Әділ құнының нарықтық бағасын бағалау

Кіріспе

Әлеуетті нарықтық бағаның қаржылық бағалауы

Бухгалтерлік есепте әділ құн – тауардың, қызметтің немесе активтің нарықтағы әлеуетті бағасының объективті және жартылай бағасы болып табылады. Бұл бағалау өндіріс немесе алмастыруға байланысты шығындар, нарық жағдайы, сұраныс және ұсыныс сияқты объективті факторларды ескереді. Тәуекел сипаттамалары, капитал құны мен одан алынатын кіріс, сондай-ақ жеке қабылдауға байланысты пайдалылығы сияқты субъективті факторлар да қарастырылуы мүмкін.

Есепке алу

Есепке алуда әділ құн активтің (немесе міндеттеменің) нарықтық құнын көрсетеді, оның белсенді нарықтағы бағасы анықталуы мүмкін немесе анықталмауы мүмкін. АҚШ-тың GAAP (ASC 820, бұрынғы FAS 157) және Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына (IFRS 13) сәйкес, әділ құн – активті сатудан түсетін немесе міндеттемені беру үшін төленетін баға, бұл мәміле нарық қатысушылары арасында реттелген түрде жүзеге асырылса, бағалау күніндегі жағдай бойынша. Бұл, тасымалдау құны нарықтық бағаға негізделген активтер үшін қолданылады; ал тарихи құн бойынша есепке алынған активтер үшін әділ құн мойындалмайды. Активті нарықта сауда-саттық жасалатын заттардың (мысалы, бағалы қағаздар – акциялар, облигациялар, туынды құралдар және т.б.), өнеркәсіптік тауарлардың (табиғи газ, шикі мұнай, мыс және т.б.) немесе ауыл шаруашылығы тауарларының (қант, бидай, шошқа еті және т.б.) әділ құнын анықтау оңай. Әділ құн бағалау күніндегі нарықтық құнға тең (төмендегі бірінші деңгейдегі әділ құнға қараңыз). Активті нарықта (алғашқыда) сатылған, бірақ (кейіннен) белсенді нарықта саудаланбаған заттың (автомобиль, жүк көлігі, машина, компьютер, ыдыс жуғыш машина және т.б.) әділ құнын анықтау қиын, себебі бұл заттың сипаттамаларын, жасын және жағдайын, сондай-ақ нарық жағдайларын бағалауды қажет етеді (төмендегі екінші деңгейдегі әділ құнға қараңыз). Нарықта (бастапқыда) сатылмаған және белсенді нарықта (кейіннен) саудаланбаған заттың (мысалы, арнайы салынған өндіріс желісі немесе жеке тұрғын үй) әділ құнын анықтау одан да қиын, ол "көзге көрінбейтін деректерді" бағалауды талап етеді (төмендегі үшінші деңгейдегі әділ құнға қараңыз). Әділ құнды анықтау өте қиын болатын мысал – бес жыл бұрын салынған 2 миллион долларлық колледж асханасы. Егер меншік иелері асхананың әділ құнын бағалауды қаласа, бұл субъективті бағалау болар еді, өйткені мұндай немесе оған ұқсас заттар үшін белсенді нарық жоқ. Тағы бір мысал келтірейік, егер ABC корпорациясы 1980 жылы екі акр жерді 1 миллион долларға сатып алса, онда тарихи құн бойынша жасалған қаржылық есептемеде жер ABC-нің балансында әлі де 1 миллион доллар болып тіркеледі. Егер XYZ 2005 жылы ұқсас екі акр жерді 2 миллион долларға сатып алса, онда XYZ өзінің балансында 2 миллион долларлық активті көрсетеді. Егер екі жер телімі дерлік бірдей болса да, ABC XYZ жерінің құнынан екі есе аз активті көрсетеді; тарихи құн екі заттың ұқсас екенін анықтай алмайды. Бұл мәселе көптеген активтер мен міндеттемелер тарихи құн бойынша есептелгенде күшейтеді, нәтижесінде баланс өте төмен бағаланған болуы мүмкін. Алайда, егер ABC және XYZ әділ құнға есептеуді қолданса, екеуі де 2 миллион долларлық активті көрсетеді. Әділ құн балансы активтер мен міндеттемелердің ағымдағы құнына қызығушылық танытқан инвесторларға ақпарат береді, тарихи құнына емес.

In accounting, fair value reflects the market value of an asset (or liability) for which price on an active market may or may not be determinable. Under US GAAP (ASC 820 formerly FAS 157) and International Financial Reporting Standards (IFRS 13), fair value is the price that would be received to sell an asset or paid to transfer a liability in an orderly transaction between market participants at the measurement date. This is used for assets whose carrying value is based on mark to market valuations; for assets carried at historical cost, the fair value of the asset is not recognized. Determining fair value for an item traded on an active market such as a security (stock, bond, derivative, etc. ), industrial commodity (natural gas, crude oil, copper, etc.) or agricultural commodity (sugar, wheat, pork cutouts, etc.) is straight forward. Fair value simply equals market value on the measurement date (see level one fair value below). Determining fair value for an item (initially) sold on a market but not (subsequently) traded on an active market (a car, truck, machine, computer, dishwasher, etc.) is more difficult as it requires assessing not only the item's specifications, age and condition but also market conditions (see level two fair value below). Determining fair value for an item neither (initially) sold on a market nor (subsequently) traded on an active market (for example a custom built production line or family residence) is much more difficult and requires assessing "unobservable inputs" (see level three fair value below). An example of where fair value is very difficult to determine would be a college kitchen with a cost of $2 million which was built five years ago. If the owners wanted to put a fair value measurement on the kitchen it would be a subjective estimate because there is no active market for such items or items similar to it. In another example, if ABC Corporation purchased a two acre tract of land in 1980 for $1 million, then a historical cost financial statement would still record the land at $1 million on ABC's balance sheet. If XYZ purchased a similar two acre tract of land in 2005 for $2 million, then XYZ would report an asset of $2 million on its balance sheet. Even if the two pieces of land were virtually identical, ABC would report an asset with one half the value of XYZ's land; historical cost is unable to identify that the two items are similar. This problem is compounded when numerous assets and liabilities are reported at historical cost, leading to a balance sheet that may be greatly undervalued. If, however, ABC and XYZ reported financial information using fair value accounting, then both would report an asset of $2 million. The fair value balance sheet provides information for investors who are interested in the current value of assets and liabilities, not the historical cost.

Ақиқат құнды бағалау (АҚШ нарығы)

Қаржылық есеп стандарттары жөніндегі кеңес (FASB) 2006 жылғы қыркүйекте No. 157 нөміріндегі «Әділ құн өлшемдері» (әрі қарай – «FAS 157») мәлімдемесін шығарды, оның мақсаты – қаржылық есеп беру мақсатымен әділ құн бағалауларын қалай анықтау керектігі туралы ұйымдарға бағыт беру болып табылады. FAS 157 қаржылық және қаржылық емес активтер мен міндеттемелерге, олар басқа ресми есеп беру нормаларында әділ құн бойынша өлшенетін жағдайларда кеңінен қолданылады. Дегенмен, қаржылық емес активтер мен міндеттемелерге қатысты қолдану 2009 жылға дейін кейінге шегерілді. Әділ құн өлшемдерін қолдану үшін бірыңғай жүйелі негіздің болмауы және бағалардың болмаған жағдайында әділ құнды сенімді бағалауды дамыту сәйкессіздіктер мен салыстыру мүмкін еместігіне әкелді. Бұл негіздің мақсаты – баланстағы (тарихи құн) көрсеткіштер мен табыс туралы есепте (әділ құн) көрсеткіштер арасындағы сәйкессіздіктерді жою. Барлық басқа стандарттармен бірге FAS 157 FASB Accounting Standards Codification (ASC) Topic 820 («Әділ құн өлшемі») ретінде кодификацияланды, ол әділ құнды «Базар қатысушылары арасындағы реттелген мәміледе активті сатудан түсетін баға немесе міндеттемені беру үшін төленетін баға» деп анықтайды. Бұл кейде «шығу құны» деп аталады. Фьючерстік нарықта әділ құн – фьючерстік келісімшарттың тепе-теңдік бағасы. Бұл белгілі бір кезеңде жинақталған пайыздарды (және инвестор фьючерстік келісімшартқа ие болғандықтан жоғалған дивидендтерді) ескергеннен кейін спот бағасына тең. Баланстың екінші жағында міндеттеменің әділ құны – бұл міндеттеме ағымдағы мәміледе туындауы немесе өтелуі мүмкін сома. 820-тақырып активтер мен міндеттемелердің әділ құнын бағалауда нарықтық деректерді пайдалануды баса көрсетеді. Квоталанған бағалар, несиелік деректер, кіріс қисығы және т.б. – бұл 820-тақырыпта сипатталған нарықтық кірістердің мысалдары. Квоталанған бағалар әділ құнның ең дәл өлшемі болып табылады; алайда, көбінесе белсенді нарық болмайды, сондықтан активтің немесе міндеттеменің әділ құнын бағалау үшін басқа әдістерді қолдану қажет. 820-тақырыпта әділ құнды бағалау үшін қолданылатын болжамдар тәуелсіз нарық қатысушысының көзқарасынан қаралуы тиіс екендігіне баса назар аударылады. Бұл актив немесе міндеттеме сауда-саттық жасалатын нарықты анықтауды қажет етеді. Егер бірнеше нарық болса, 820-тақырып «ең тиімді нарықты» пайдалануды талап етеді. Қай нарықтың ең тиімді екенін анықтау үшін мәмілені жүзеге асырудың бағасы мен шығындарын да қарастыру керек. Атап айтқанда, ASC 820 10 35 24A бағалау әдістерін (тәсілдерін) сипаттайды: нарықтық тәсіл, шығындар тәсілі және табыс тәсілі. Тәсілдерге арналған кірістер иерархиялық тәртіппен (ASC 820 10 35 37) үш деңгейге бөлінеді. 1-деңгейлік кірістер (ASC 820 10 35 40–46) «бағалау күні есеп беруші ұйым қол жеткізе алатын бірдей активтер немесе міндеттемелер үшін белсенді нарықтардағы (түзетілмеген) бағалар». Бұл бағаланатын элемент белсенді нарықта саудаланатынын білдіреді. Мысал ретінде Нью-Йорк қор биржасындағы қорлар саудасын қарастыруға болады. Бұл деңгейдегі ақпарат бағалауға жататын бірдей активтер немесе міндеттемелерге қатысты мәмілелерді тікелей байқауға негізделген, болжамдарға емес, сондықтан жоғары сенімділікті ұсынады. Алайда, салыстырмалы түрде аз тауарлар, әсіресе, материалдық активтер белсенді нарықтарда саудаланады. Егер бар болса, бірдей активтер немесе міндеттемелер үшін белсенді нарықтағы квоталанған нарықтық бағаны пайдалану керек. Осы деңгейді пайдалану үшін кәсіпорын бағаланатын элементтің белсенді нарығына қол жеткізуі тиіс. Көп жағдайда нарықтағы бағалар қол жетімді емес. Егер квоталанған нарықтық баға болмаса, дайындаушылар нақты жағдайдағы ең жақсы ақпаратты пайдалана отырып, әділ құнның бағасын жасауы тиіс. Нәтижесінде әділ құн бағасы 2-немесе 3-деңгейге жіктеледі. 2-деңгейлік кірістер (ASC 820 10 35 47–51A) «1-деңгейге кіретін квоталанған бағалардан басқа, актив немесе міндеттеме үшін тікелей немесе жанама түрде байқалатын кірістер». Бұл нарықтағы байқауға негізделген бағалау. FASB бірдей активтер мен міндеттемелерге арналған белсенді нарықтар салыстырмалы түрде сирек кездесетінін және олар бар болса да, сенімді ақпарат беру үшін тым аз болуы мүмкін екенін мойындады. Тікелей деректердің жетіспеушілігін жою үшін кеңес үш жағдайда қолданылатын екінші деңгейлі кірістерді ұсынды: Біріншісі бірдей активтер мен міндеттемелер үшін белсенді емес нарықтарды қамтиды; бұл санат төменгі деңгейде, өйткені нарықтағы құнды бағалау туралы консенсус күшті болмауы мүмкін. Екіншісі, егер меншікке алынған активтер мен қарыз міндеттемелері нарықта саудаланатын активтермен бірдей болмаса, бірақ оларға ұқсас болса туындайды. Бұл жағдайда есеп беруші компания бағаланатын элементтердің нарықтағы әділ құны қандай болуы мүмкін екені туралы кейбір болжамдар жасауы керек. Үшінші жағдай, егер ұқсас активтер мен міндеттемелерге арналған белсенді немесе белсенді емес нарықтар болмаса, бірақ кейбір байқалатын нарықтық деректер бағаланатын элементтердің әділ құнын бағалауға жеткілікті түрде қолданылатын болса туындайды. Мысалы, Black–Scholes негізіндегі опцион бағасы және нарықтық күйзеліс. Бұл деңгейде әділ құн бағалау техникасын пайдалана отырып бағаланады. Бағалау техникасында қолданылатын маңызды болжамдар немесе кірістер нарықта байқалатын кірістерді пайдалануды талап етеді. Байқалатын нарықтық кірістердің мысалдары: ұқсас активтерге арналған бағалар, пайыздық ставкалар, кіріс қисығы, несиелік спредтер, алдын ала төлем жылдамдықтары және т.б. Сонымен қатар, әділ құнды бағалауда қолданылатын болжамдар тәуелсіз тарап қолданатын болжамдар болуы керек. FASB болжамдар 2-деңгейлік кірістерді пайдаланатын модельдерге енгізілетінін көрсетеді, бұл жағдай нәтижелердің (бағаланған әділ құн) дәлдігін төмендетеді, бірақ осылайша сенімді, ұсынылымға сәйкес келетін және бейтарап сандар шығарылады. 3-деңгейлік кірістер (ASC 820 10 35 52–54A) «актив немесе міндеттеме үшін байқала алмайтын кірістер». 1- және 2-деңгейлік кірістер объективті, өйткені олар байқалатын болады. Керісінше, 3-деңгейлік кірістер субъективті, көбінесе ұйымның өзі жасаған деректерге сенеді. «Есеп беруші ұйым ең жақсы қол жетімді ақпаратты пайдаланып, байқала алмайтын кірістерді дамытуы керек, бұл есеп беруші ұйымның өзінің деректерін қамтуы мүмкін» (ASC 820 10 35 54A). Алайда, ұйым өзінің деректерін пайдаланса да, бағалау тәуелсіз нарық қатысушысы осы байқала алмайтын деректерді әділ құнды анықтау үшін қалай пайдаланар екенін көрсетуі керек. Атап айтқанда: «Байқала алмайтын кірістер активті немесе міндеттемені бағалау кезінде нарық қатысушылары жасайтын болжамдарды көрсетуі керек, оның ішінде тәуекел туралы болжамдарды» (ASC 820 10 35 53). Осылайша, өзі жасаған деректерді пайдаланғанда, ұйым бейтарап және бейжай болуы керек, деректерді ең жақсы (немесе ең нашар) жағдайда көрсетуге тырыспауы керек. Соған сәйкес, 3-деңгейлік кірістер қолданылғанда, компания басшылығы мен тәуелсіз аудитор олардың бағалауларына ықпал етуге жол бермеу үшін ерекше сақтық танытуы керек. FASB «байқалатын кірістер» есеп беруші компаниядан басқа көздерден алынатынын және олар нарық қатысушылары жасаған болжамдарды көрсетуі керек екенін түсіндіреді. Керісінше, «байқала алмайтын кірістер» тәуелсіз көздерге емес, «есеп беруші ұйымның нарық қатысушылары жасайтын болжамдар туралы өзінің болжамдарына» негізделген. Ұйым сыртқы ақпаратты алу құны мен күш-жігері тым жоғары болса ғана ішкі ақпаратқа сене алады. Сонымен қатар, қаржылық құралдар құралдың барлық мерзіміне байқалатын кіріске ие болуы керек. Ішкі кірістер қолданылса да, мақсат бірдей болып қалады: үшінші тарап бағалау кезінде қарастыратын болжамдарды пайдаланып, әділ құнды бағалау. Сондай-ақ «басқаруға бағалау» деп те аталады. «Болжамдар туралы болжамдар» болғанына қарамастан, 3-деңгейлік кірістер пайдалы ақпаратты ұсынуы мүмкін...

The Financial Accounting Standards Board (FASB) issued Statement of Financial Accounting Standards No. 157: Fair Value Measurements ("FAS 157") in September 2006 to provide guidance about how entities should determine fair value estimations for financial reporting purposes. FAS 157 broadly applies to financial and nonfinancial assets and liabilities measured at fair value under other authoritative accounting pronouncements. However, application to nonfinancial assets and liabilities was deferred until 2009. Absence of one single consistent framework for applying fair value measurements and developing a reliable estimate of a fair value in the absence of quoted prices has created inconsistencies and incomparability. The goal of this framework is to eliminate the inconsistencies between balance sheet (historical cost) numbers and income statement (fair value) numbers. Along with all other standards, FAS 157 was codified FASB Accounting Standards Codification as (ASC) Topic 820 (Fair Value Measurement), which defines fair value as "The price that would be received to sell an asset or paid to transfer a liability in an orderly transaction between market participants at the measurement date." This is sometimes referred to as "exit value". In the futures market, fair value is the equilibrium price for a futures contract. This is equal to the spot price after taking into account compounded interest (and dividends lost because the investor owns the futures contract rather than the physical stocks) over a certain period of time. On the other side of the balance sheet the fair value of a liability is the amount at which that liability could be incurred or settled in a current transaction. Topic 820 emphasizes the use of market inputs in estimating the fair value for an asset or liability. Quoted prices, credit data, yield curve, etc. are examples of market inputs described by Topic 820. Quoted prices are the most accurate measurement of fair value; however, many times an active market does not exist so other methods have to be used to estimate the fair value on an asset or liability. Topic 820 emphasizes that assumptions used to estimate fair value should be from the perspective of an unrelated market participant. This necessitates identification of the market in which the asset or liability trades. If more than one market is available, Topic 820 requires the use of the "most advantageous market". Both the price and costs to do the transaction must be considered in determining which market is the most advantageous market. Specifically ASC 820 10 35 24A outlines valuation techniques (approaches): the market approach, cost approach, and income approach. The inputs for the techniques, in hierarchical (ASC 820 10 35 37) order, are broken down into three levels. Level 1 inputs (ASC 820 10 35 40 to 46) "quoted prices (unadjusted) in active markets for identical assets or liabilities that the reporting entity can access at the measurement date." This implies that the item being evaluated is traded on an active market. An example would be a stock trade on the New York Stock Exchange. Information at this level is based on direct observations of transactions involving the identical assets or liabilities being valued, not assumptions, and thus offers superior reliability. However, relatively few items, especially physical assets, actually trade in active markets. If available, a quoted market price in an active market for identical assets or liabilities should be used. To use this level, the entity must have access to an active market for the item being valued. In many circumstances, quoted market prices are unavailable. If a quoted market price is not available, preparers should make an estimate of fair value using the best information available in the circumstances. The resulting fair value estimate would then be classified in Level Two or Level Three. Level 2 inputs (ASC 820 10 35 47 to 51A) "inputs other than quoted prices included within Level 1 that are observable for the asset or liability, either directly or indirectly." This is valuation based on market observables. FASB acknowledged that active markets for identical assets and liabilities are relatively uncommon and, even when they do exist, they may be too thin to provide reliable information. To deal with this shortage of direct data, the board provided a second level of inputs that can be applied in three situations: The first involves less active markets for identical assets and liabilities; this category is ranked lower because the market consensus about value may not be strong. The second arises when the owned assets and owed liabilities are similar to, but not the same as, those traded in a market. In this case, the reporting company has to make some assumptions about what the fair value of the reported items might be in a market. The third situation exists when no active or less active markets exist for similar assets and liabilities, but some observable market data is sufficiently applicable to the reported items to allow the fair values to be estimated. For instance, the price of an option based on Black–Scholes and market implied volatility. Within this level, fair value is estimated using a valuation technique. Significant assumptions or inputs used in the valuation technique requires the use of inputs that are observable in the market. Examples of observable market inputs include: quoted prices for similar assets, interest rates, yield curve, credit spreads, prepayment speeds, etc. In addition, assumptions used in estimating fair value must be assumptions that an unrelated party would use in estimating fair value. Notably, FASB indicates that assumptions enter into models that use Level 2 inputs, a condition that reduces the precision of the outputs (estimated fair values), but nonetheless produces reliable numbers that are representationally faithful, verifiable and neutral. Level 3 inputs (ASC 820 10 35 52 to 54A) "unobservable inputs for the asset or liability." Both level 1 and level 2 inputs are objective, in that they are observable. In contrast, level 3 inputs are subjective, often relying on an entity's own, internally generated data. "A reporting entity shall develop unobservable inputs using the best information available in the circumstances, which might include the reporting entity’s own data." (ASC 820 10 35 54A). However, although the entity uses its own data, the estimate must continue to reflect how an unrelated market participant would use this unobservable data to determine fair value. Specifically: "unobservable inputs shall reflect the assumptions that market participants would use when pricing the asset or liability, including assumptions about risk" (ASC 820 10 35 53). Thus, when using its own, internally generated data, an entity must proceed in an unbiased and neutral way, rather than trying to cast the data in the best (or worst) possible light. Consequently, whenever level 3 inputs are used, both the company's management and independent auditor must take great care to not allow bias to color their assessments. FASB explains that “observable inputs” are gathered from sources other than the reporting company and that they are expected to reflect assumptions made by market participants. In contrast, “unobservable inputs” are not based on independent sources but on “the reporting entity’s own assumptions about the assumptions market participants would use.” The entity may only rely on internal information if the cost and effort to obtain external information is too high. In addition, financial instruments must have an input that is observable over the entire term of the instrument. While internal inputs are used, the objective remains the same: estimate fair value using assumptions a third party would consider in estimating fair value. Also known as mark to management. Despite being “assumptions about assumptions,” Level 3 inputs can provide useful information about fair values (and thus future cash flows) when they are generated legitimately and with best efforts, without any attempt to bias users’ decisions. ASC 820 10 55 provides additional guidance on how to apply the valuation techniques (approaches). A market approach "uses prices and other relevant information generated by market transactions involving identical or comparable (that is, similar) assets, liabilities, or a group of assets and liabilities" Both level one and level two inputs can be used with this approach. A cost approach "reflects the amount that would be required currently to replace the service capacity of an asset (often referred to as current replacement cost)." While level 1 inputs could be used, level 2 inputs are more common. For example, a company could estimate the fair value of a three year old vehicle by evaluating the blue book price for similar, three year old vehicles. Likewise, level 3 inputs could also be used. For example, a company could estimate the fair value of a production line by estimating the cost of replacing that production line by adding up parts (including purchased equipment and machines), labor, services such as designers, and all other costs associated with acquiring this type of asset. An income approach "converts future amounts (for example, cash flows or income and expenses) to a single current (that is, discounted) amount." Unlike the previous two techniques, the income approach relies almost exclusively on level three inputs (although exception include models such as the Black Scholes Merton or lattice models which also use level 1 and 2 inputs). Converting future cash flows to a current amount requires discounting. In general, there are two methods that can be used: the risk adjusted discount rate method (a. k. a. discount rate adjustment technique) and a risk adjusted cash flow method (a. k. a. expected cash flow or Con 7 method, named after Statement of Financial Accounting Concepts 7 which introduced it into US GAAP). In addition, ASC 820 10 55 3G. c also mentions the multiperiod excess earnings method. Of all the valuation techniques, this is the most subjective as it requires estimating what earnings would be if an asset (most often an intangible asset) had not been acquired, comparing them to earnings if the asset had been acquired, and discounting the difference (taking into account the associated risks). The FASB, after extensive discussions, has concluded that fair value is the most relevant measure for financial instruments. In its deliberations of Statement 133, the FASB revisited that issue and again renewed its commitment to eventually measuring all financial instruments at fair value. FASB published a staff position brief on October 10, 2008, in order to clarify the provision in case of an illiquid market.