа дейінгі дәуірде" еңбегінде Чайльд археологиялық мәдениет тұжырымын (ол кезде бұл тұжырым негізінен неміс ғалымдарына ғана белгілі болған) британдық әріптестеріне таныстырды. Бұл тұжырым археологтардың өткенді түсіну әдісін революцияландырды және келешекте кеңінен қабылданатын болды.

Түрлі тарихи мәдениеттер

Мәдениет-тарихи археологияның басты қағидасы – адамзатты түрлі "мәдениеттерге" бөлуге болатындығына сенім болды, және олардың көп жағдайда бір-бірінен ерекшеленетіні есептелді. Көбінесе, осы мәдениеттердің әрқайсысы бір этностың өкілі деп саналды. Археологиялық тұрғыдан қарағанда, әр мәдениеттің өзіндік материалдық мәдениеті – мысалы, жасаған керамикасының стилі немесе жерлеу салты сияқты ерекшеліктері арқылы ажыратуға болады деп ойылды. Көптеген мәдениет-тарихи археологтар өз салаларында жеке мәдениеттерді бөліп, атады: мысалы, Эгей теңізі аймағындағы археологтар қола дәуірін зерттегенде, оны Миной, Хеллад және Циклад мәдениеттеріне бөлді.

Диффузия және көші-қон

Мәдениеттік-тарихи археологияда тарихи қоғамның мәдениетіндегі өзгерістер көбінесе бір мәдениеттен екіншісіне идеялардың таралуымен немесе бір қоғам мүшелерінің жаңа аймаққа қоныс аударуымен, кейде тіпті жауап беру арқылы түсіндірілді. Бұл мәдени эволюциялық археологтар ұстанған теорияларға қарсы келді. Олар таралым мен қоныс аударуды мәдени өзгерістердің себептері ретінде мойындаса да, қоғам ішінде тәуелсіз мәдени дамудың болу мүмкіндігін де қабылдады, ал мәдениеттік-тарихи археологтар мұндайды әдетте мойындамайтын.

Индуктивті ойлау

Мәдениет тарихы өзінің басты бәсекелесі – гипотетикалық-дедуктивті әдістің маңыздылығын баса көрсететін процессуалдық археологиядан өзгеше, индуктивті ойлауды қолданады. Оның ең жақсы жұмыс істеуі үшін оны қолдайтын тарихи жазба қажет. Ертедегі археологияның көп бөлігі Классикалық әлемге бағытталғандықтан, ол табиғи түрде ежелгі тарихшылар ұсынған мәліметтерге сүйенді және олардың археологиялық жазбада міндетті түрде сақталмайтын көптеген оқиғалар мен себептерді түсіндіруін қайталады. Тарихи жазбасы жоқ тарихқа дейінгі қоғамдарды түсіндіру қажеттілігі бастапқыда кейінгі кезеңдер үшін қалыптасқан үлгілермен шешілді, бірақ қаншама материал қазылып, зерттелген сайын, мәдениет тарихының бәрін түсіндіре алмайтыны анық болды. Өндіріс техникалары мен экономикалық мінез-құлықты мәдениеттер және мәдениет тарихы тәсілдері арқылы оңай түсіндіруге болады, бірақ материалдық жазбадағы нақты мысалдарға аз сүйенетін күрделі оқиғалар мен түсіндірмелерді түсіндіру қиын. Мысалы, тарихқа дейінгі діни сенімдерді түсіндіру үшін мәдениетке негізделген тәсіл көбінесе аз мәлімет береді. Мәдениет тарихшылары заттарды тізімдей алады, бірақ материалдық жазбадан тыс, антропология мен ғылыми әдіске көшу үшін олар материалдық, "адамдық емес" мәдениеттерге деген сенімдерінен бас тартуы керек еді. Осындай тәсілдер процессуалдық археологияның мақсаты болды. Мәдениет тарихы ешқандай пайдасыз емес және тиімді ойлау әдістерімен басып тасталмаған. Шындығында, диффузиялық түсіндірмелер әлі де көп жағдайда қолданылады және табылғандарды сипаттау мен жіктеудің маңыздылығы жоғалған жоқ. Постпроцессуалдық археологтар материалдық мәдениеттегі қайталанатын үлгілердің маңыздылығын атап, мәдениет тарихының тәсіліне ұқсас көзқарас білдіреді. Көп жағдайларда, кез келген түсіндірме әсерлердің толық желісіндегі бір фактор ғана екенін айтуға болады.

Сын

Бұл археологиялық теорияға тағы бір сын – ол көбінесе неолит және одан кейінгі кезеңдердегі халықтарды зерттеуге ерекше мән беріп, палеолитті, яғни ең ерте адам дәуірін шамалы назарда қалдырады. Палеолитте археологиялық деректерде ерекше мәдени топтар мен айырмашылықтар анық байқалмайды.