Жаңа Зеландиядағы Буллер өзені

Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы өзен
Австралиядағы өзен

Бюллер өзені – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында орналасқан өзен. Су тасқыны кезінде Бюллер өзені елдегі барлық өзендердің ішінде ең жоғары ағысқа ие, бірақ ол ұзындығы бойынша 13-орында тұрады; ол Ротоити көлінен Бюллер шатқалы арқылы Вестпорт қаласының жанындағы Тасман теңізіне құяды. Бюллер мен Мотупико өзендерін бөліп тұратын тау белдемесі бар, ал Уайрау өзенінен бұл өзенді де, Бюллер аңғарының жоғарғы бөлігі сияқты, Альпілік жарық бойымен созылған тау белдемесі бөліп тұрады. Бюллер шатқалының ішінде және Дипдейл өзенінің қосылған жерінен төмен қарай Бюллер Тасман ауданынан Бюллер ауданына өтеді. Папароа тау жотасы Бюллер өзенін Грей өзенінен бөліп тұрады. Бюллер су алабында көптеген флора мен фауна кездеседі, олардың көпшілігі Папароа жотасының еңкейістеріне дейін жетеді. Мурчисоннан жоғарыдағы Бюллер өзені және Манглс өзені ақсу каякингі және ойын-сауық балық аулау үшін танымал, бірақ өзеннің барлық бөлігімен каякпен жүзуге болады; ол елдегі гидроэлектр станциялары жоқ жалғыз ірі өзен, бірақ 1973 жылы гидроэнергияны зерттеу үшін сейсмикалық сараптама жүргізілген. Тәжірибелі каноэшілер үшін Мурчисон мен Ньютон Флат арасындағы Арики шарлауы бөлігі де танымал, ал жаңадан бастаушылар өзеннің деңгейі өте төмен болмаса және шарлаулар жүрілмейтін болса, каяктерді алып жүре алады. SH63 автожолы өзен бойымен, SH6-дан жоғары қарай созылады, ал Stillwater–Ngākawau темір жол желісі Төменгі шатқал арқылы Вестпортқа дейін өтеді. өзеннің көп бөлігін бойлай өтеді. Бұл өзеннің жылдық орташа ағыны құрайды, 1926 жылғы тасқында шамамен жеткені есептеледі және елдегі ең жоғары тасқын ағыны болып табылады – бірнеше текше метрден астам.

Ерте тарих

Өзен сағасындағы қазба жұмыстары Вестпорттың қарсы жағында 77 тас кескіш, 2693 тас сынығы (аргиллит, херт, обсидиан және тас құралдар жасаудан қалған силькрет), шабақтарға арналған әйнекшелер, моа сүйектері, үйлердің орны, пештер, қоқыс жинау орындары және урупалар табалды. Бір ұлудың көміртегімен датирленуі 1219-1316 жылдар аралығын көрсетті. Д'Урвилл аралының оңтүстік жағындағы Оханадан, Солтүстік аралдың жоғарғы бөлігінен және Мейор аралынан/Тхууадан алынған аргиллит ерте саудаға қатыстылығын көрсетеді. 2004 жылы бұл орын елдегі ең ірі және жақсы сақталған ежелгі археологиялық ескерткіштердің бірі деп сипатталды. Қосымша зерттеулер оның бірнеше жылдан астам уақыт бойы мекенделгенін анықтауы мүмкін. Кеңестік кезеңнен кейінгі тарихы белгісіз. Уайтанги трибуналы: "Нати Апаның аймақты мекендеу тарихы туралы өте аз мәлімет бар. Он тоғызыншы ғасырдың басында солтүстік тайпаларының шабуылы осы аймақтың дәстүрлі тарихының маңызды жазбаларын жеткізуді қиындатты" және ол "тұрақты мекендеу емес, көшіп-қону ресурстарын пайдалану аймағы болғанға ұқсайды" деген қорытынды жасады. Көшіп-қону ресурстарының бірі – Нгаи Тахудың пунаму саудасы, оның жасыл тас жолы аңғар арқылы өтті, әдетте жазда, өзен деңгейі төмен болған кезде. 1829-1832 жылдарғы тауаның нәтижесінде 2012 жылы Нгати Тоа Рангатира өзеннің жоғарғы бөлігінде мүдделі тарап ретінде танылды.

Еуропалық қоныстану

Еуропалықтар Ротоити көлін алғаш рет 1842 жылы ашқан. Өзен сағасы туралы алғашқы жазба 1845 жылы жасалған, онда мөр терісін аулайтын капитан Джозеф Томс «бір шақырымға жуық ені бар үлкен өзенді» тапқанын хабарлаған. Ол кіреберісте таяздық өлшеп, жоғары су кезінде он алты фут тереңдік тапқан. Өзеннің біршама қашықтыққа дейін кеме жүзуге қолайлы екені көрінді. Томс бес саздыққа дейін кемесін тікелей тоқтатып, қайығымен төрт-бес шақырымға дейін жүрген. Ол өзен арқылы өтетін аңғардың ені жиырма шақырымға жететінін, жақсы орманды және ашық жерлерге ие екенін сипаттаған. 1846 жылы Брунер, өзінің гиді, Ngāti Tūmatakōkiri тайпасының өкілі Э Кехумен бірге Буллер өзенінің толық ұзындығын бастан кешірген алғашқы еуропалық болды, ол бұл аймалды жақсы білген. Бұл экспедиция шамамен 560 күнге созылған. Саяхат өте қиын болғандықтан, олар 1846 жылдың 31 желтоқсанында Ротоити көлінен шығып, бірақ тек 1847 жылдың 4 маусымында ғана өзен сағасына жеткен. Олар 1848 жылдың 23 наурызында Инангахуадан қайтып, 12 маусымда Ротоити көліне қайта оралған. Бұл жердің құнды екенін көрсетсе де, 1860 жылғы Арахура келісімі Батыс жағалаудың көп бөлігін үкіметке 300 фунт стерлингке (1 пенни 100 акрға) сатқан, бұл Гован өзенінен оңтүстікке қарай Буллер аңғарының барлық бөлігін қамтыды. Батыс жағалаудағы алтын асығы, көмір шахталары және ағаш өңдеу зауыттары 1860 жылдары халық санының жылдам өсуіне әкелді. 1867 жылға қарай Нельсон провинциясында 6087 кенші және 10 466 адам (сондай-ақ 1612 шатыр, олардың уақытша тұратынын көрсетеді) болған. 1867 жылы Вестпортта 1500-ге жуық адам болған, ол сол кезде алтынды экспорттау бойынша Хокитика мен Дунединнен кейін үшінші орында тұрған.

Атауы

Уильям Фокс – 1837 жылы құрылған және колонизациялық күш-жігерді қолдаған корольдік жарғысы бар Ұлыбритания компаниясы – Жаңа Зеландия компаниясының Нельсон қаласындағы өкілі болды. 1846 жылдың ақпанында ол Томас Бруннер мен Чарльз Хифимен бірге Буллерді Мурчисонға дейін оңтүстікке қарай зерттеді. Полковник Уэйкфилдке жолдаған есебінде Фокс: «Бұл аралдың карталарында маңызды нысан ретінде көрінетіні үшін, мен оны Лискард округінен сайланған депутаттың құрметіне «Буллер» деп атадым», – деді. Бұл депутат – Ұлыбритания Парламентінің мүшесі және Жаңа Зеландия компаниясының директоры Чарльз Буллер еді. Буллердің түпкі маори атауы Каватири болған болуы мүмкін, бірақ Патрик О’Реган бұл Ка Аватиридің дұрыс түсініксіздігі деп санайды. 1882-1886 жылдар аралығында салынған су тасқынынан сақтау арнасы Буллердің иірімдерін айналып өтуге мүмкіндік берді. Ескі өзен арнасы 1925-1945 жылдар аралығында лайланып, толып кетті, бірақ оның бір бөлігі Буллердің тасқыны Оруайти өзеніне ағып кетуі үшін сақталды. 2022 жылы су тасқынынан кейін осы ағынның қабырғасы жөнделді.

Көлік

Жолдар салынғанға дейін жүктер Вестпорттан Лайеллге каноэлер тобымен немесе кейіннен жылқылар тартқан қайықтармен, 7 тоннаға дейін немесе Инангауаға дейін 12 тоннаға дейін тасымалданды. Сапар 11 аптаға созылуы мүмкін еді, бірақ Лайеллден 64 шақырымдық (64 км) қашықтықты ағыс бойынша 7 сағатта жүзіп өтуге болады. Аңғарда жолдар дамыды. Жақсы ауа райында 1864 жылға қарай аңғардың бойымен жаяу өтуге болатын жол болды. 1867 жылға қарай жылқылар Нельсоннан Лайеллге, ал 1876 жылға қарай көліктік құралдар жүре алатын болды. 1878 жылы Инангауадан Лайеллге дейін құрғақ жол ашылды. 1874 жылы Лайеллге телеграф желісі тартылды. 1876 жылы Джоб Лайнз Вестпорттан жылқылар мен Лэндингтен Рифтонға бағытталған көлік пайдалана отырып, Вестпорт пен Рифтон арасында байланыс орнатты. 1877 жылдың шілдесіне қарай Төменгі шатқал арқылы өтетін жол көліктің Вестпортқа дейін жүруіне жеткілікті жақсарды. Тиророаға жақын жердегі жолда 1937 жылы Ферн Арх бұзылғанға дейін екі қысқа туннель болды. Ньюман ағайындарының алғашқы көлігі 22 шілде 1879 жылы Фокхилл (Нельсон теміржолының соңы) мен Хэмпден (Мурчисон) арасында, жол жақсарғаннан кейін 1880 жылы Лайеллге дейін, ал 1882 жылы Джоб Лайнз арқылы Рифтонға дейін жүрді. 1913 жылы Вестпорт пен Нельсон арасындағы сапарды бір күнде жасауға мүмкіндік беретін автокөлік қызметі басталды. Нельсон мен Вестпортты байланыстыратын күнделікті автобус 1923 жылы іске қосылды. Қазір InterCity аптасына 4 күн автобус қатынайды, сапар 3 сағат 29 минутқа созады, оның ішінде Мурчисон қаласында 15 минуттық тоқталу бар. Автокөлікпен сапар шамамен 3 сағатқа жуық уақыт алады. 1964 жылы Нельсон-Мурчисон теміржолдарының жол қызметтерін Нельсон қалалық автобус компаниясы қабылдады.

Көпірлер

Өзен бойындағы алғашқы көпір – Буллер көпірі, 1888 жылы Кейп Фолвинд темір жолындағы теміржол-автокөлік көпірі ретінде ашылды және М'Лиан мен Веллингтоннан келген ұлы £13,704 15s 6d төледі. Бұл 317 метрлік темір торлы көпір болды. 1976 жылы бұл көпірдің орнына біршама жоғарыда бетоннан жасалған автокөлік көпірі салынды. 1874 жылдан бастап Те-Кухадағы Nine Mile Road-тан өзенге паром, кейін сал арқылы өтіп бауырланды. 1908 жылғы су тасқыны салдың жоғалуына әкелді, бес жылқы суға батып, каретасы жағалауда қалды. Сондай-ақ, 1909 және 1926 жылдардағы су тасқыны салға зақым келтірді немесе оны бұзды. Соңғы сал шамамен 1914 жылы салынды және 1927 жылы жабылды. 1911 жылға қарай Буллерден төмен ағыста 221 метрлік аспалы көпір болды. 1928-1931 жылдар аралығында теміржол құрылысшыларының лагерін теміржолмен байланыстыру үшін өзеннен 31 километр қашықтықта 165 метрлік аспалы жаяу көпір салынды. Есептерде қай көпір туралы сөз болып жатқаны кейде нақты емес. 1972 жылға қарай екі көпір де жойылды. Stillwater–Ngākawau желісіндегі No.89 Буллер өзені көпірі Инангауаның жанындағы өзеннен өтеді. Оның ұзындығы 30 метр, 6 метрлік аралықтағы 2 метр диаметрлі тіректерге орналасқан. Lyell-дегі темір көпірді J & A Андерсон (Крайстчерч) компаниясы 8,957 фунт стерлингке салып, 1890 жылғы 4 тамызда салдың орнына қойды. Уоррен фермалы көпірдің ұзындығы 51 метр, ол өзендегі орталық тіреуге сүйеніп тұр. Буллер шатқалындағы айналмалы көпір (аспалы көпір) Арики шарқынан шамамен бір километр төмен орналасқан. Бұл өзеннен жоғары орналасқан ұзын көпір. О'Салливан көпірі, сондай-ақ SH6 жолында, 1908 жылы салынды және 1975 жылы қайта жаңартылды. Лонгфорд көпірі, сондай-ақ SH6 жолында, 1966 жылы қайта салынды. Алдын ала керілген бетоннан жасалған, қорап тәрізді көпірдің ұзындығы 96 метр, негізгі аралығы 52 метр, қалыпты су деңгейінен 13 метр биік. Ол 1899 жылғы бір жолақты, ағаштан жасалған, аспалы көпірден 2 километр жоғарыда салынды және құны 47,490 фунт стерлинг болды. Nuggety Creek Bridge шамамен 1919 жылы Nuggety Creek Road-қа қол жеткізу үшін салынды және қазір 25 тонна салмақ шегі бар. Гован аңғарындағы көпір 1914-1917 жылдар аралығында салынды. Devils Grip-тегі Harleys Rock Bridge, SH63 жолында, алғаш рет 1875 жылы салынды және 1928 жылы жаңартылды. Қазіргі бетон көпір 1979 жылы салынды. Үстіңгі Буллер көпірі SH63 жолында орналасқан. Ол 1868 жылы салынды және 1928 жылы қайта жаңартылды. Маунт Роберт жолындағы Буллер көпірі шамамен 1955 жылы салынды және 2015 жылы қайта жаңартылды.

The first bridge up the river is Buller Bridge, opened in 1888 as a road rail bridge on the Cape Foulwind Railway and built by M'Lean and Son of Wellington for £13,704 15s 6d. It was a 1040 feet (317 m) long, iron lattice bridge. That original bridge was replaced in 1976 by a concrete road bridge, slightly upstream. A ferry, and later a punt, crossed the river from Nine Mile Road, Te Kuha, from 1874. The punt was swept away in a 1908 flood, five horses were drowned and the coach was left in shallow water. It also broke free, or was damaged, in 1909 and 1926 floods. The last punt was built about 1914 and it closed in 1927. By 1911 there was a 725 feet (221 m) suspension bridge over the river, just downstream from Buller. Between 1928 and 1931 a 540 feet (165 m) suspension footbridge was also built over the river, 19 mile (31 km) from Westport, to link the railway construction workers' camp to the railway. It's sometimes not clear in accounts which bridge is being described. Both bridges had gone by 1972. Buller River bridge No.89, on the Stillwater–Ngākawau Line, crosses the river near Inangahua. It is long, on 6 x 100 feet (30 m) spans, resting on 8 feet (2 m) diameter piles. Iron Bridge at Lyell, on SH6, was built by J & A Anderson of Christchurch for £8,957 and replaced the punt on 4 August 1890. The Warren truss bridge spans 168 feet (51 m), supported by a central pier in the river. Buller Gorge Swingbridge (suspension bridge) is about a kilometre below Ariki Falls. It is long and above the river. O'Sullivan's Bridge, also on SH6, was built in 1908 and rebuilt in 1975. Longford Bridge, also on SH6, was rebuilt in 1966. The pre stressed concrete, box girder bridge is 316 feet (96 m) long, with a main span of 170 feet (52 m), 42 feet (13 m) above normal water level. It was built 1 mile (2 km) upstream of the 1899 single lane, wooden, suspension bridge and cost £47,490. Nuggety Creek Bridge was built about 1919 to give access to Nuggety Creek Road and now has a 25 tonne weight limit. Gowan Valley Bridge was built between 1914 and 1917. Harleys Rock Bridge at Devils Grip, on SH63, was first built about 1875 and upgraded about 1928. The present concrete bridge was built in 1979. Upper Buller Bridge is on SH63. It was built in 1868 and rebuilt in 1928
Buller Bridge on Mount Robert Road was built about 1955 and rebuilt in 2015.

Геология

Ротоити көлі мұздықтан пайда болды және мұздық мореналар Булер мен Гован өзендерінің арасындағы кең аумақты алып жатыр. Көлден Булер өзені батысқа қарай ағып, Медиан Батолитінің граниттік тау жыныстарынан қазылған шатқал арқылы өтеді. Содан кейін оңтүстік-батысқа бұрылып, Лонгфорд синклинінің осімен Мёрчисонға дейін созылады. Мёрчисон маңындағы қосымша аңғарлар көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытындағы жарылымдар мен бүктелу ошақтарымен сәйкес келеді. Бұл жерлер тар шатқалдың үстіндегі тегіс жазықтар болып сақталады, мысалы, Манука Флэт, қазір өзеннен жоғары орналасқан. Мёрчисон бассейні Еоценнің соңы мен Миоценнің басында судың тереңдегені сайын шөгінділермен толтырылған, бұл аймақтың солтүстікке қарай көтерілуі Ерте Миоценде басталғанын көрсетеді. Бұл көтерілу Миоценнің соңы мен Плиоценде айтарлықтай жылдам болды. 1929 жылғы Мёрчисон жер сілкінісінде Мёрчисон мен О'Салливан көпірінің арасындағы Ферн Флэтте Булер өзеніне бөгет құлайтын жер көшкіні болды. Екі күннен кейін бөгет суға кетіпті. Мёрчисон мен Инангауа арасындағы жолда 34 жер көшкіні болды, кейбіреулері кең болған. Үстіңгі шатқалдағы Уайт-Крикке апаратын жол жартаспен екіге бөлінді. 1968 жылғы Инангауа жер сілкінісінде де жер көшкіні болды, олардың бірі Инангауаның үстінде өзенде биік бөгет құрды. Төменгі шатқалдың үстінде Бруннер көмірінің құмтастарының үстінде подзоль топырақтары жатыр. Олар өте құнарсыз, қышқыл және нашар кеуекті. Биік жерлерде топырақ қаңқалы болып, көп жерде ауа райына ұшырамаған тау жыныстары бетте жатыр. Бруннер көмірінің қабаттары эоценге жатады және сағада шөгіндірген. Рахуиде (1942 жылы ашылған) және Каскаде (1897 жылы шахтаның дренажын жақсарту үшін ашылған). Алтын Лайелл маңындағы кварц тамырларында, 420 миллион жыл бұрын метаморфоз нәтижесінде пайда болған гидротермальдық сұйықтықтар арқылы орналасқан, бірақ барлығы 0,1% -дан аз U3O8 құрады. және Якобсен, уранды ашқан адамдардың есімімен аталады.

Салалар

Буллер өзенінің бірнеше ірі салалары бар. Оларға (Ротоити көлінен бастап) Гован өзені, Матакитаки өзені, Маруиа өзені және Инангауа өзені кіреді. Басқа шағын салалары: Хинэмоату / Говард, Хоуп, Оуэн, Манглз, Матири, Ньютон, Орикака, Блэкуотер, Охикаити және Охикануи өзендері. 2001 жылдың шілдесінде "Буллер суын сақтау туралы" бұйрық күшіне енді, ол Булер өзені мен оның салаларының суларын, олардың ерекше қасиеттері мен құндылықтарына байланысты табиғи күйінде сақтауды немесе қорғауды талап етеді.